Category Archives: Kitaplar

The Best Books: The Top 100 Novels of All Time

The Best Books: The Top 100 Novels of All Time

A contemporary list, with an international flavour and a respect for the classics, The Best Books: Top 100 Novels of All Time list contains many of the great works of fiction you’d expect, but with a few surprises to add a little spice to the collection.

1. Brave New World

By Aldous Huxley

“Aldous Huxley is the greatest 20th century writer in English.” —Chicago Tribune Aldous Huxley is rightly considered a prophetic genius and one of the most important literary and philosophical voices of the 20th Century, and Brave New World is his masterpiece. From the author of The Doors of … More »

2. Crime and Punishment

By Fyodor Dostoevsky

Crime and Punishment is one of the most important novels of the nineteenth century. It is the story of a murder committed on principle, of a killer who wishes to set himself outside and above society. The novel is marked by Dostoevsky’s own harrowing experience in penal servitude, … More »

3. 1984

By George Orwell

Hidden away in the Record Department of the sprawling Ministry of Truth, Winston Smith skilfully rewrites the past to suit the needs of the Party. Yet he inwardly rebels against the totalitarian world he lives in, which demands absolute obedience and controls him through the all-seeing telescreens and … More »

4. War and Peace

By Leo Tolstoy

Published to coincide with the centenary of Tolstoy’s death, here is an exciting new edition of one of the great literary works of world literature. Tolstoy’s epic masterpiece captures with unprecedented immediacy the broad sweep of life during the Napoleonic wars and the brutal invasion of Russia. Balls … More »

5. Waiting for the Barbarians

By J. M. Coetzee

A modern classic, this early novel by Nobel Laureate J. M. Coetzee centers on the crisis of conscience and morality of the Magistrate-a loyal servant of the Empire working in a tiny frontier town, doing his best to ignore an inevitable war with the “barbarians.” More »

6. Catch-22

By Joseph Heller

Fifty years after its original publication, Catch-22 remains a cornerstone of American literature and one of the funniest—and most celebrated—books of all time. In recent years it has been named to “best novels” lists by Time, Newsweek, the Modern Library, and the London Observer. Set in Italy … More »

7. Darkness at Noon

By Arthur Koestler

Originally published in 1941, Arthur Koestler’s modern masterpiece, Darkness At Noon, is a powerful and haunting portrait of a Communist revolutionary caught in the vicious fray of the Moscow show trials of the late 1930s. During Stalin’s purges, Nicholas Rubashov, an aging revolutionary, is imprisoned and … More »

8. Slaughterhouse-Five

By Kurt Vonnegut

Slaughterhouse-Five, an American classic, is one of the world’s great antiwar books. Centering on the infamous firebombing of Dresden, Billy Pilgrim’s odyssey through time reflects the mythic journey of our own fractured lives as we search for meaning in what we fear most. More »

9. Blindness

By Jose Saramago

A city is hit by an epidemic of “white blindness” which spares no one. Authorities confine the blind to an empty mental hospital, but there the criminal element holds everyone captive, stealing food rations and raping women. There is one eyewitness to this nightmare who guides seven strangers-among … More »

10. The Sound and the Fury

By William Faulkner

The text of this Norton Critical Edition is that of the corrected edition scrupulously prepared by Noel Polk, whose textual note precedes the text. David Minter’s annotations are designed to assist the reader with obscure words and allusions.”Backgrounds” begins with the appendix Faulkner wrote in 1945 and sometimes … More »

11. The Stranger

By Albert Camus

(Book Jacket Status: Jacketed)Albert Camus’s spare, laconic masterpiece about a Frenchman who murders an Arab in Algeria is famous for having diagnosed, with a clarity almost scientific, that condition of reckless alienation and spiritual exhaustion that characterized so much of twentieth-century life. Possessing both the force of a … More »

12. Invisible Cities

By Italo Calvino

Imaginary conversations between Marco Polo and his host, the Chinese ruler Kublai Khan, conjure up cities of magical times. “Of all tasks, describing the contents of a book is the most difficult and in the case of a marvelous invention like Invisible Cities, perfectly irrelevant” (Gore Vidal). Translated … More »

13. Nausea

By Jean-Paul Sartre

The classic Existentialist novel, with a new introduction by renowned poet, translator, and critic Richard Howard.Winner of the 1964 Nobel Prize for Literature, Jean-Paul Sartre, French philosopher, critic, novelist, and dramatist, holds a position of singular eminence in the world of letters. Among readers and critics familiar with … More »

14. I, Claudius

By Robert Graves

Considered an idiot because of his physical infirmities, Claudius survived the intrigues and poisonings of the reigns of Augustus, Tiberius, and the Mad Caligula to become emperor in 41 A.D. A masterpiece. More »

15. The Trial

By Franz Kafka

Written in 1914, The Trial is one of the most important novels of the twentieth century: the terrifying tale of Josef K., a respectable bank officer who is suddenly and inexplicably arrested and must defend himself against a charge about which he can get no information. Whether read … More »

16. A Portrait of the Artist as a Young Man

By James Joyce

Masterpiece of semi-autobiographical fiction reveals a powerful portrait of the coming of age of a young man of unusual intelligence, sensitivity, and character. Telling portrayals of an Irish upbringing and schooling, the Catholic Church and its priesthood, Parnell and Irish politics, sexual experimentation and its aftermath, and problems … More »

17. Life and Fate

By Vasily Grossman

A book judged so dangerous in the Soviet Union that not only the manuscript but the ribbons on which it had been typed were confiscated by the state, Life and Fate is an epic tale of World War II and a profound reckoning with the dark forces that … More »

18. In Search of Lost Time

By Marcel Proust

In Search of Lost Time or Remembrance of Things Past (French: À la recherche du temps perdu) is a novel in seven volumes by Marcel Proust. His most prominent work, it is … More »

19. Germinal

By Emile Zola

Zola’s masterpiece of working life, Germinal (1885), exposes the inhuman conditions of miners in northern France in the 1860s. By Zola’s death in 1902 it had come to symbolize the call for freedom from oppression so forcefully that the crowd which gathered at his State funeral chanted “Germinal! … More »

20. The Sun Also Rises

By Ernest Hemingway

The quintessential novel of the Lost Generation, The Sun Also Rises is one of Ernest Hemingway’s masterpieces and a classic example of his spare but powerful writing style. A poignant look at the disillusionment and angst of the post-World War I generation, the novel introduces two of Hemingway’s … More »

21. The Adventures of Augie March

By Saul Bellow

As soon as it first appeared in 1953, this gem by the great Saul Bellow was hailed as an American classic. Bold, expansive, and keenly humorous, The Adventures of Augie March blends street language with literary elegance to tell the story of a poor Chicago boy … More »

22. Lolita

By Vladimir Nabokov

When “Lolita” was first published in 1955 it created a sensation and established Nabokov as one of the most original prose writers of the twentieth century. This annotated edition, a revised and considerably expanded version of the 1970 edition, does full justice to the textual riches of “Lolita”, … More »

23. Creation

By Gore Vidal

A sweeping novel of politics, war, philosophy, and adventure–in a restored edition, featuring never-before-published material from Gore Vidal’s original manuscript–Creation offers a captivating grand tour of the ancient world.Cyrus Spitama, grandson of the prophet Zoroaster and lifelong friend of Xerxes, spent most of his life as Persian ambassador … More »

24. Middlemarch

By George Eliot

This panoramic work–considered the finest novel in English by many critics–offers a complex look at English provincial life at a crucial historical moment, and, at the same time, dramatizes and explores some of the most potent myths of Victorian literature. Taking place in the years leading up … More »

25. We

By Yevgeny Zamyatin

A superb new translation of the classic dystopian novel Set in the twenty-sixth century AD, Zamyatin’s masterpiece describes life under the regimented totalitarian society of OneState, ruled over by the all-powerful ‘Benefactor’. Recognized as the inspiration for George … More »

26. Fathers and Sons

By Ivan Turgenev

When a young graduate returns home he is accompanied, much to his father and uncle’s discomfort, by a strange friend “who doesn’t acknowledge any authorities, who doesn’t accept a single principle on faith.” Turgenev’s masterpiece of generational conflict shocked Russian society when … More »

27. To the Lighthouse

By Virginia Woolf

Widely acclaimed since its first publication in 1927, Virginia Woolf’s ‘To the Lighthouse’ is a novel whose overt simplicity of plot hides a complex mix of autobiographical detail, searching social questions and deep philosophical enigmas. The author’s innovative use of nonlinear plot, stream- … More »

28. On the Road

By Jack Kerouac

The legendary 1951 scroll draft of On the Road, published as Kerouac originally composed itIN THREE WEEKS in April of 1951, Jack Kerouac wrote his first full draft of On the Road—typed as a single-spaced paragraph on eight long sheets of tracing paper, which he later taped together … More »

29. The Naked and the Dead

By Norman Mailer

Hailed as one of the finest novels to come out of the Second World War, The Naked and the Dead received unprecedented critical acclaim upon its publication and has since become part of the American canon. This fiftieth anniversary edition features a new introduction created especially doe … More »

30. The Grapes of Wrath

By John Steinbeck

Today, nearly forty years after his death, Nobel Prize winner John Steinbeck remains one of America’s greatest writers and cultural figures. Over the next year, his many works published as black-spine Penguin Classics for the first time and will feature eye-catching, newly commissioned art. … More »

31. Wuthering Heights

By Emily Bronte

Wuthering Heights is a novel by Emily Bronte, written between October 1845 and June 1846, and published in 1847 under the pseudonym Ellis Bell. It was her first and only published novel: she died aged 30 the following year. The decision to publish came after the success of … More »

32. Nostromo

By Joseph Conrad

One of the greatest political novels in any language, Nostromo reenacts the establishment of modern capitalism in a remote South American province locked between the Andes and the Pacific. In the harbor town of Sulaco, a vivid cast of characters is caught up in a civil war to … More »

33. The Quiet American

By Graham Greene

“I never knew a man who had better motives for all the trouble he caused,” Graham Greene’s narrator Fowler remarks of Alden Pyle, the eponymous “Quiet American” of what is perhaps the most controversial novel of his career. Pyle is the brash young idealist sent out by Washington … More »

34. The Catcher in the Rye

By J. D. Salinger

Anyone who has read J.D. Salinger’s New Yorker stories–particularly A Perfect Day for Bananafish, Uncle Wiggily in Connecticut, The Laughing Man, and For Esme With Love and Squalor–will not be surprised by the fact that his first novel is full of children. The hero-narrator of The Catcher in … More »

35. The Ambassadors

By Henry James

The second of James’s three late masterpieces, was, in its author’s opinion, “the best, all round, of my productions”. Lambert Strether, a mild middle-aged American of no particular achievements, is dispatched to Paris from the manufacturing empire of Woollett, Massachusetts. The mission conferred on him by his … More »

36. A Passage to India

By E. M. Forster

(Book Jacket Status: Jacketed)Britain’s three-hundred-year relationship with the Indian subcontinent produced much fiction of interest but only one indisputable masterpiece: E. M. Forster’s A Passage to India, published in 1924, at the height of the Indian independence movement. Centering on an ambiguous incident between a young Englishwoman of … More »

37. Sons and Lovers

By D. H. Lawrence

Sons and Lovers is a highly autobiographical and compelling portrayal of childhood, adolescence, and the price of family bonds. Repelled by her uneducated and sometimes violent husband, delicate Gertrude Morel devotes her life to her sons. But conflict is inevitable when Paul seeks relationships with women to escape … More »

38. A Bend in the River

By V. S. Naipaul

In the “brilliant novel” (The New York Times) V.S. Naipaul takes us deeply into the life of one man—an Indian who, uprooted by the bloody tides of Third World history, has come to live in an isolated town at the bend of a great river in a newly … More »

39. Scoop

By Evelyn Waugh

Lord Copper, newspaper magnate and proprietor of the Daily Beast, has always prided himself on his intuitive flair for spotting ace reporters. That is not to say he has not made the odd blunder, however, and may in a moment of weakness make another. Acting on a dinner … More »

40. Beloved

By Toni Morrison

(Book Jacket Status: Jacketed)Winner of the Pulitzer Prize, Toni Morrison’s Beloved is a spellbinding and dazzlingly innovative portrait of a woman haunted by the past.Sethe was born a slave and escaped to Ohio, but eighteen years later she is still not free. She has borne the unthinkable and … More »

41. Red Sorghum: A Novel of China

By Mo Yan

The acclaimed novel of love and resistance during late 1930s China by Mo Yan, winner of the 2012 Nobel Prize in Literature Spanning three generations, this novel of family and myth is told through a series of flashbacks that depict events of staggering horror set against a landscape … More »

42. The Cairo Trilogy

By Naguib Mahfouz

Naguib Mahfouz’s magnificent epic trilogy of colonial Egypt appears here in one volume for the first time. The Nobel Prize—winning writer’s masterwork is the engrossing story of a Muslim family in Cairo during Britain’s occupation of Egypt in the early decades of the twentieth century. The novels of The … More »

43. One Hundred Years of Solitude

By Gabriel Garcia Marquez

One Hundred Years of Solitude tells the story of the rise and fall, birth and death of the mythical town of Macondo through the history of the Buendía family. Inventive, amusing, magnetic, sad, and alive with unforgettable men and women — brimming with truth, compassion, and a lyrical … More »

44. The Tin Drum

By Gunter Grass

The Tin Drum, one of the great novels of the twentieth century, was published in Ralph Manheim’s outstanding translation in 1959. It became a runaway bestseller and catapulted its young author to the forefront of world literature.This fiftieth anniversary edition, translated by BreonMitchell, is more faithful to Grass’s … More »

45. The Golden Notebook

By Doris Lessing

Anna is a writer, author of one very successful novel, who now keeps four notebooks. In one, with a black cover, she reviews the African experience of her earlier years. In a red one she records her political life, her disillusionment with communism. In a yellow one she … More »

46. Madame Bovary

By Gustave Flaubert

For this novel of French bourgeois life in all its inglorious banality, Flaubert invented a paradoxically original and wholly modern style. His heroine, Emma Bovary, a bored provincial housewife, abandons her husband to pursue the libertine Rodolphe in a desperate love affair. A succès de scandale in … More »

47. The Great Gatsby

By F. Scott Fitzgerald

The Great Gatsby, F. Scott Fitzgerald’s third book, stands as the supreme achievement of his career. This exemplary novel of the Jazz Age has been acclaimed by generations of readers. The story of the fabulously wealthy Jay Gatsby and his love for the beautiful Daisy Buchanan, of lavish … More »

48. Lord of the Flies

By William Golding

The classic novel by William GoldingWith a new Introduction by Stephen King”To me Lord of the Flies has always represented what novels are for, what makes them indispensable.” -Stephen KingGolding’s classic, startling, and perennially bestselling portrait of human nature remains as provocative today as when it … More »

49. Lucky Jim

By Kingsley Amis

Regarded by many as the finest, and funniest, comic novel of the twentieth century, Lucky Jim remains as trenchant, withering, and eloquently misanthropic as when it first scandalized readers in 1954. This is the story of Jim Dixon, a hapless lecturer in medieval history at a provincial university … More »

50. The Prime of Miss Jean Brodie

By Muriel Spark

At the staid Marcia Blaine School for Girls, in Edinburgh, Scotland, teacher extraordinaire Miss Jean Brodie is unmistakably, and outspokenly, in her prime. She is passionate in the application of her unorthodox teaching methods, in her attraction to the married art master, Teddy Lloyd, in her affair with … More »

51. The Conservationist

By Nadine Gordimer

Mehring is rich. He has all the privileges and possessions that South Africa has to offer, but his possessions refuse to remain objects. His wife, son, and mistress leave him; his foreman and workers become increasingly indifferent to his stewarsship; even the land rises up, as drought, … More »

52. Seven Pillars of Wisdom

By T. E. Lawrence

Seven Pillars of Wisdom encompasses an account of the Arab Revolt against the Turks during the First World War alongside general Middle Eastern and military history, politics, adventure and drama. It is also a memoir of the soldier known as “Lawrence of Arabia.” Lawrence was a fascinating and … More »

53. The Silent Cry

By Kenzaburo Oe

The key work by the Nobel Prize winner, “The Silent Cry” encapsulates ‘Japanese history, society and politics within a single, tight narrative’ (Susan Napier). Two brothers, Takashi and Mitsu, return from Tokyo to the village of their childhood. Selling their family home leads them to an inescapable confrontation … More »

54. Things Fall Apart

By Chinua Achebe

Things Fall Apart tells two intertwining stories, both centering on Okonkwo, a “strong man” of an Ibo village in Nigeria. The first, a powerful fable of the immemorial conflict between the individual and society, traces Okonkwo’s fall from grace with the tribal world. The second, as modern as … More »

55. All Quiet on the Western Front

By Erich Maria Remarque

Considered by many the greatest war novel of all time, All Quiet on the Western Front is Erich Maria Remarque’s masterpiece of the German experience during World War I.I am young, I am twenty years old; yet I know nothing of life but despair, death, fear, and fatuous … More »

56. The Unbearable Lightness of Being

By Milan Kundera

In The Unbearable Lightness of Being, Milan Kundera tells the story of a young woman in love with a man torn between his love for her and his incorrigible womanizing and one of his mistresses and her humbly faithful lover. This magnificent novel juxtaposes geographically distant places; brilliant … More »

57. Midnight’s Children

By Salman Rushdie

Winner of the Booker of BookersSaleem Sinai is born at the stroke of midnight on August 15, 1947, the very moment of India’s independence. Greeted by fireworks displays, cheering crowds, and Prime Minister Nehru himself, Saleem grows up to learn the ominous consequences of this coincidence. His every … More »

58. Oscar and Lucinda

By Peter Carey

The Booker Prize-winning novel–now a major motion picture from Fox Searchlight Pictures.This sweeping, irrepressibly inventive novel, is a romance, but a romance of the sort that could only take place in nineteenth-century Australia. For only on that sprawling continent–a haven for misfits of both the animal and human kingdoms–could a … More »

59. The Picture of Dorian Gray

By Oscar Wilde

Since its first publication in 1890, Oscar Wilde’s only novel, The Picture of Dorian Gray, has remained the subject of critical controversy. Acclaimed by some as an instructive moral tale, it has been denounced by others for its implicit immorality. After having his … More »

60. Wolf Hall

By Hilary Mantel

WINNER OF THE 2009 MAN BOOKER PRIZEWINNER OF THE NATIONAL BOOK CRITICS CIRCLE AWARD FOR FICTIONA NEW YORK TIMES BESTSELLEREngland in the 1520s is a heartbeat from disaster. If the king dies without a male heir, the country could be destroyed by civil war. Henry VIII wants to … More »

61. My Name Is Red

By Orhan Pamuk

One of the Nobel Prize winner’s best-loved novels, in a special edition featuring an introduction by the author and a chronology of Islamic and Western art history that provides additional context for this dazzling story of a murdered artist in sixteenth-century Istanbul. More »

62. Invisible Man

By Ralph Ellison

Invisible Man is a milestone in American literature, a book that has continued to engage readers since its appearance in 1952. A first novel by an unknown writer, it remained on the bestseller list for sixteen weeks, won the National Book Award for fiction, and established Ralph Ellison as … More »

63. U.S.A. trilogy

By John Dos Passos

Unique for its epic scale and panoramic social sweep, Dos Passos’ masterpiece comprises three novels–”The 42nd Parallel,” “1919,” and “The Big Money”–which create an unforgettable collective portrait of modern America. This one-volume edition includes detailed notes and a chronicle of the world events which serve as a backdrop. More »

64. Go Tell It on the Mountain

By James Baldwin

“Mountain,” Baldwin said, “is the book I had to write if I was ever going to write anything else.” Go Tell It On The Mountain, first published in 1953, is Baldwin’s first major work, a novel that has established itself as an American classic. With lyrical precision, psychological … More »

65. The Glass Bead Game

By Herman Hesse

The final novel of Hermann Hesse, for which he won the Nobel Prize for Literature in 1946, The Glass Bead Game is a fascinating tale of the complexity of modern life as well as a classic of modern literatureSet in the 23rd century, The Glass Bead Game is … More »

66. The Road

By Cormac McCarthy

NATIONAL BESTSELLERPULITZER PRIZE WINNER National Book Critic’s Circle Award FinalistA New York Times Notable BookOne of the Best Books of the YearThe Boston Globe, The Christian Science Monitor, The Denver Post, The Kansas City Star, Los Angeles Times, New York, People, Rocky Mountain News, Time, The Village Voice, … More »

67. Revolutionary Road

By Richard Yates

“A deft, ironic, beautiful novel that deserves to be a classic.” —William StyronFrom the moment of its publication in 1961, Revolutionary Road was hailed as a masterpiece of realistic fiction and as the most evocative portrayal of the opulent desolation of the American suburbs. It’s the story of … More »

68. Gate of the Sun

By Elias Khoury

A New York Times Book Review Notable Book of the Year One of Kansas City Star’s 100 Noteworthy Books of the Year A Boldtype Notable Book of the Year A Christian Science Monitor Best Book of the Year A San Francisco Chronicle Best Book of the Year Drawing on the stories he gathered … More »

69. Nights at the Circus

By Angela Carter

Sophi Fevvers—the toast of Europe’s capitals, courted by the Prince of Wales, painted by Toulouse-Lautrec—is an aerialiste extraordinaire, star of Colonel Kearney’s circus. She is also part woman, part swan. Jack Walser, an American journalist, is on a quest to discover Fevvers’s true identity: Is she … More »

70. Portnoy’s Complaint

By Philip Roth

Portnoy’s Complaint n. [after Alexander Portnoy (1933- )] A disorder in which strongly-felt ethical and altruistic impulses are perpetually warring with extreme sexual longings, often of a perverse nature. Spielvogel says: ‘Acts of exhibitionism, voyeurism, fetishism, auto-eroticism and oral coitus are plentiful; as a consequence of the patient’s … More »

71. The Time Machine

By H. G. Wells

When a Victorian scientist propels himself into the year a.d. 802,701, he is initially delighted to find that suffering has been replaced by beauty, contentment, and peace. Entranced at first by the Eloi, an elfin species descended from man, he soon realizes that these beautiful people are simply … More »

72. Live and Remember

By Valentin Rasputin

First published in Russian in 1974, Live and Remember was immediately hailed by Soviet critics as a superb if atypical example of war literature and a moving depiction of the degradation and ultimate damnation of a frontline deserter. The novel tells the story of a Siberian peasant who … More »

73. The Home and the World

By Rabindranath Tagore

Set on a Bengali noble’s estate in 1908, this is both a love story and a novel of political awakening. The central character, Bimala, is torn between the duties owed to her husband, Nikhil, and the demands made on her by the radical leader, Sandip. Her attempts to … More »

74. Under the Net

By Iris Murdoch

A comic novel about work and love, wealth and fame Jake Donaghue, garrulous artist, meets Hugo Bellfounder, silent philosopher. Jake, hack writer and sponger, now penniless flat-hunter, seeks out an old girlfriend, Anna Quentin, and her glamorous actress sister, Sadie. He resumes acquaintance with the formidable Hugo, whose … More »

75. The Siege of Krishnapur

By J. G. Farrell

Winner of the Booker Prize.India, 1857—the year of the Great Mutiny, when Muslim soldiers turned in bloody rebellion on their British overlords. This time of convulsion is the subject of J. G. Farrell’s The Siege of Krishnapur, widely considered one of the finest British novels of the last … More »

76. The God of Small Things

By Arundhati Roy

Compared favorably to the works of Faulkner and Dickens, Arundhati Roy’s debut novel is a modern classic that has been read and loved worldwide. Equal parts powerful family saga, forbidden love story, and piercing political drama, it is the story of an affluent Indian family forever changed by … More »

77. No One Sleeps in Alexandria

By Ibrahim Abdel Meguid

This sweeping novel depicts the intertwined lives of an assortment of Egyptians–Muslims and Copts, northerners and southerners, men and women–as they begin to settle in Egypt’s great second city, and explores how the Second World War, starting in supposedly faraway Europe, comes crashing down on them, affecting their … More »

78. Atonement

By Ian McEwan

Ian McEwan s symphonic novel of love and war, childhood and class, guilt and forgiveness provides all the satisfaction of a brilliant narrative and the provocation we have come to expect from this master of English prose.On a hot summer day in 1935, thirteen-year-old Briony Tallis witnesses a … More »

79. The Tale of Genji

By Lady Murasaki

Written in the eleventh century, this exquisite portrait of courtly life in medieval Japan is widely celebrated as the world’s first novel. Genji, the Shining Prince, is the son of an emperor. He is a passionate character whose tempestuous nature, family circumstances, love affairs, alliances, and shifting political … More »

80. That Awful Mess on the Via Merulana

By Carlo Emilio Gadda

In a large apartment house in central Rome, two crimes are committed within a matter of days: a burglary, in which a good deal of money and precious jewels are taken, and a murder, as a young woman whose husband is out of town is found with her … More »

81. Austerlitz

By W. G. Sebald

This tenth anniversary edition of W. G. Sebald’s celebrated masterpiece includes a new Introduction by acclaimed critic James Wood. Austerlitz is the story of a man’s search for the answer to his life’s central riddle. A small child when he comes to England on a Kindertransport in the … More »

82. The Immoralist

By Andre Gide

‘To know how to free oneself is nothing; the arduous thing is to know what to do with one’s freedom’ – Andre Gide. Michel had been a blindfold scholar until, newly married, he contracted tuberculosis. His will to recover brings self-discovery and the growing desire to rebel against … More »

83. Gulliver’s Travels

By Jonathan Swift

This new edition of Swift’s satiric classic is based on the 1726 text—the edition textual scholars now consider the most authoritative.It is accompanied by detailed explanatory annotations. “Contexts” collects materials that influenced Swift’s writing of the novel, as well as documents that suggest its … More »

84. The Dream of the Red Chamber

By Cao Xueqin

\’The Story of the Stone\’ (c. 1760) is one of the greatest novels of Chinese literature. The first part of the story, The Golden Days, begins the tale of Bao-yu, a gentle young boy who prefers girls to Confucian studies, and his two cousins: Bao-chai, his parents\’ choice … More »

85. The Way of All Flesh

By Samuel Butler

This novel is largely autobiographical, detailing the familial strife which characterized Butler’s life and often figures in his work. Ernest, the novel’s hero, has an unhappy schooling and little success in romance; his sadness is exacerbated by his father, Theobald Pontifex, a bullying clergyman. An unfortunate marriage makes … More »

86. The Good Soldier

By Ford Madox Ford

The Good Soldier is Ford Madox Ford’s masterpiece, a riveting story and one of the most compelling examples of early Modernism: a virtuoso performance of how to use an “unreliable narrator.” Wealthy American John Dowell tells what he calls “the saddest story,” about a secret affair between his … More »

87. Goodbye to Berlin

By Christopher Isherwood

Isherwood’s classic story of Berlin in the 1930s – and the inspiration for Cabaret – now in a stand-alone edition.First published in 1934, Goodbye to Berlin has been popularized on stage and screen by Julie Harris in I Am a Camera and Liza Minelli in Cabaret. Isherwood magnificently … More »

88. Lanark

By Alasdair Gray

A modern vision of hell, Lanark is set in the disintegrating cities of Unthank and Glasgow, and tells the interwoven stories of Lanark and Duncan Thaw. A work of extraordinary imagination and wide range, its playful narrative techniques convey a profound message, both personal and political, about humankind’s inability … More »

89. Old Man Goriot

By Honore de Balzac

A witty and reflective look at a society driven by social ambition and lust for riches-in a brilliant new translation. Eugene wants to get on in the world. So he has come to Paris, where the streets teem with chancers, criminals, and social climbers-and everyone is out … More »

90. David Copperfield

By Charles Dickens

Charles Dickens’s most famous novel was also his own favorite, and the one that drew most on his own life story.David Copperfield is the classic account of a boy growing up in a world that is by turns magical, fearful, and grimly realistic. In a book that is … More »

91. G.

By John Berger

In this luminous novel — winner of Britain’s prestigious Booker Prize — John Berger relates the story of “G.,” a young man forging an energetic sexual career in Europe during the early years of this century. With profound compassion, Berger explores the hearts and minds of both men … More »

92. Under the Volcano

By Malcolm Lowry

Geoffrey Firmin, a former British consul, has come to Quauhnahuac, Mexico. His debilitating malaise is drinking, an activity that has overshadowed his life. On the most fateful day of the consul’s life—the Day of the Dead, 1938—his wife, Yvonne, arrives in Quauhnahuac, inspired by a vision of life … More »

93. Tinker Tailor Soldier Spy

By John le Carre

Featuring George Smiley, this New York Times bestseller is the first installment in John le Carré’s acclaimed Karla Trilogy. From the author of A Delicate Truth and The Spy Who Came in from the Cold. The man he knew as … More »

94. Jane Eyre

By Charlotte Bronte

An orphan girl’s progress from the custody of cruel relatives to an oppressive boarding school culminates in a troubled career as a governess. Jane’s first assignment at Thornfield, where the proud and cynical master harbors a scandalous secret, draws readers ever deeper into a compelling exploration of the … More »

95. In Praise of Hatred

By Khaled Khalifa

1980s Syria, our young narrator is living a secluded life behind the veil in the vast and perfumed house of her grandparents in Aleppo. Her three aunts, Maryam the pious one; Safaa, the liberal; and the free-spirited Marwa, bring her up with the aid of their ever-devoted blind … More »

96. Don Quixote

By Miguel de Cervantes

Don Quixote, originally published in two parts in 1605 and 1615, stands as Cervantes’ belated but colossal literary success. A work which has achieved mythic status, it is considered to have pioneered the modern novel. Don Quixote, a poor gentleman from La Mancha, Spain, entranced by … More »

97. Pride and Prejudice

By Jane Austen

From A to Z, the Penguin Drop Caps series collects 26 unique hardcovers—featuring cover art by type superstar Jessica Hische It all begins with a letter. Fall in love with Penguin Drop Caps, a new series of twenty-six collectible and gift-worthy hardcover editions, each … More »

98. Eugene Onegin

By Alexander Pushkin

Still the benchmark of Russian literature 175 years after its first publication—now in a marvelous new translationPUSHKIN’S INCOMPARABLE POEM has at its center a young Russian dandy much like Pushkin in his attitudes and habits. Eugene Onegin, bored with the triviality of everyday life, takes a trip to … More »

99. The Ghost Road

By Pat Barker

The final book in the Regeneration Trilogy, and winner of the 1995 Booker Prize The Ghost Road is the culminating masterpiece of Pat Barker’s towering World War I fiction trilogy. The time of the novel is the closing months of the … More »

100. The President

By Miguel Angel Asturias

Winner! Nobel Prize for Literature. Guatemalan diplomat and writer Miguel Angel Asturias (1899-1974) began this award-winning work while still a law student. It is a story of ruthless dictator and his schemes to dispose of a political adversary in an unnamed Latin American country usually identified as Guatemala. … More »

Niccolò Machiavelli – Hükümdar


BÖLÜM I Kaç çeşit krallık vardır ve bunlar hangi yollarla elde edilir İnsanlar üzerinde hakimiyet kuran devlet ve iktidarların hepsi, geçmişte olduğu gibi günümüzde de, ya cumhuriyet ya da krallık olarak ortaya çıkmışlardır. Krallıklar ya verasete dayanır ya da yenidirler. Bunlardan verasete dayalı olanlar, uzun süre kendi krallarının ailelerince egemen olunan krallıklardır. Yeni krallıklar ise, Milano’da Francesco Sforza’nın kurduğu gibi ya bütünüyle yeni krallıklardır ya da bunları ele geçiren kralın verasetindeki devletlerin bir parçasıdırlar. Örneğin Napoli Krallığı’nm İspanya Kralı nezdindeki durumu beyledir. Üstelik bu şekilde ele geçirilmiş devletler, ya bir hükümdarın emri altında yaşamaya ya da özgür olmaya alışmışlardır: Başka bir devleti ele geçirme, bizzat ele geçirenin ya da başkalarının ordusuyla veya şansın

yardımıyla veya yetenek yoluyla gerçekleşir.


BÖLÜM II Verasete dayalı krallıklar Burada cumhuriyetler hususunu incelemeyeceğim, çünkü başka yerde bundan fazlasıyla bahsettim^*); Sadece krallıklar üzerinde duracağım; yukarda açıkladığım ayrımları ele alarak söz konusu çeşitli varsayımlarla kralların konumlarını muhafaza edebilmek için nasıl davranabileceklerini inceleyeceğim. Verasete dayalı ve kralın ailesine itaat esasına göre biçimlenmiş devletleri muhafaza etmenin yeni devletlerin elde tutulmasından daha kolay olduğunu söyleyeceğim, bunun için hükümdarın, kendi soyunun kurduğu düzenin dışına çıkmaması ve olaylar karşısında hep uygun zamanı kollaması yeterli olacaktır. Hattâ yetenekleri sıradan da olsa tahtta kalmayı bilecektir, yeter ki önceden görülemeyecek karşı konulmaz bir güç tarafından devrilmesin. Bu durumda bile, tahtı ele geçiren zorbanın bir anda düşebileceği en küçük bir kötü durum bile tahtı kolayca sahibine geri kazandıracaktır. İtalya’da Ferrare Dukası buna güzel bir örnektir: 1484′de Venediklilerin ve 1510′da Papa II. Julius’un saldırılarına göğüs ge-rebilmişse bunu sadece ailesinin uzun süreden beri bu dukalıkta saltanat sürmesine borçludur. Veraset yoluyla hükümdar olan bir kral, aslında halkının hoşuna gitmeyecek durum ve zorunluluklarla daha az karşılaşacaktır ve bu nedenden ötürü de daha fazla sevilecektir. Dolayısıyla kendisinden nefret ettirecek derecede olağandışı kötü huyları olmadıkça halkı doğal olarak ona sevgi besleyecektir. Zaten bir iktidarın eskiye dayanması ve uzun süre iş başında kalması durumunda, önceki yeniliklerin hatırası da bunların nedenleri de silinir gider; demek ki böylece, bir devrimin mirası olarak bir yenisine zemin hazırlayan değişiklik beklentilerinden söz edilemez.

(*) Machiavelli cumhuriyetlerden özellikle 5. Bölüm’de bahseder. (Fransızcası’ndakı Ç.N.) 27

BÖLÜM III Karma Krallıklar Asıl güçlükler yeni bir krallıkta ortaya çıkar. Öncelikle, bu krallık tamamen yeni değil de karma diyebileceğimiz bir yapı oluşturmak üzere diğer bir krallığın parçası durumuna gelmişse, tüm yeni krallıkların doğal olarak karşılaşacakları bir zorlukla burada da karşılaşılacaktır. İnsanlar, yazgılarının da değişeceği beklentisi içinde hükümdarlarını değiştirmeyi severler; işte bu beklenti mevcut hükümete karşı silâhlanmalarına neden olur; ama hemen ardından bu tecrübe onlara

yanılmış olduklarını gösterir ve giriştikleri eylemin durumlarını daha da kötüleştirmekten başka bir işe yaramadığını görürler. Çünkü bu durum her zaman olduğu gibi hükümdarın gerek ordularının ihtiyacının karşılanması, gerekse yeni yeni fetihlerin öncesindeki bitmek tükenmek bilmeyen vergiler yoluyla doğal bir zorunluluk olarak tebasını baskı altında tutmasının kaçınılmaz sonucudur. Yeni hükümdar kendisini, her iki seferde de bir yandan, söz konusu krallığı ele geçirmesiyle çıkarları zedelenen kesimin düşmanlığını kazandığı, öte yandan ise hükümdarlığı ele geçirmesini kolaylaştıran kişilerin dostluğunu ve kendisine olan bağlılıklarını korumasının mümkün olmadığı bir konumda bulur, çünkü bunlara vaat ettiklerinin hepsini vermesi ya imkansızdır ya da kendilerine duyduğu minnettarlıktan ötürü acı reçeteleri uygulayamaz; zira orduları ne kadar güçlü olursa olsun bir kralın bir ülkeye girebilmesi için o ülke halkınca tutulmaya ihtiyacı vardır. İşte Fransa kralı XII. Louis’nin Milano’yu çabucak elde etmesi ve aynı çabuklukla da kaybetmesi bundan kaynaklanır. Lodo-vico Slorza’nın kendi kuvvetleri şehri geri almasına yetmiştir. Gerçekten de krala kapılarını açan halk beslediği umutlarda aldandığını anlayınca ve elde etmeyi düşündüğü kazançları da sağlayama28

yınca, yeni bir egemenliğin tatsız yönlerini kaldıramadı. Gerçek olan bir şey varsa o da şudur ki, bu şekilde başkaldırdığı halde yeniden ele geçirilen ülkeler bir daha kolay kolay kaybedilmez. Hükümdar bu başkaldırmadan istifade ederek zaferini sağlama alacağı tedbirlerde, örneğin suçluların cezalandırılmasında, veya şüpheli şahısların göz altına alınmasında veya devletin tüm zayıf yanlarını kuvvetlendirmede daha az ölçülü davranır. İşte bundan dolayıdır ki Milano’yu Fransızlar’a bıraktırmak için ilk defasında Dük Ludovico’nun sınırlardaki tahrikleri yeterli olmasına rağmen ikincisinde bütün dünyanın ittifakını kazanmak ve Fransız ordularını tamamen dağıtmak gerekti. İtalya’dan kovulmaları ancak böyle oldu; bu durum yukarda açıkladığım nedenlere dayanmaktadır: Ama yine de, Fransa her iki seferde de Milano’yu kaybetmiştir. İlkinin genel nedenlerinden yeterince bahsettik; ama ikinciye gelince, bunu biraz daha ayrıntılı bir biçimde ele alıp XII. Lou-is’nin kullanabildiği, benzer durumdaki her hükümdarın da yeni fetihlerinde Fransa kralının becerebildiğinden daha iyisini becere-bilmek üzere biraz daha iyi tutunmak için kullanabileceği yöntemleri incelemek yerinde olacaktır. Bir hükümdarın uzun süredir elinde tuttuğu ülkelere katmak üzere işgal ettiği devletler, söz konusu ülkelerle ya sınır komşusu-durlar ya da değildirler; ya aynı dili konuşuyorlardır, ya da yabancı bir dil kullanıyorlardır. Birinci durumda, söz konusu devletleri muhafaza etmek, özellikle de bunların özgür yaşama gelenekleri yoksa çok basittir: Bunların elde tutulması için eski hükümdar soyunun ortadan kaldırılması yeterli

olacaktır; ve bundan başka her hususta halkın alışık olduğu yaşam şeklini sürdürmesine izin verildiği takdirde gelenekler aynı kalacağı için, insanlar kısa sürede huzur içinde yaşamlarına devam edeceklerdir. Brötanya, Burgonya, Gaskonya ve Nor29

mandiya’nm uzun yıllardan beri Fransa’ya bağlı kalması buna güzel bir örnek teşkil eder; bunların dillerinde bazı farklılıklar olsa da, gelenek ve âdetleri birbirine benzediği için bu devletlerin birbiriyle anlaşabilmesi kolaydır. Bu ülkeleri egemenliği altında tutan kişi eğer bunları muhafaza etmek istiyorsa sadece iki hususa dikkat etmesi gerekir. Bunlardan ilki, yukarda da açıkladığım gibi eski hükümdarın soyunu ortadan kaldırmak; diğeri ise yasaları ve vergi usullerini değiştirmemektir; böylece eski krallıkla yenisi kısa bir süre içinde tek vücut haline gelecektir. Fakat ikinci durumda, diğer bir deyişle ele geçirilen devletler farklı bir bölgede yer alıyorsa ve dilleri, gelenek ve kurumları da farklı ise, büyük zorluklarla karşılaşılabilir, bunları koruyabilmek büyük şans ve beceri gerektirir. Bu konuda en iyi ve en etkin çarelerden biri, hükümdarın şahsi ikametgahını o ülkeye taşıması olacaktır: Elde edilen bölgenin sürekli bir biçimde egemenlik altında tutulması ve güvenli kılınması için bu en mükemmel çaredir. Türklerin Yunanistan’a (Bizans) karşı uyguladıkları yöntem de bu olmuştur; Hükümdar, Yunanistan’a yerleşip burada yaşamaya karar vermeseydi, bu ülkeyi hiçbir surette ve alınan diğer tüm tedbirlere rağmen elinde tutamazdı. Yeni hükümdar, işgal edilen ülkede yaşadığı takdirde, çıkan karışıklıkları anında görüp bunları hemen söndürebilir. Fakat ülkeden uzakta yaşadığı takdirde, düzensizliklerin farkına ancak bunlar büyüdükten sonra varır ki o zaman da bunlara çare bulmak için artık çok geç kalmıştır. Üstelik hükümdarın varlığı, söz konusu eyaletin kendi atadığı idareciler tarafından yağma edilmesini de önler; gerektiğinde hükümdara doğruca gidip başvurma olanağına sahip olduklarını bilmeleri halkı memnun eder. Bunun yanısıra, iyi ve ittatkâr vatandaşlar olarak hükümdarı sevmeleri veya eğer kötü olmak isterlerse de ondan çekinmeleri daha geçerli nedenlere dayanmış olur. Niha30

yetinde, söz konusu devlete saldırmak isteyen yabancılar buna daha az cesaret eder; çünkü hükümdarın oturduğu bu yeri ele geçirmek çok zor olacaktır. Bunun yanısıra, uygulanacak diğer iyi bir çare de ülkenin kilit noktalarını oluşturacak biçimde bir veya iki bölgede koloni kurmaktır: Aksi takdirde, bu bölgede çok sayıda asker ve cephane bulundurmak gerekir. Hükümdar açısından kolonilerin kurulması daha az masraflı olacaktır; göçmenleri buralara göndermek ve bunların bakımını sağlamak hükümdara herhangi bir yük getirmeyecek veya bunun maliyeti çok az olacaktır: Bu

durumda hükümdar sadece, göçmenlere verilmek üzere toprakları ve evleri elinden alınan kişilere zarar vermiş olur. Böylece, zarar gören kişiler halkın sadece küçük bir kesimini oluşturacağından ve dahası bunlar da fakir ve dağılmış olduklarından dolayı hiçbir zaman tehlikeli olamazlar; diğer yandan hükümdardan zarar görmemiş olanlar da sırf bu nedenden ötürü sessiz dururlar; diğerlerinin durumuna düşüp dağılma korkusuyla hükümdara karşı çıkmaya cesaret edemezler. Kısaca, bu koloniler, daha az masraflı olmasına karşılık hükümdara daha fazla bağlı olacaklardır ve halka da daha az yük olacaklardır; daha önce söylediğim gibi bundan zarar görenlerin fakir ve dağılmış olmaları tehlike arz etmelerini de imkansız kılar. Bu itibarla, insanların ya gönlü alınmalı ya da ezilirleridir; insanlar kendilerine verilen küçük çaplı zararlardan intikam almaya kalkarlar, ama verilen zarar çok ağır olduğunda buna kalkışamazlar; bundan da şu sonuç çıkar: Bir insana zarar verilmesi söz konusu olduğunda, bunu söz konusu kişinin intikam almasını imkansız kılacak biçimde gerçekleştirmek gerekir/*) Eğer göçmen göndermek yerine ordu bulundurmaya karar verildiği takdirde, bundan doğacak masraflar sınırsız bir biçimde artar

(*) Machiavelli’nin bu ilkesi en fazla eleştiri alan ilkelerinden biridir. (Fransızcası’ndakı Ç.N.) 31

ve devletin tüm geliri bu orduyu muhafaza etmeye harcanır: Öyle ki, kazanç gerçek bir kayba dönüşür; bu kayıp, halk kendisini mağdur durumda buldukça artar, zira devletten zarar gördüğü gibi ordunun kalışından veya yer değiştirmelerinden de zarar görmektedir. Halktan herkesin bu yükün ağırlığını taşıması ile halkın tümü hükümdara düşman kesilir ve hükümdara zarar verebilecek güçte düşmanlar olarak ortaya çıkarlar. Zira kendi topraklarında hakarete maruz kalmışlardır. Sonuç itibarıyla bu tür bir orduyu beslemek ne kadar yararsız-sa göçmen yerleştirmek de o kadar yarar sağlayacaktır. Öte yandan, fethedilen devlet fatih hükümdarın veraset devletinin bulunduğu bölgede yer almıyorsa, hükümdarın buna yönelik pek çok önlem alması kaçınılmaz olacaktır: Bölgedeki zayıf komşu hükümdarların liderliğini ve koruyuculuğunu üstlenmeli, güçlü olanları ise zayıflatmaya çalışmalıdır, ve kendisi kadar güçlü bir hükümdarın hangi bahaneyle olursa olsun buraya girmesini engellemelidir; hiç şüphe yok ki, söz konusu yerleşmeyi kolaylaştıracak unsurlar bulunacaktır çünkü ihtiraslarından veya korkularından dolayı huzursuzlanan kişilerin tümü bu yabancıya davetiye göndermekte tereddüt etmeyeceklerdir. Örneğin, Romalılar Yunanistan’a Aitolialılar’ın daveti üzerine ayak basmışlardır ve ele geçirdikleri diğer tüm devletlerin kapılarını kendilerine açan da yöre halkları olmuştur. Bu durumda olaylar şu şekilde gelişir: Kuvvetli olan yabancı bir devlet bir bölgeye girdiği zaman buradaki daha zayıf olan hükümdarlar kendilerinden daha güçlü olanlara besledikleri kin yüzünden söz konusu yabancı ile birleşip onun hareketini desteklerler. Böylece bu hükümdar, işgal ettiği devlete katılmak için çırpınan söz konusu daha zayıf hükümdarları boyunduruğu altına almakta hiçbir zorlukla karşılaşmaz. Sadece, bunların gereğinden fazla güç veya otorite kazanmasına meydan vermemelidir. İşte, bunların desteği ve kendi öz kuvvetleriyle bölgedeki

en kuvvetli 32

devletleri kolayca sindirecek ve yörenin tek hâkimi kesilecektir. Ancak, saydığımız hususlara dikkat etmediği takdirde elde ettiği tüm nimetleri kaybeder; ülkeyi elinde tuttuğu süre içinde ise türlü zorluk ve sayısız acılar ile karşılaşır. Romalılar hakimi oldukları ülkelerde, bu uyulması gerekli hususları hiçbir zaman göz ardı etmemişlerdir. Bu ülkelere göçmen gönderir ve buradaki zayıfları korurlar, fakat bunların fazla güçlenmemesine de dikkat ederler, kuvvetli olanları ise sindirirlerdi. Böylelikle de kuvvetli yabancıların yörede en küçük bir itibar dahi kazanmasına meydan vermemiş olurlardı. Şu vereceğim sade örnek bunun en güzel kanıtını teşkil eder; Yunanistan’da tuttukları yolu düşünelim: Akhailalılar ve Aitolialılar’ı desteklediler, Makedonya krallığını zayıflattılar, Antiokhos’u buradan kovdular; Aikhailalılar ve Aitolialılar onları ne kadar desteklemiş olurlarsa olsunlar, bunların kendilerine vermediler. Philippos’un bütün kaybettikten sonra Romalılar’m Antiokhos’un ise, sahip olduğu devleti bile muhafaza etmesine baskın gelecek kadar güçlenmelerine izin ricaları, kendisine bir şeyleri dostluğunu kazandırabildi ancak; bütün güce rağmen bölgede en küçük bir izin verilmedi.

Romalılar bu tür koşullarda, görevi sadece mevcut karışıklıkları değil fakat gelecekte meydana gelebilecek olanları da önlemek noktasında ihtiyatlı olmanın önceden göstereceği tedbirleri ‘•alan her aklı başında hükümdarın davranması gerektiği gibi davrandılar. Gerçekten de sorunlara daha kolay çözüm bulmak için uzağı görmek gerekir; sorunların büyümesine izin verildiği takdirde zaman kaybedilmiş olur ve hastalık tedavi edilemez bir hale gelir. Bu tıpkı, hekimlerin tedavisi kolay fakat teşhisinin zor olduğunu söyledikleri verem hastalığına benzer; ileri safhalarında ise teşhisi kolaylaşmasına rağmen, iyileşmesi zorlaşır. Devlete dair tüm işlerde de durum aynıdır: Sorunlar önceden görülürse ki bunu da ancak büyük dehalar başarabilir, tedavisi de kolay olur; ama insa33

kaybettirdiği ünü kısa süre içinde geri almayı başardı: Cenova teslim oldu, Floransalılar onun müteffiki oldular. Mantova markisi, Ferrare dükü, Bentivogli’ler, Forli kontesi, Faenza, Pesaro, Kimini, Camerino, Piombino senyörlerine, Lucquoi, Pisan, Siennois’larm hepsi de onun dostluğunu kazanma yarışına girdiler. Böylece Venedikliler Lombardia’da iki şehir elde etmek uğruna İtalya’nın üçte ikisini Fransa’ya teslim ettiklerini anladıklarında ancak, ihtiyatsızlıklarının boyutlarını kavrayabildiler ancak! Bu koşullarda, yukarda açıklanan kuralları uygulamaya geçirmeyi başarabilseydi XII. Louis’nin bu bölgede soyunun devamını sağlaması şüphesiz kolay olacaktı; bir kısmı Kilise’nin diğerleri ise Venedikliler’in önünde titreyen bu güçsüz ve kendisine itaat etmeye mecbur kalmış sayısız dostu korumayı ve savunmayı bilseydi hâlâ az buçuk güç olan

diğerlerini de bunlar sayesinde kolayca elde edebilirdi. Ama daha Milano’ya ayak basar basmaz bunun tam tersini yaptı; Papa VI. Alexander’ın Romania’yı istila etmesine yardım etti. Bu tutumuyla, kendisine kucak açan dostlarını kaybettiğini ve kendi kendini güçsüzleştirdiğini ve Kilise’yi, onun manevi gücüne bir o kadar da maddi güç katarak güçlendirdiğini anlayamadı. Yaptığı bu ilk hatayı diğerleri izledi, sonunda Alexander’m ihtiraslarına son vermesi ve Toscana’yı ele geçirmemesi için şahsen italya’ya gelmesi gerekti. Bununla da kalmadı ama, Kilise’yi bu derece güçlendirmekten ve dostlarını kaybetmiş olmaktan rahatsız olan Louis, Napoli Krallığı’nı ele geçirmek için yanıp tutuşunca bu krallığı İspanya kralıyla paylaşmaya karar verdi: Öyle ki, kendisi İtalya’nın tek hakimi iken tüm kırgınların ve ihtiras sahiplerinin kolayca karşısında birlik olabilecekleri rakip bir devleti kendi eliyle buraya davet etmiş oldu ve üstelik kendisine vergi yoluyla bağlı olmaktan hoşnut olan bir kralı tahtta bırakabilecekken bunu devirip kendisini Ülke-35

nm gözü bağlanmışsa ve bu sorunlar ancak ayyuka çıktığında far-kedilirse çare bulmak imkansızlaşır. Doğabilecek uygunsuz koşulları önceden görme yeteneğine sahip olan Romalılar, hep zamanında müdahale etmişler, bir savaştan kaçınmak uğruna bunların gelişmesine asla izin vermemişlerdir zira onlar savaştan kaçınmanın mümkün olmadığını ve bunu ertelemenin ise sadece düşmanın işine yarayacağını çok iyi biliyorlardı. İşte bundan dolayı, Philippos ve Antiokhos ile savaşmama şansına her ne kadar sahip idiyseler de, ilerde kendi topraklarını savunur duruma düşmemek için bunlarla Yunanistan’da savaşmayı tercih ettiler. Günümüz dahilerinden sık sık duymaya alıştığımız: “Zamanın tadını çıkar” sözünü hiçbir zaman telaffuz etmediler. Onlar, ihtiyatlı davranma ve cesaret kavramlarını benimsediler, çünkü zaman her şeyi silip süpürür ve iyiliği getirebileceği gibi kötülüğü de getirebilir. Şimdi de tekrar Fransa’ya dönelim ve açıkladığım hususların burada uygulanıp uygulanmadığını inceleyelim. VIII. Char-les’dan değil de XII. Louis’den bahsedeceğim. Çünkü bu hükümdarlardan ikincisi İtalya’da elde ettiği toprakları daha uzun süre muhafaza ettiğinden dolayı kendisini daha iyi tanıma fırsatını bulduk ve gördük ki, bu hükümdar kendi devletinden çok farklı olan bir devleti muhafaza etmek için gerekli olan uygulamaların tam tersini yapmıştır. Kral XII. Louis, onun sayesinde Lombardia Dükalığı’nm yarısını elde etmeyi uman Venedikliler’in ihtirasından yararlanarak İtalya’ya ayak basmıştır. Buradaki amacım kralın kararını eleştirmek değildir: Kendisini destekleyecek hiç kimseyi bulamayan ve hattâ VIII. Charles yüzünden kendisine tüm kapıları kapanan bir ülke olan İtalya’yı ele geçirmeyi istediği için ona uzatılan ilk dostluk eline cevap vermek zorundaydı; aslında ilerki aşamalarda başka hiç hata yapmamış olsaydı bu kararı mutlu sonla bitebilirdi bile. Sonuçta, Lombardiya’yı ele geçirdikten sonra Charles’ın kendisine 34

den kovabilecek güce sahip olan bir başkasını tahta geçirdi! Sahiplenme isteği şüphesiz olağandır ve insan doğasına özgüdür. Bu arzusunu tatmin etmeye kalkışan herhangi biri, bunu başarabilecek imkanlara sahipse, bunun için ayıplanmaktan ziyade övülür, ama bunu uygulamaya geçiremeden sadece bunun hayalini kurmak hata yapmak anlamına gelir ve ayıplanmalıdır. Sonuç itibarıyla, Fransa Napoli Krallığı’na saldırmak için yeterli güce sahip idiyse bunu gerçekleştirmeliydi, yok eğer buna gücü yetmiyor idiyse de orayı kesinlikle paylaşmaya kalkmamalıydı. Lombardia’nın Venedikliler’le paylaşılmasını mazur gösterebilecek neden bu hareketin Fransızlara İtalya’ya ayak basma fırsatını vermiş olmasıdır. Napoli Krallığı’nın paylaşılmasında bu tür bir zorunluluk olmadığından dolayı bunu maruz gösterecek bir sebep de yoktur. Böylece, XII. Louis’nin’İtalya’da beş hatası oldu. Zayıf tarafları ezdi, zaten güçlü olan bir devletin gücünü daha da artırdı, son derece kuvvetli yabancı bir hükümdarın buraya girmesini sağladı, hiçbir zaman kendisi bizzat gelip buraya yerleşmedi ve buraya göçmen göndermedi. Söz konusu hatalara rağmen, hâlâ ayakta durma şansına sahip olabilirdi ama, Venedikliler’i kendi ellerinde bulundurdukları devletlerden kovmaya çalışmak gibi altıncı bir hata daha işledi. Gerçekten de Kilise’yi güçlendirmemiş ve İspanya’yı İtalya’ya çağırmamış olsaydı, Venedikliler’i zayıflatma düşüncesi iyi ve zorunlu bir karar olabilirdi, ama bunlardan her ikisini de uyguladıktan sonra Venedikliler’e kar^ı hiçbir şekilde cephe almaması gerekiyordu; çünkü bunlar güçlerini korudukları ölçüde kralın düşmanlarının Lombardia’ya saldırmalarını engelleyeceklerdi. Zira Venedikliler buraya eğer sadece kendileri sahip olacaksa böyle bir harekete razı olurlardı, öte yandan ise hiç kimse burayı Fransa’dan alıp onlara teslim etmeyi istemezdi. Nihayetinde Fransızlar’ı ve Venedikliler’i birleşmiş olarak karşılarına alma düşüncesi düşmanları korkutacaktı. 36

Eğer Louis’nin Romania’yı Papa Alexander’a bırakarak ve Napoli Krallığı ‘m İspanya ile paylaşarak sadece savaşı önlemeyi amaçladığını söylenecek olursa, buna daha önce verdiğim cevabı veririm: Düzensizliğin sürmesine bu tür bir sebepten dolayı göz yummak hiçbir zaman affedilemez; çünkü savaşın çıkmasını kesinlikle önleyemezsiniz, sadece erteleyebilirsiniz ki bu da Sizin aleyhinize olur. Eğer kralın evliliğin geçersiz kılınması ve Rouen piskoposunun kardinalliğe getirilmesi (sonraları Amboise kardinali olarak adlandırılacaktır) için söz konusu ili almaya dair papaya söz verdiği öne sürülecek olursa buna, hükümdarların verdikleri sözler ve bunlara dair izleyecekleri tutum konusunu işleyen bölüm ile cevap vereceğim. Sonuç itibarıyla, XII. Louis Lombardia’da kaybetti çünkü bir devleti elde edip de bunu korumak isteyen hükümdarların izlemek zorunda oldukları kurallara uymadı. Bunda şaşılacak hiçbir taraf yok, aksine bundan daha basit ve daha doğal bir sonuç olamazdı. Valentinois (Papa VI. Alexander’m oğlu Cesare Borgia bu adla anılırdı) Romania’nın hakimiyetini ele geçirdiği dönemde Nantes’da bulunuyordum:

Kendisiyle bu hususta konuştuğum Amboise kardinali bana İtalyanlar’ın savaşa dair konularda bilgili olmadıklarını söyleyince ben de kendisine, Fransızlar’m Kilise’nin bu derece güçlenmesine izin vermekle devlet işlerinden anlamadıklarını ortaya koyduklarını söyledim. Gerçekten de tecrübeyle görüldü ki, Kilise’nin ve İspanya’nın İtalya’daki gücü Fransa’nın eseri olmuş ve sonra da bu ülkenin bölgede uğradığı kaybı hazırlamıştır. Bundan da, nadiren yandan şu genel kuralı çıkarabiliriz: Bir diğer hükümdarı güçlendiren bir hükümdar kendi kuyusunu kazıyor demektir, çünkü güç ya yetenek ya da kuvvet yoluyla elde edilir: Oysa ki bu unsurlardan her ikisi de bunları kullanan birisim diğerinin gözünde şüpheli kılar. 37

ger Türklerin hepsi bunun kuludur, ve bu tek hakim imparatorluğu çok sayıda sancağa ayırmış olup buraya dilediği gibi atayıp değiştirdiği valileri gönderir. Buna karşılık Fransa’da kral, soyları çok eskilere dayanan ve teb’ası tarafından kabul gören, sevilen ve yönetim hakları olan, ki kralın bunları askıya alması kendi konumunu da tehlikeye düşürür, bir soylular sınıfıyla kuşatılmıştır. Söz konusu iki yönetim şekli üzerinde düşünüldüğünde Türkler’in imparatorluğunu ele geçirmenin çok zor olduğu ve fa-. kat bir kere elde edildiğinde bunu korumanın çok kolay olacağı ortaya çıkar. Türk imparatorluğunun fethedilmesinde yatan zorluk, buna kalkışan kişinin bu monarşinin önde gelenlerinden hiçbir surette davet alamayacağı gibi padişahı çevreleyenlerin ayaklanmasından da medet umamayacağı hususunda yatar. Bunun sebeplerini daha önce belirttim. Gerçekten de herkes padişahın kulu olup ellerindeki imkânları da yine padişaha borçlu olduklarından bunları ayartmak oldukça güçtür ve bu işte başarılı olunsa dahi, bundan pek de fayda beklenmemelidir çünkü bunlar halkı peşlerinden isyana sürükleyemezler. Sonuç itibarıyla Türklere saldırmak isteyen kimse onları karşısında birleşmiş olarak bulacaktır, iç karışıklıklardan yararlanmayı da pek beklememeli ve sadece kendi kuvvetine güvenmelidir. Ama fetih bir kez gerçekleştirilip de padişah ordularını bir daha toplayamayacak kadar bozguna uğradığında, geriye bunun soyundan başka tehlike yaratacak kimse kalmaz, ki bu da ortadan kaldırıldığında geriye artık çekinilecek kimse kalmaz; çünkü artık halk arasında itibarı olan kimse kalmamıştır. Bu şekilde, kazanan tarafın savaştan önce nasıl halktan umacağı bir şey yoksa zaferden sonra da onlardan korkacak bir şeyi olmaz. Fransa gibi yönetilen devletlerde ise durum tamamen farklıdır: Krallığın önde gelenlerinden birkaçının ayartılması suretiyle 39 l

BÖLÜM IV Dara’nm İskender tarafından işgal edilen devletleri onun ölümünden sonra haleflerine karşı neden hiç ayaklanmadılar. Yeni işgal edilen bir devletin korunmasının ne kadar güç olduğu göz önüne alındığında, Büyük İskender’in ölümünden sonra olup bitenler insanı şaşırtabilir. Büyük İskender birkaç yıl içinde bütün Asya’da hakim oldu ve bundan kısa bir süre sonra da öldü. Bundan yararlanarak imparatorlukta bir ayaklanma olması muhtemeldi, ama, yerine geçen halefleri orada ayakta kaldılar ve sadece ihtiraslarından dolayı kendi aralarında doğan anlaşmazlıklardan başka hiçbir zorlukla karşılaşmadılar. Bunu şu şekilde açıklayacağım; tarihte bildiğimiz ve bize bazı izler bırakmış tüm krallıklar iki farklı şekilde yönetilmişlerdir: Ya bir hükümdar ve hükümdarın bakanlarıyla, ki bu bakanlar yine onun rıza ve lütfuyla bu sıfatı almış olan kullarıdır, ya da bir hükümdar ve baronlar tarafından yönetilirler; söz konusu baronlar sahip oldukları konumu hükümdarın lütfuyla değilse de soylarının eskiye dayanması nedeniyle elde etmişlerdir, bunların kendilerine ait devletleriyle onları senyör olarak kabul etmiş ve yine onlara doğal bir sevgi besleyen leb’alan vardır. Bir hükümdar ve onun kulları tarafından yönetilen krallıklarda, hükümdar en büyük yetki ve imtiyazlara sahiptir, çünkü yönetimi altındaki ülkelerde sadece kendisi en büyük olarak kabul edilir ve halk başka birine itaat etse bile, söz konusu şahsı hükümdarın bakanı veya memuru olarak kabul ederler ve ona karşı özel bir bağlılık duymazlar. Günümüzde her iki yönetim şekline örnek teşkil etmek üzere Türkiye’yi ve Fransa krallığını gösterebiliriz. Tüm Türkiye sadece bir padişah tarafından yönetilir ve di38

buraya kolaylıkla girilebilir; durumundan memnun olmayan, yenilik ve değişikliğe susamış kişiler her zaman bulunur ve bunlar gerçekten de yukarda açıkladığım nedenlerden dolayı krallığın kapılarını açıp işgalci zaferi kolaylaştıracak etkinliğe sahiptirler ama sıra yeni ülkede tutunmaya gelince işgalci hükümdar işte o zaman hem kendisine yardım eden ve hem de susturmak zorunda kaldığı taraflar yönünden türlü zorluklarla karşılaşacaktır. Burada hükümdar soyunu ortadan kaldırmak yeterli olmayacaktır çünkü geriye yeni hareketlerin başını çekecek çok sayıda soylu kalacaktır. Üstelik ne bunların hepsini memnun etmek ne de hepsini ortadan kaldırmak mümkün olamayacağından dolayı yeni hükümdar elde ettiği zaferi ilk fırsatta kaybedecektir. Şimdi, Dara yönetiminin yapısını incelediğimizde bunun Türk örneğine benzediğini görürüz: Zaten, Büyük İskender de imparatorluğun tüm güçleriyle savaşmak zorunda kalmış ve Dara’yi ilk önce savaş meydanında bozguna uğratması gerekmiştir; ama elde ettiği zaferden ve Dara’nın

ölümünden sonra, muzaffer İskender yukarda açıkladığım nedenlerden dolayı rahat bir biçimde ülkenin sahibi oldu. Eğer halefleri de birlik içinde kalmayı başarsalardı, kendileri de huzur içinde egemenliklerini sürdürebileceklerdi çünkü imparatorluk genelinde sadece kendi yarattıkları karışıklıklarla karşılaştılar. Fransa gibi yönetilen devletlere gelince, bunların aynı rahatlıkla muhafaza edilmesinden bahsedilemez. İspanya, Galya ve Yunanistan’da Romalılar’a karşı sıklıkla baş gösteren ayaklanmalar bunun güzel bir örneğidir. Bu ayaklanmaların nedeni bu bölgelerde çok sayıda krallıkların bulunmasıydı, dahası bunların sadece hafızalarda kalmış olması bile iktidar için bir huzursuzluk ve sıkıntı kaynağı oluşturmuştu. Romalılar’in nihayet rahata ermesi için Roma egemenliğinin süreklilik göstermesi ve güçlü olması sayesinde bu ayaklanmaların anılarını dahi hafızalardan silinmesi gerekti. 40

Dahası da var. Sonraları Romalılar birbirleriyle savaştıkları sırada, taraflardan her biri eski krallıklar içinde en fazla etkin olduğu krallığa egemen olup oraya yerleşti ve bunlar ancak kendi krallarının soyu tükenince Roma’nın egemenliğini tanıdılar. Bu açıklamalar ışığında, İskender’in Asya’yı son derece kolaylıkla elinde tutmasına karşın, Pyrrhos gibi diğerlerinin ele geçirdikleri yerleri korumada çektikleri güçlüklere şaşırmamak gerekir. Bu durum fatih hükümdarın sahip olduğu yetenekten değil fakat ele geçirilen devletlerin farklı yapıda olmasından kaynaklanır. 41

BÖLÜM V Fethedilmeden önce kendi yasalarıyla yönetilen devlet veya krallıkları nasıl yönetmek gerekir. Fethedilen devletler kendi yasaları altında özgür olarak yaşama geleneğine sahipseler, fatih hükümdarın buraları elinde tutmak için izleyeceği üç yol vardır: Birincisi buraları yakıp yıkmaktır; ikincisi bizzat oraya gidip yerleşmektir; üçüncüsü ise fethedilen devletlerin yasalarını olduğu gibi bırakıp burayı sadece vergiye bağlamakla yetinip halkın sadakatini sağlamak üzere de kalabalık olmayan bir yönetim kadrosu kurmaktır. Bu tür bir yönetim, varlığını hükümdara borçlu olduğundan bu görevi çok iyi başaracaktır, çünkü hükümdarın desteği ve koruması olmadan kendisini sürdüremeyeceğini iyi bilir; zaten özgür yaşamaya alışmış bir devlet yabancılardan ziyade kendi vatandaşları tarafından daha kolaylıkla yönetilebilir. Spartalılar ve Romalılar buna güzel bir örnektir. Spartalılar, Atina ve Teb’de, buraların yönetimindeki az sayıda insanla varlıklarını korudular; buna rağmen daha sonra buraları kaybettiler.

Romalılar, Capua, Kartaca ve Numantia’ın egemenliğini kaybetmemek için buraları yakıp yıktılar ve bir daha da buraları hiç kaybetmediler. Yunanistan’da ise Ispartalılar gibi davranmaya kalkıştılar: Halka, özgürlüklerini ve yasalarını bağışladılar, ama bu yöntem kendilerine başarı getirmedi. Bu ülkeyi ellerinde tutmak için buradaki çok sayıda şehir devleti yakıp yıkmak zorunda kaldılar; bu da zaten burayı elde tutmak için en kesin ve şaşmaz yoldu. Aslında, özgür yaşamaya alışmış bir devleti ele geçiren her kim olursa olsun, bu yöntemi uygulamadığı takdirde bir gün söz konusu devletin kendisini yok edeceğini bilmelidir. Bu tür bir devlette özgürlük adına, eski kurumların hatırasıyla halk sürekli bir biçimde isyana teşvik edilir, çünkü ne geçen zaman ne de yeni 42

bir hükümdarın iyilikleri bunları hiçbir surette hafızalardan silemez. Alınacak her türlü tedbir ve önleme rağmen, devletin birimleri ortadan kaldırılmadığı ve halk sindirilmediği takdirde, bunlar ilk fırsatta özgürlüklerini, kaybettikleri kurumları hatırlayıp, onları tekrar ele geçirmeye kalkışacaklardır. Yüz seneyi aşan boyunduruk döneminden sonra Piza’nın Floransa’nın egemenliğini kırması bu şekilde gerçekleşti. Fakat, bir hükümdarın boyunduruğu altında yaşamaya alışık ülkeler için durum daha farklıdır. Söz konusu hükümdarın soyu ortadan kalktığında, itaat altında yaşamaya alışık vatandaşları yeni bir hükümdar seçimi üzerinde anlaşmaya varamazlar ve özgür yaşamayı da bilmediklerinden dolayı silaha başvurmaya da pek gönüllü değillerdir; böylece burayı ele geçiren hükümdarın halkı kazanması veya halktan emin olması da zor olmaz. Buna karşılık cumhuriyetlerde yaşama ilkesi daha etkindir ve çok daha derinlerden gelen kin ve intikam duygusu, geçmişteki özgürlük anıları, insanları bir an bile rahat bırakmaz, bırakamaz; bundan dolayı da, fatih kuvvetin burayı elinde tutması için bu devletleri yakıp yıkmak veya buraya bizzat gelip yerleşmekten başka bir seçeneği bulunmaz. 43

BOLUM VI Hükümdarın kendi yeteneği ve ordusuyla kazandığı yeni krallıklar

Tamamen yeni krallıklardan bahsettiğimde, bu hususta büyük şahsiyetleri örnek vermeme kimse şaşmasın. İnsanlar hemen her zaman, daha önce denenmiş yöntemlere başvururlar ve hemen her zaman taklit yöntemi ile hareket ederler; arra hiçbir zaman kendilerinden önceki kişinin yolunu aynı şekilde izleyemezler veya taklit etmeye niyetlendikleri kişinin erdemine ulaşamazlar. Bunun için de kendilerine örnek ve kılavuz olarak büyük insanları seçmeleri gerekir, böylece her ne kadar söz konusu kişilerin büyüklük ve başarı derecelerine yükselemeseler de, hiç olmazsa bunlara biraz yaklaşmış olurlar. İhtiyatlı okçular gibi davranmaları gerekir; bunlar hedefi okların menzili dışında görünce daha yukarıya nişan alırlar, oklarıyla o denli yükseğe erişeceklerinden değil de sadece yükseği

nişanlamak suretiyle gerçek hedefi vurmak içindir böyle yapmaları. Yeni krallıkların korunmasında karşılaşılacak güçlükler bunları ele geçiren hükümdarın yetenekli olup olmamasına göre değişir; bu güçlüklerin genel olarak çok büyük olmadığı da düşünülebilir. Sıradan bir vatandaşken hükümdarlığa yükselen bir kimse ya becerikli ya da talihli bir kişidir: Talihine ne kadar az güvenirse hükümdarlığını sürdürmekte o kadar çok başarılı olacağını da ilave etmek istiyorum, zaten bu tür bir hükümdar başka ülkeye sahip olmadığı için bu işgal ettiği ülkede gelip yaşamaya da mecbur kalacaktır; bu da karşılaşacağı zorlukları daha da azaltacaktır. Talihleriyle değil de kendi yetenekleriyle hükümdar olanlar arasında en ünlüleri şunlardır: Musa, Keyhüsrev, Romulus, Thesea ve bunların benzeri olan diğerleri. Musa Tanrı’nın verdiği emirlerin sade bir uygulayıcısı ol44

muştur, bu yüzden hakkında fazla söze gerek olmasa da, Tanrı ile konuşma ayrıcalığına sahip olması bile ona hayran olunması için yeterlidir. Krallıklar fetheden veya kuran Keyhüsrev veya diğerlerinin eylem ve davranışlarına bakıldığında, bunların da hayranlık uyandırıcı olduklarını görürüz. Musa’nın böylesi bir kudret tarafından yönlendirilmiş olmasına rağmen, bunlarla Musa arasında büyük bir benzerlik olduğu da ortaya çıkar. Öncelikle görülen şudur ki talih onlara bir fırsat vermiştir, yani keyiflerince biçimlendirebilecekleri hammaddeyi. Söz konusu fırsat olmadan sahip oldukları büyük yetenekler boşa gidecekti, ama bu büyük yetenekler olmadan da fırsat boşuna çıkmış olacaktı. İsrailliler’in Mısır’da baskı altında ve köle olarak yaşaması gerekiyordu ki kölelikten kurtulma arzusuyla Musa’yı izlemeye karar versinler. Romulus’ün Roma’nın kurucusu ve kralı olması cin, doğduktan hemen sonra Alba’dan kaçırılması ve terk edilmesi gerekti. Keyhüsrev’in ise, İranlılar’ı Medler’in egemenliğinden hoşnut olmadıkları halleriyle Medler’i ise uzun bir barış döneminin rehaveti içinde bulması gerekiyordu. Nihayet Atinalılar dağılmış olmasalardı Thesea görkemini sergileme fırsatını bulamayacaktı. Böylece söz konusu kişilerin yüzünü güldüren fırsatlar oldu, ama bu fırsatları fırsat olarak görebilmeyi, ülkelerinin refahı ve zaferi için bunlardan yararlanmayı yetenekleri sayesinde başarmışlardır. Benzer yöntemlere başvurarak hükümdar olacaklar olanlar krallıklarını büyük zorluklarla elde edecekler fakat bunları kolaylıkla koruyabileceklerdir. Bu hususta karşılaşacakları güçlükler özellikle, devletlerini kurmak ve güvenliklerini sağlamak için oluşturmak zorunda kalacakları yeni kurumlar ve yeni yöntemlerden kaynaklanacaktır; gerçekten de, yeni kurumların yapılandırılmasını yürütmekten daha güç, başarılması şüpheli ve tehlikeli bir girişim de yoktur. Bu yola baş koyan kimse, eski kurumlardan faydalanan kişilerin düşmanlı45

ğını çeker ve yenilerinden faydalanacak kişilerden de ancak ılımlı bir destek sağlar. Bu da, iki nedene dayanır: İlki, bu insanların mevcut yasaların desteğini alan karşıt taraftan duydukları korku, ikincisi de, herkeste ortak olan o güvensizlik duygusudur; tecrübesiyle ispatlanmadıkça yeniliklerin getireceği iyiliklere kuşkuyla yaklaşırlar. Bundan dolayı da yeni kurumlara karşı olanlar saldırı fırsatı bulduklarında bunu partizanlık ateşiyle yaparlarken diğerleri sönük bir biçimde kendilerini savunurlar; bu yüzden de bunlarla savaşmak tehlikelidir. Bu konuda sağlıklı bir karara varmak için, yenilikçilerin kendi başlarına kuvvetli olup olmadıkları, ya da başkalarına mı bağımlı oldukları incelenmelidir; diğer bir deyişle, yeniliği talep mi edecekler yoksa yeniliğe zorlayacaklar mı, bu iyice açıklığa kavuşturulmalıdır. Bunlardan ilkinde, hep şansızlıklarla karşılaşırlar ve amaçlarının hiçbirine de ulaşamazlar. Buna karşılık ikinci seçenekte, diğer bir deyişle kendilerinden başka kimseye bağlı olmadıkları ve güç kullanacakları bir durumdaysalar, başarısızlığa uğrama ihtimalleri çok azdır. Silahlı peygamberlerin başarılı ve silahsız olanların da başarısız olmaları işte bu yüzdendir. Ayrıca milletlerin karakterlerinin değişken olduğunu ve onları belirli bir hususta ikna etmek her ne kadar kolaysa da onların bu doğrultudan ayrılmamalarını sağlamak zordur: Bunun için de, öyle bir düzen sağlamak gerekir ki, artık inançları kalmadığı zaman zor kullanarak inanmalarını sağlamak mümkün olsun. Şüphesiz, Musa, Keyhüsrev, Thesea ve Romulus silahsız olsalardı oluşturdukları kurumları uzun süre muhafaza edemezlerdi; ve büyük bir olasılıkla günümüzde örneği görüldüğü gibi rahip Gi-rolamo Savonarola ile aynı kaderi paylaşacaklardı: Çoğunluk Sa-vonarola’ya olan inancını yitirdiğinde onun kurumları da aniden yıkılmıştır, tahmin edileceği gibi ne kendisine inanan kesimin 46

inançlarını sürdürmelerini sağlayacak ve ne de inanmayan kesimi zorla inandıracak güce sahip değildi. Bir kez daha belirtelim ki, yukarda örneklerini verdiğimiz büyük şahsiyetler büyük zorluklarla karşılaşırlar, öyle ki yollarında her türlü tehlike mevcuttur. İşte bunların üstesinden gelebilecek güçte olmaları gerekir, bu engelleri bir kez aşıp saygınlık kazanmaya başlayınca da kendilerini kıskananları arkalarında bırakıp güçlü, huzurlu, onurlu ve mutlu olmayı sürdürürler: Yukarda verdiğim bu büyük örneklerden sonra size bu doğrultuda fakat daha küçük bir örnek daha vermek istiyorum: Bu, Si-racusa’lı Hieron örneğidir. Sıradan vatandaşken hükümdarlığa yükseldiğinde talihe sadece önündeki büyük fırsatı borçluydu: Baskı altında olan Siracusa halkı kendisini komutan seçti ve değerli hizmetleri sayesinde hükümdarlığa yükselmeyi haketti. Üstelik sıradan bir vatandaşken de sergilediği iyi meziyetler o kadar çoktu ki, iyi bir hükümdar olması için tek eksiğinin bir krallık olduğu söylenmişti. Dahası, Hieron eski askeri yapıyı dağıtıp yenisini kurdu; eski ittifaklarını terk ederek yenilerini akdetti: Böylece hem askerleri hem de müttefikleri kendisine tamamen bağlı oldukları için, bu

tür sağlam temellerin üzerinde istediği yapıyı kurabildi, öyle ki her ne kadar gerçekleştirmek için türlü zorluklarla karşılaşmış da olsa rahatlıkla koruyabildi. 47

BOLUM VII Başkasının silahlarıyla ve talihin yardımıyla elde edilen yeni krallıklar Sıradan bir kişi iken sadece talihin cilvesiyle hükümdar olanlar, buraya gelirken fazla güçlük çekmezler, ama bu konumlarını korumada çok zorlanırlar. Hiçbir güçlük onları yollarından alı-koymuyordur; adeta uçarak gelirler, ama, yerlerine geçer geçmez asıl zorluklarla karşılaşırlar. Kendilerine devlet bırakılanların, ki bunlar ister parayla alsınlar bunu ister bahşedici bir lütuf sayesinde, hepsinin durumu işte böyledir. Örneğin İoııya ve Hellespontos’da (Çanakkale Boğazı) bu türden sayısız vakalar yaşanmıştır; Dara, bu ülkeleri kendi güvenliği için ve şan olsun diye yönetmek üzere çeşitli kralları buralara yerleştirmişti. Sıradan bir vatandaşken askerleri para yoluyla kazanarak imparatorluğa yükselenler ise buna diğer bir örnektir. Bu tür hükümdarlar varlıklarını, son derece değişken ve güven telkin etmeyen iki hususa borçludurlar: Bunları o konuma getiren şahısların iradeleri ve servetleri. Bu yüzden yükseldikleri yerde nasıl tutanacaklarım bilemezler ve sonuçta bunu başaramazlar. Bunu bilemezler çünkü bir insan büyük bir dehaya ve erdeme sahip olmadıkça hükmetmeyi bilmesi çok az bir olasılıktır, çünkü sıradan bir vatandaş olarak yaşamaya alışmıştır; bunu başaramazlar da, çünkü kendilerine bağlı ve güvenilir bir askeri kuvvetleri yoktur. Bunun yanısıra, çok kısa bir süre içinde kurulmuş olan devletler doğadaki çok çabuk doğup büyüyen türleri andırırlar: Bunlar, ilk fırtınada devrilmelerini engelleyecek kadar yeterince derine kök salamazlar ve yeterince kuvvetli tutanamazlar; dediğimiz gibi bu şekilde hükümdar olup da talihin kendilerine sunduğu imkânı korumaya derhal hazırlanmayı bilenleri ve aslında daha öncesinde atılması gereken temelleri iktidarlarının hemen ardından atacak ka48

dar becerikli olanları bunun dışında tutalım. Hükümdarlığa yükselmenin, yukarda açıkladığım bu iki şekline istinaden, günümüzde hâlâ hafızalarda olan iki örneği vereceğim: Francesco Sforza ve Cesare Borgia. Francesco Sforza sıradan vatandaşken sahip olduğu büyük erdemleriyle ve yalnızca doğru yoldan giderek, basit bir istisna haliyle Milano dukası olmuştur. Bunu elde etmek için gösterdiği onca çabaya karşın muhafaza

etmekte fazla zorlanmamıştır. Buna karşılık Cesare Borgia, ki halk arasında Valentino Dukası olarak anılır, babasının serveti sayesinde duka oldu ve söz konusu servetin desteğini kaybettiği anda krallığını da kaybetti; üstelik, başkasının silahıyla ve yardımıyla ele geçirilen devletlerde köklü bir biçimde yerleşmek için temkinli ve yetenekli bir insanın yapması gerekenlerden hiçbirini ihmal etmemesine rağmen bu duruma düşmekten kurtulamadı. Gerçekten de, yukarda değindiğim gibi, son derece becerikli bir insanın hükümdarlığa yükseldikten sonra daha önce hazırlamadığı temelleri kurabilmesi imkansız değildir, ama bu tür bir çalışma bunun mimarı yönünden her zaman çok zahmetli ve yapı için de son derece tehlikeli olacaktır. Buna ilâveten dukanın geçtiği aşamalar dikkatlice incelendiğinde, parlak geleceğini sağlamlaştırmak için gerekli tüm önlemleri aldığı da ortaya çıkar. Bu hususu biraz daha yakından incelemenin yararlı olacağını düşünüyorum, çünkü eylemleri şüphesiz yeni bir hükümdara verilebilecek en güzel dersleri içerir; dahası aldığı tüm bu tedbirlere rağmen eğer başarılı olamamamışsa da, bu kesinlikle kendi hatasının değil de olağanüstü talihsizliğinin sonucudur. Papa VI.Alexander oğlunun dukalığını genişletmek istediyse de bunun için önünde kısa ve uzun vadeli birçok zorluklar olduğunu gördü. Öncelikle onu Kilise’ye bağlı devletlerin dışında hiçbir devletin başına getiremeyeceğini gördü; ayrıca, Milano ve Ve49

nedik dukalarının da bunu kabul etmeyeceğini biliyordu, üstelik Faenza ve Rimini zaten Venedikliler’in koruması altındaydı. Bunun yanısıra, İtalya’nın silahlı güçlerinin ve özellikle de kendi yararlanabileceği güçlerin, Papa’nın güçlenmesinden en fazla rahatsız olacak şahısların elinde olduğunu da görüyordu; bu nedenle de bunların sadakatine güvenemezdi, çünkü bunlar Orsini, Colonna ve yandaşlarına bağlıydılar. Böylece de düzeni altüst etmek, İtal-ya’daki bütün devletler arasında karışıklık yaratmak ve böylece bu durumdan yararlanarak birkaç devleti ele geçirmekten başka bir seçeneği olmadığını gördü. Bunu başarmakta zorlanmadı. Gerçekten de Venedikliler’in Fransızlar’ı İtalya’ya çağırmadaki niyetleri farklı olduğundan VI Alexander papa olarak bu tasarıyı kabul etmenin yanısıra, XII.Louis’nin Jeanne de France ile zaten eski olan evliliğini geçersiz kılıp yine aynı tasarının uygulamasını daha da kolaylaştırdı. Böylece XII. Louis, Venedikliler’in yardımı ve Papa’nın onayıyla İtalya’ya geldi. Henüz Milano’ya varmamıştı ki, Romania’ya yapacağı sefer için Alexander ondan askeri yardım aldı ve Louis, bu birlikleri şan olsun diye derhal verdi. Söz konusu eyaleti böylece ele geçiren Valentino Dukası, gelişme ve ilerleme tasarılarında iki nedenden Ötürü zorluklarla karşılaştı: Bir taraftan ordularını kendisine sadık olarak düşünemediği gibi diğer taraftan da Louis’nin iradesiyle karşı karşıyaydı. Diğer bir deyişle, Orsini’nin ordularını ihtiyaç halinde yanında bulamamaktan yani bunların yeni kazanımları engellemelerinin yanısıra, ona elinde bulundurduğu toprakları da kaybettirmelerinden korkuyordu; öte yandan Louis’nin de aynı şekilde davranmasından korkuyordu. Orsini’nin ordularına gelince, Faenza’nın alınmasının ardından Bologna’ya saldırıya gidildiğinde, bu orduların saldırıyı isteksizce yürüttüğüne şahit olarak bunların mahiyeti hakkında zaten bir takım tecrübelere sahip olmuştu. Louis’ye gelince, Urbino Dükalığı’nı ele

geçirip Toscana’ya saldırmaya hazırlandığı sırada onu bundan vazgeçme50

ye mecbur tutan, Louis’nin asıl niyetini de anlamıştı. Bu koşullardaki duka, başkasının silah ve iradesinden kendini bağımsız kılma kararı aldı. Bunun için de Roma’da, Orsini ve Colonna taraftarlarını zayıflatmakla işe başladı; bunlardan soylu olanları yüksek mevkilere getirdi, meziyetlerine göre onlara çeşitli önemli görevler verdi, onur nişanlan, ordu komutanlıkları ve yönetim kadrolarında görevler bağışladı. Böylece birkaç ay içinde soylular dukaya bağlandı. Colonna taraftarlarını dağıttıktan sonra, Orsini taraftarlarını yok etmek için fırsat kolladı, ve bu fırsatı yakaladığında da bunu iyi bir biçimde kullandı. Gerçekten de Orsiniler dukanın ve Kilise’nin büyümesinin kendi çöküşlerini hazırlayacağını biraz geç farkettiler ve Perugia devletleri dahilinde La Magione denen yerde bir Diyet meclisi topladılar. Bu meclisin akabinde, Urbino’da ayaklanma, Romagna’da karışıklıklar ve dukanın ancak Fransızlar’in yardımıyla atlattığı sayısız tehlike ortaya çıktı. Düzeni tekrar sağladıktan sonra artık ne Fransa’ya ne de yabancı bir kuvvete güvendi ve kurnazlığa başvurdu. Gerçek duygularını saklamasını o kadar iyi başardı ki, Orsiniler onunla senyör Pagolo aracılığı ile barıştılar, duka senyörün güvenini kazanmak için ona giysi, para, atlar vererek olası her tür dostluk vasıtalarını kullanmıştı. Bu barışmadan sonra, Orsiniler Sinigaglia’da gidip dukanın eline düşme gafletinde bulundular. Orsiniler’in ileri gelenlerini ortadan kaldıran ve bunların partizanlarını da kendi safına çeken, duka gücünü artırdı, Romag-na’nın ve Urbino Dukalığı’nın hakimi oldu. Rahatın tadını çıkarmaya başlayan yöre halkı da kendisine sevgiyle bağlandı. Bu husustaki davranışı da, başkalarına örnek teşkil edecek nitelikte olduğundan bunu da açıklamayı faydalı görüyorum. Düka’nın ele geçirdiği Romagna’yı ondan önce yönetenler güçsüzdü, halkı yönetmekten ziyade soymuşlar ve yine halkı bir51

leştirmekten ziyade bölmüşlerdi; öyle ki ülkenin tümü, hırsızlık, kundaklama ve her türlü şiddet eylemine terk edilmişti. Duka burada huzurun tekrar kurulması ve hükümdara itaat edilmesi için iyi bir yönetim kurulmasının şart olduğunu düşündü: Bunun için en geniş yetkilerle donattığı, kıyıcı ve iş bitirici Ramiro d’Orco’yu görevlendirdi. Gerçekten de bu hükümet kısa süre içinde huzur ve düzeni sağladı ve bundan dolayı büyük ün kazandı. Fakat daha sonra, duka bu tür bir otoritenin gereksiz olduğunu ve hattâ nefret yaratabileceğini düşünerek ilin merkezinde sivil bir mahkeme kurdu ve başına da çok iyi bir yargıç oturttu, bunun yamsıra her komünün kendi avukatı vardı. Bununla da yetinmedi, daha önce uygulanan sertlik politikasının bazı insanlarda nefret duygularını uyandırdığını bildiğinden ve bunu ortadan kaldırıp halkın tümünün sevgisini kazanmayı istediğinden dolayı da, bir takım zulümler olmuşsa bunlara kendisinin değil fakat temsilcisinin sebep olduğunu halka anlatmak istedi. Bu amaçla, bir fırsatını bulduğunda Ramiro’yu kılıçla ikiye biçtirdi, vücudunun

parçalarını da yanındaki kanlı bir hançerle birlikte bir kazık üstünde Cesena meydanına diktirdi. Bu tüyler ürpertici manzara bir yandan halkı tatmin ederken bir yandan da dehşete düşürdü. Ama biz yine konumuza dönelim. İstediği gibi silahlandıktan ve kendisine zarar verebilecek komşu orduların büyük bir kısmını yok ettikten sonra duka, kendisini çok güçlü bir durumda buldu ve mevcut tehlikelere karşı kendisini tamamen güvencede zannetti. Fetihlerine devam etmek istiyor fakat hala Fransa’dan çekiniyordu: çünkü, nihayet yaptığı hatayı farketmiş olan kralın buna kesinlikle izin vermeyeceğini biliyordu. Bundan dolayı yeni dostluklar aramaya başladı ve Gaete’yi kuşatan İspanyollar’a karşı Napoli Krallığı’nın üzerine yürüyen Fransızlar’a sırt çevirdi; niyeti, yolunu tıkayamayacakları bir güce sahip olmaktı ve Alexander biraz daha uzun yaşasaydı bunu başar52

masına az kalmıştı. O dönemdeki tedbirleri işte böyleydi. Gelecek içinse, öncelikle yeni Papa’nın kendisine karşı düşmanca bir tutum izlemesinden, ve babası Alexander’dan ona kalanı elinden almaya çalışmasından çekinme durumundaydı. Buna çözüm olarak da şu dört yolu denedi: İlki, yerlerinden ettiği tüm senyörlerin soyunu, bunların varoldukça papaya sağlayacağı kazançları ortadan kaldırmak; ikinci olarak, Roma’nın soylularını kendi tarafına çekerek papayı hizada tutmak; üçüncü olarak, Kardinaller Meclisi’ni olabildiğince kendisine bağlamak istedi; dördüncüsü ise, babası ölmeden önce olabildiğince güçlenerek olası bir ilk saldırıya kendi başına karşı koyacak duruma gelmeye çalıştı. Alexander öldüğünde oğlu Valentinois dukası bunlardan üçünü gerçekleştirmiş ve dördüncüsüne de tamamlanmış gözüyle bakıyordu. Gerçekten de soyduğu senyörlerden yakalayabildiklerinin hepsini öldürmüştü, çok azı kurtulabilmişti: Romalı soyluları yanına çekmişti, Kardinaller Meclisi’nde çoğunluk onun yanındaydı; ülkesini genişletmek konusundaysa Toscana’yı ele geçirmeyi istiyordu. Bunun da kolay olacağım düşünüyordu çünkü zaten Perugia ve Piombino’yu elinde bulunduruyordu, Piza şehrini de şemsiyesi altına almıştı ve artık Fransa’dan da çekinmeden söz konusu yere saldırabilirdi. Zira Fransızlar Napoli Krallığı’ndan İspanyollar tarafından çıkarılmışlardı; böylece tüm bu taraflar dukanın dostluğunu kazanmak zorundaydılar. Bundan sonra, Lucania ve Sienna da gerek korkudan gerekse Floransa’ya duydukları hınç yüzünden kolayca boyun eğeceklerdi; böylece Floransalılar da savunmasız kalacaklardı. Bu planı hayata geçirebilseydi (ve Papa’nın öldüğü sene içinde artık bunun sonuna gelmişti) sadece kendi kuvveti ve saygınlığına güvenip kendi başına ayakta durabilecek kadar yeterli güç ve şöhrete sahip olacaktı. Kılıcını çekmesinin ardından daha henüz beş sene geçmişti ki babası Alexander öldü. Bu sırada Duka gördü ki babasın53

dan kendisine, sağlam temellere oturmuş olarak bir tek Romagna Devleti kalmış. Diğerlerinin durumu havadaydı, iki güçlü düşman ordusunun arasında bulunuyorlardı; Düka’nın kendisi de ölümcül bir hastalığın pençesindeydı.

Bunlara rağmen bir o kadar azimli bir o kadar yürekli bir insandı, insanları kazanmayı ve onları mahvetmeyi çok iyi biliyordu. Dahası egemenliğini de o kadar sağlam temellere oturtmuştu ki, iki ordu ile birden karşılaşmak zorunda kalmasaydı veya hasta olmasaydı, tüm bu güçlükleri aşabilecekti. Romagna’nın kendisine karşı cephe almadan önce bir aydan fazla beklemiş olması, kurduğu temellerin ne kadar sağlam olduğunu da kanıtlıyor. Yarı ölü bir vaziyette hastayken Roma’da güvenlik içinde kaldı ve Baglioniler, Vitelliler, Orsiniler bu şehre vakit kaybetmeden gelmelerine rağmen, ona karşı bir cephe oluşturamadılar; istediği kişiyi papalığa getiremediyse bile en azından istemediği kişinin atanmasını da engelledi. Alexander öldüğü sırada kendisi de hasta olmasaydı, her şeyi kolaylıkla başarabilecekti. Il.Julius’un atanması sırasında bana babası öldüğü zaman neler olabileceğini önceden hesapladığını ve hepsine bir çözüm bulduğunu söylemişti, ama kendisinin de bu sırada ölümün pençesinde olacağını düşünememişti. Düka’nın bütün bir gidişatını böylece özetledikten sonra, eleştirilecek hiçbir şey bulamadığımı ve hükümdarlığa servetin yardımı ve başkasının silahıyla yükselen herkese örnek olarak verilebileceğini düşünüyorum. Büyük bir cesaret ve şiddetli bir azme sahip olan bu insanın başka türlü davranması da zaten imkansızdı. Planlarını ancak babası Alexander’ın kısa ömrü ve kendi hastalığı durdurabildi. Yeni bir krallıkta, düşmanlara karşı güvenliği sağlamanın, dostlar edinmenin, kuvvet veya kurnazlık yoluyla galip gelmenin, halka kendini sevdirmenin ve korkutmanın, askerlerin saygınlığını ve itaatini kazanmanın, kendisine zarar verebilecek ve buna da mecbur olanları yok etmenin, eski kurumların yerine yenı54

lerini yerleştirmenin, aynı zamanda hem sert hem de bağışlayıcı olmanın, yüce gönüllü ve serbest düşünceli olmanın, eskisini dağıtıp yeni bir askerî örgüt kurmanın, kral ve hükümdarların dostluğunu, kendisine hizmet yükümlülüğünden hoşnut kalmak zorunda olacakları ve yine kendisine hakarette bulunmaktan korkacakları şekilde ayarlamanın gerekli olduğunu düşünen herkesin Valentino-ıs dukasının siyasi yaşamının sunduğu kadar kendisine daha yakın bir örnek bulamayacağını söylüyorum. Tenkid edilebileceği tek nokta, Il.Julius’un papalığa seçil-mesidir; bu kendisi açısından talihsiz bir seçim olmuştur. İstediği kişiyi papalığa seçtiremediği ve ama istemediği kişinin de seçilmesini engelleyebildiğine göre, daha önce kötü davrandığı ve bundan dolayı da papalığa yükseldikten sonra çekinmeye mecbur kalacağı bir kardinalin papalığa yükselmesini engellemeliydi, çünkü insanları birbirine düşman eden özellikle duydukları kin ve korkudur. Düka’nın zarar verdiği kişiler arasında San Piero ad Vincu-la, Colonna, San Giorgio ve Ascanio Sforza kardinalleri vardı; ve diğerlerinin de, Amboise (Rouen) Kardinali ve İspanyollar hariç ondan korkmaları için yeterli nedenleri vardı. İspanyollar karşılıklı bir takım ilişki ve zorunluluklardan dolayı, Amboise Kardinali Fransızlar tarafından desteklendiği için büyük güce sahipti. Bu nedenle de tercihen bir İspanyolu seçtirmesi gerekiyordu; eğer bunu da başaramıyorsa, San Piero ad Vincula Kardinali’nden ziyade Amboise kardinalinin seçimine rıza göstermesi gerekiyordu. Yüksek konumdaki kişilerin kendilerine sunulan yeni hizmetler karşısında uğradıkları eski haksızlıkları unutacaklarını düşünmek bir hatadır. Düka’nın II. Julius’un seçmini onaylaması bir

hataydı ve bu da kendisi için sonun başlangıcı oldu.


BÖLÜM VIII Alçaklıkları sayesinde hükümdar olanlara dair Hükümdar olmak için servetin yardımına ve yeteneğe dayanmayan iki yol daha vardır ki bunlardan da bahsetmemiz gerekiyor; hattâ eğer konumuz burada cumhuriyetler olsaydı bunlardan biri üzerinde ayrıntılı bir biçimde durmamız gerekecekti. Söz konusu iki yoldan biri, hükümdarlığa alçaklıklarla veya cinayetlerle gelme, diğeriyse, buraya kendi vatandaşlarının yardımıyla ulaşmaktır. Bunlardan ilkini açıklamak için, ki burada amacımız bunları adalet veya ahlâk anlayışı açısından incelemek değildir, biri eski biri yeni olmak üzere iki örnek vererek konuyu sınırlayacağım, çünkü bu iki örneğin bunları örnek edinmek isteyenler için yeterli olacağını düşünüyorum. Sicilyalı Agathokles, sıradan vatandaşken ve hatta en alt tabakadan biriyken Syracusa tahtına oturdu. Bir çömlekçinin oğluydu ve hayatının her döneminde büyük çapta alçaklık örnekleri sergiledi, ama bu işlediği suçlara o kadar fikir ve beden gücü katmıştır ki, meslek olarak seçtiği askerlikte rütbe rütbe çıkarak Siracusa kumandanlığına kadar yükselmiştir. Bu rütbeye ulaştıktan sonra hükümdar olmak istedi ve hattâ kendisine mutabakat sonucu teslim edilen hükümdarlığı hiç kimseye mecbur kalmadan, şiddet yoluyla elde tutmak istedi. Bu amacına ulaşmak için Sicilya’daki bir orduya komuta eden Kartacalı general Amilcar ile anlaştıktan sonra bir sabah, Siracusa halkını ve senatosunu ülkeyi ilgilendiren sorunlar hakkında karar alma bahanesiyle toplantıya çağırdı ve verdiği bir işaret üzerine senatörlerin tümünü ve halktan en zengin kişileri askerlerine öldürttü; bundan sonra ise ele geçirdiği krallığı hiçbir muhalefetle karşılaşmadan muhafaza etti. Bundan sonra iki kez Kartacalılar’a yenilmesine ve bunların Siracusa’yı kuşatmalarına 56

rağmen burayı sadece savunmakla kalmadığı gibi ordularının bir kısmını kuşatmaya karşı orada bırakıp diğer kısmıyla Afrika’ya saldırdı; öyle ki kısa süre içinde Kartacalılar’ı perişan ederek kuşatmayı kaldırmaya mecbur etti: Böylece, onunla barış yapıp, Sicilya’yı ona bırakarak Afrika’yla yetinmek zorunda kaldılar. Agathokles’in eylemleri ve tuttuğu yol hakkında düşünecek olursanız, talihe bağlayabileceğiniz olayın mevcut olmadığını veya çok az olduğunu görürsünüz. Gerçekten de yukarda açıkladığım gibi hükümdarlığa talihin yardımıyla değil de, bütün askerî rütbelerden, bunları gayret ve tehlikeyle elde edip geçerek yükseldi. Hükümdar olduğunda da aldığı en cesur ve en tehlikeli kararlar sayesinde burada tutundu. Aslında memleketlilerini katletmenin, dostlarına ihanet etmenin, imansız,

acımasız, dinsiz olmanın erdemli olduğunu söylemek imkansızdır: Bu tür yollarla güç kazanabilir fakat şan kazanılamaz. Ama Agathokles’in ne denli bir cesaretle tehlikelere atılıp bunlardan sıyrıldığı, ne büyük bir gayretle düşmanlara karşı gelip bunları yendiği düşünülecek olursa, onun büyük komutanlar arasında yer almaması için bir neden yoktur. Zalimliğinin, insanlığa sığmayan ve alçakça davranışlarının onun büyük insanlar sınıfına dahil olmasının imkânsız kıldığını kabul etmek gerekir. Sonuç itibarıyla, yükselişinin ne talihe ne de sahip olduğu faziletlere mal edilemeyeceğini çünkü hükümdarlığı bunlar olmadan elde ettiğini söylemekle bu konuyu kapatmak istiyorum. Günümüzden bir örnek vermek gerekirse, VI. Alexander’m egemenliği sırasında Oliverotto da Fermo, çocuk yaşında öksüz kalmış ve Giovanni Fogliani ismindeki dayısı tarafından büyütülmüştü. Daha genç yaşında, askerlik mesleğini öğrensin ve iyi bir okulda eğitim görüp, yüksek bir askeri rütbeye sahip olabilsin diye Paolo Vitelli’nin yanına verilmişti. Paolo’nun ölümünden sonra, bunun kardeşi Vitelozzo’nun emri altında hizmetine devam etmiş57

kuşattı; herkes korkusundan ona boyun eğmek ve hükümdarlığını kabul etmek zorunda kaldı; Kendisine zarar verebilecek herkesi öldürdüğünden, yeni sivil ve askeri kurumlarla yerini mükemmel bir biçimde sağlamlaştırdı; öyle ki, hükümdarlığını koruduğu o bir sene içinde kendi ülkesinde güvenliğini sağladığı gibi, komşularının karşısında da itibarını artırdı. Eğer Cesare Borgia’nın tuzağına düş-meseydi onu yenmek de en az Agathokles’i yenmek kadar zor olacaktı, ama az önce de belirttiğim gibi Sinigaglia’da Orsiniler, Vi-tellilerle birlikte ve askerlikte ve zalimlikteki üstadı Vitelozzo’nun yanında tıpkı onlar gibi boğazlanmaktan kurtulamadı. Agathokles veya benzeri bir tiranın sayısız ihanet ve zalimliklerine rağmen ülkesinde uzun süre güvenlik içinde yaşamayı, dış düşmanlara karşı kendini savunabilmeyi ve içerde de halktan gelecek bir suikaste kurban gitmemeyi nasıl başardığını sorgulayabilirsiniz; zira diğer pek çokları zulümlerinden dolayı ne barış ne de savaş zamanında tutunabilmişlerdir. Bunun, zalimce davranışların iyi ya da kötü bir biçimde kullanılmasından kaynaklandığını düşünüyorum. Zulmün iyi kullanılması (kötülüğe iyi denebilirse), bu tür eylemlerin hepsinin bir arada uygulanması ve kendi güvenliğini sağlama amacını gütmesi ve bu tür davranışlarda ısrar etmeyerek bunların olabildiğince halkın yararına işletilmesi demektir. Kötü uygulama ise bunun aksine, başlangıçta bu tür eylemlerin sayısının az olmasına rağmen bunun zamanla sona erdirileceğine giderek çoğaltılması anlamına gelir. Bunu iyi kullananlar, Agathokles gibi Tanrı’nın ve insanların yardımıyla bundan doğacak kötü sonuçlan kendi lehlerine çevirebilirler, ama bunu kötü kullananların tutunmaları imkansızdır! Bu itibarla, bir devleti ele geçiren kişi işlemek zorunda olduğu vahşice eylemleri belirleyip bunların tümünü bir arada gerçekleştirmek zorundadır; öyle ki, her gün bir başkasını işlemek zorunda kalmasın ve bunların tekrarlanmasını önleyerek halkın güve59

tir. Kısa süre içinde yeteneği, fizik kuvveti ve cesaretiyle ordunun en saygın askerlerinden biri oldu. Ancak başkasının emir ve paralı hizmetinde olmayı uşaklık etmek gibi gördüğünden, ülkelerinin köleliğini özgürlüğüne yeğleyecek birtakım yurttaşların ve Vite-lozzo’nun desteğiyle Fermo’yu ele geçirmeyi tasarladı. Bu niyetle de Giovanni Fogliani’ye yazıp, uzun yıllardan beri kendisinden ve ülkesinden uzak kaldığı için onları görmeyi arzuladığını ve bu arada kendi payındaki mal mülkleri biraz tanımış olacağını bildirdi; zaten tüm faaliyeti şan ve şöhret kazanmaya yönelikti, dahası yurttaşlarına zamanı iyi bir biçimde değerlendirdiğini kanıtlamak istiyordu ve bu amaçla da dostları ve hizmetkârlarından oluşan yüz atlı eşliğinde gayet şatafatlı bir biçimde kendisini gösterme niyetindeydi. Dolayısıyla aynı zamanda öğrencisi olduğu dayısından Fer-mo sakinlerince şerefine düzenlenecek bir karşılama rica etti; bu onun olduğu kadar dayısının da şanından olacaktı. Giovanni Fogli-ani yeğenini hoşnut etmek için bu hususta elinden geleni yaptı. Halkın kendisi için görkemli bir tören düzenlemesini sağladı ve kendisini evinde misafir etti; Oliverotto buradaki birkaç günü işleyeceği cinayetlerin hazırlıklarını yaparak geçirdikten sonra muazzam bir şölen vererek Giovanni Fogliani ve Fermo’nun en seçkin simalarını davet etti. Bu tür şölenlerde adet olan eğlencenin bitiminden sonra büyük bir ustalıkla tartışmayı ciddi konulara çekerek papa Alexan-der’ın büyüklüğünden, oğlu Cesare’den ve bunların giriştikleri işlerden söz açtı. Giovanni Fogliani ve diğerleri bu konuda düşüncelerini açıklarken, bunların herkesin içinde konuşulacak konular olmadığını söyleyerek ansızın ayağa kalktı ve başka bir odaya yanında davetlilerle birlikte geçti. Bunlar henüz oturmuşlardı ki, saklandıkları yerlerden çıkan askerler Giovanni Fogliani de dahil olmak üzere hepsini öldürdüler. Bu katliamdan biraz sonra, Oliverotto atına binip kenti bir uçtan diğerine katedip yüksek yargıcı sarayında 58

nini kazanmayı ve türlü iyiliklerle onları kendisine bağlamayı be-cerebilsin. Çekingenlik veya yanlış tavsiyeler yüzünden farklı bir biçimde davranan kişi eli hep kılıcında olmaya mecburdur, eski ve yeni haksızlıklarla devamlı huzursuzluk içinde yaşayan halka hiçbir zaman güvenemez. Zalimce eylemlerin hepsinin bir arada yapılması gerekir; böylece insanlar daha az acı çekeceklerinden dolayı, halk arasında daha az kızgınlığa neden olacaktır. Buna karşılık iyilikler yavaşça birbirini izlemelidir ki tadına daha iyi varılabilsin. Her şeyin ötesinde, hükümdar halkına karşı iyi veya kötü koşullara göre değişmeyecek bir tutum içinde olmalıdır. Eğer iyilik veya kötülük için mecbur olmayı beklerseniz, öyle bir an gelir ki zaten kötülüğe de vaktiniz olmaz veya yaptığınız iyilikten de bir çıkar sağlayamazsınız, zira bunu mecburen yapmış olduğunuzu düşünerek size bunun için müteşekkir olmazlar. 60

BÖLÜM IX Sivil hükümdarlıklara dair Şimdi de, şiddet eylemleri veya bir takım alçaklıklar sayesinde değil de, vatandaşlarının yardımıyla hükümdar olanlardan bahsedelim: Buna sivil hükümdarlık denir ve buna erişmek için büyük bir yetenek veya büyük faziletlere sahip olmaktan ziyade, yerinde bir beceriklilik gerekir. Bu hususta, bu tür hükümdarlığa ya halkın ya da soyluların yardımıyla erişilebileceğini söyledim. Bütün ülkelerde gerçekten de, iki zıt eğilim vardır: Halk ne soyluların boyunduruğu altına girmek ister ne de onların kendilerini ezmesini; öte yandan seçkinler ise halkı yönetmek ve baskı altında tutmak ister. Söz konusu zıt eğilimler şu üç sonuçtan birini doğurur: Ya hükümdarlık, ya özgürlük, ya da anarşi. Hükümdarlık, duruma göre soyluların veya halkın yardımıyla kurulabilir: Soylular halka üstünlük sağlayamadıklarını görünce kendi aralarından söz sahibi birine koşarlar ve onu hükümdarlığa yükseltirler, böylece onun gölgesinde hırslarını tatmin ederler. Benzer biçimde halk da soylulardan kendisini koruyamaz-sa tam bir güven taşıdığı kendi içinden birini, bunun nüfuzu altında kendisini savunabilmek için hükümdar seçer. Soylular tarafından hükümdarlığa getirilen kişi bunu halka borçlu olana kıyasla konumunu muhafaza etmekte daha çok zorlanır. Bunlardan birincisinin etrafı, kendisini ona eşit gören insanlarla çevrilidir ve sonuç olarak ne kendi iradesiyle yönetebilir ne de bu şekilde davranabilir; buna karşılık ikincisi bulunduğu konumda tek basınadır ve çevresinde kendisine itaat etmeyi istemeyen hemen hemen kimse yoktur. Bunun yanısıra, soyluların, başkalarına yapılacak birtakım haksızlıklar veya bunlara zarar vermek olmaksızın memnun edilmesi imkansızdır; fakat, halkın adalet duygusu 61

soylulara nazaran daha gelişmiştir. Soylular ezmeyi, halk ise sadece ezilmemeyi ister. Halk hükümdara düşman kesildiği takdirde, büyük bir kitle söz konusu olduğu için hükümdarın kendini korumakta aciz kalacağı da bir gerçektir; buna karşılık soylular söz konusu olduğunda, bunların sayısı daha az olduğundan işi daha kolaydır. Hükümdar daha rahat bir konuma sahiptir. Hükümdarın en kötü ihtimalde halktan çekineceği tek husus ‘halkın desteğini yitirmesi olacaktır, halbuki soyluların kendisine karşı herhangi bir eyleme girişmelerinden kaygılanmalıdır. Çünkü bunlar daha ihtiyatlı ve becerikli olduklarından dolayı çıkarlarına yarayacak yolları önceden hesaplamayı çok iyi öğrenmişlerdir ve galip geleceğini tahmin ettikleri tarafın yanına geçmekte bir an bile tereddüt etmezler. Ayrıca, hükümdarın birlikte yaşamak zorunda olduğu halk her zaman aynı kalır ve bunu değiştirmesi imkansızdır, ama, soyluların değiştirilmesi kolaydır; her gün istediğini soylu yapar, istediğinden bunu geri alır, soyluluk derecelerini istediği gibi düşürebilir veya yükseltebilir. Burada bazı ayrıntılara dikkat etmek yararlı olabilir. Soylular arasında, kaderlerini tamamen hükümdarınkine bağlamış olanlar ve izledikleri tutum itibarıyla farklı olduklarını sergileyenler olmak üzere bir ayırım yapılmalıdır. Bunlardan birincilerinin sırtları sıvazlanmak ve kendilerine saygı

gösterilmelidir, ama bunların aç gözlülüğe eğilimli olmamalarına da dikkat etmek gerekir. Diğerlerine gelince, bunlar arasında tekrar bir ayırıma gidilmelidir; eğer söz konusu kişiler zayıf veya cesaretsiz bir yapıda olduklarından dolayı bu şekilde davramyor-larsa ve özellikle de iyi danışmanlarsa bunlardan yararlanılabilir, çünkü barış zamanında hükümdarı şereflendirirler ve savaş zamanında ise bunların ona bir zararı dokunmaz. Ama, kendi ihtirasla-rıyla ve belirli amaçlarla hareket edenlerin hükümdardan çok kendi çıkarlarını düşündükleri aşikârdır. Bunun için de hükümdarın onlara düşman gözüyle bakması ve bunlara karşı tedbirli olması gere62

kir, çünkü bunlar zor dönemlerde hiç tereddüt etmeden onu yıkmaya çalışacaklardır. Nihayet, yukarda açıkladığım hususlardan doğacak sonuçlar şunlardır. Halkın yardımıyla hükümdar olan, halkın dostluğunu korumak için çalışmalıdır. Bunu başarmak da oldukça kolaydır, çünkü halkın tek arzusu baskıdan uzak yaşamaktır. Soyluların yardımıyla ve halkın iradesine karşın hükümdar olan kişinin ise her şeyden evvel halkı koruması altına alması yeterli olacaktır. Böylece, hükümdarlığı halkın yardımıyla alan birisine kıyasla halktan daha çok sevgi ve bağlılık görecektir, çünkü insanlar kötülükten başka bir şey beklemedikleri kişilerden biraz iyilik gördüklerinde bunlara daha büyük bir minettarlıkla bağlanırlar. Ayrıca, hükümdarın önünde halkın sevgisini kazanmak için bir çok yol vardır. Bu yollar şartlara göre farklılık göstereceğinden bunlara burada değinmeyeceğim. Sadece, bir hükümdarın halkın dostluğunu kazanmasının mutlak bir zorunluluk olduğunu aksi takdirde zor günlerde ihtiyaç duyacağı bir destekten yoksun kalacağını, bir kez daha sizlere tekrarlamakla yetineceğim. Sparta hükümdarı Nabis, tüm Yunan sitelerince ve daha önce birçok zaferlere imzasını atmış bir Roma ordusu tarafından kuşatma altına alındığında, ülkesini ve hükümdarlığını bu güçlere karşı savunabilmek için, bu denli büyük bir tehlike karşısında kendisini az sayıda insana karşı güvenceye alması yeterli oldu; ama eğer halkı karşısına almış olsaydı, bu asla yeterli olmazdı. Yukardaki açıklamalarıma sakın şu atasözü ile karşı çıkılmasın: “Halkı temel alan balçıkta temel atar”. Bu söz, sıradan bir kişinin bu tür bir desteğe güvenerek, düşmanları veya yöneticilerin baskısı karşısında halkın kendisini savunacağına inanması durumunda doğrudur; çoğunlukla bu tür umutları boşa çıkar. Roma’da Grac-chus’lar ve Floransa’da Giorgio Scali buna güzel bir örnektir. Eğer bir hükümdar emretmeyi biliyorsa, yürekli bir kişiyse, kara günün63

de cesaretini kaybetmiyorsa, alınacak diğer tedbirleri de göz ardı etmemişse ve kararlılığıyla halkı yönetmesini biliyorsa, bu tür bir hükümdar hiç bir zaman böyle hayâl kırıklığına uğramaz ve halka güvenmekle de son derece sağlam bir temele dayandığını görür.

Bu hükümdarlar ancak, sivil bir yönetimi kendilerinin veya yüksek idarecilerin aracılığıyla mutlak bir yönetim şekline dönüştürmeyi istedikleri zaman gerçek bir tehlikeyle karşılaşırlar. Ama bu takdirde de, kendilerini daha zayıf ve daha çok tehlikeye maruz kalacakları bir konumda bulacaklardır; çünkü bu, bundan böyle idarî birimleri teslim alan şahısların iradelerine bağlı olacakları anlamına gelir ki bu şahıslar da özellikle karışıklık dönemlerinde, hükümdara karşı cephe almak veya sadece ona itaat etmemek suretiyle yine hükümdarın nüfuzunu kolaylıkla yıkabilirler. Artık bundan sonra, hükümdarın yönetimi ele geçirmeye çalışması fayda sağlamayacaktır çünkü çok geç kalınmıştır; halk emirleri idarecilerin ağzından duymaya alışık olduğu için önemli günlerde doğruca hükümdardan gelecek emirlere uymayı istemeyecektir. Aynca, bu kargaşanın hüküm sürdüğü dönemlerde güvenebileceği dostları bulması da hiç kolay olmayacaktır. Falanca bir hükümdar, huzur ortamına ve halkın kendi gücüne muhtaç olduğu dönemlere güvenip buna göre davranmakla hataya düşer. Bu tür zamanlarda herkes onun için ölmeye can atı-yordur. Ölüm sadece uzak bir olasılık olarak kaldığı sürece herkes bunun için birbiriyle adeta yarışır; ama tehlike anında, halkın desteğine ihtiyacı olduğu zamanlarda hükümdarın çevresinde onu savunacak pek az insan kalacaktır. Bunu zaten tecrübe de gösterebilir, ama bu o derece tehlikeli bir tecrübedir ki ikinci defası olmayabilir. Bundan dolayı hükümdar biraz dehaya sahipse, halkın her türlü koşulda ve her zaman halkın kendisine muhtaç olacağı bir yönetim şekli düşünmeli ve bunu kurmalıdır: Böylece halkın hep kendisine sadık kalmasını temin etmiş olur. 64

BÖLÜM X Hükümdarlıkların güçleri nasıl ölçülmeli Sözünü ettiğim değişik hükümdarlıkların incelenmesinde bir hükümdarın gerektiğinde müttefik kuvvetlere başvurmadan kendisini kendi kuvvetleriyle koruyabilecek kadar güçlü olup olmamasına bakmak da önemlidir. Bu noktayı daha iyi aydınlatmak için şunu belirteceğim ki kendi başlarına ayakta kalabilecek olan hükümdarlar saldıracak olana karşı ordu kurup savaş açabilecek kadar yeterli adama ve paraya sahip olan hükümdarlardır. Ülkesinin başkentine kendisini kapatıp düşmanı bekleyen hükümdarın durumu ise tam tersine üzücüdür. İlk şıktan daha önce bahsetmiştim, ilerde buna tekrar dönme fırsatım olacak. İkincisine gelince, hükümdarları oturdukları şehirleri tahkim edip yiyecek depolamaları ve ötesinden tasalanmamaları yolunda uyarmaktan başka yapacak şey yoktur, zira eğer halkın sevgisini kazanabilmişlerse, dediğim ve ilerde de yine diyeceğim gibi, düşünmüyorum ki kaygılanacakları bir şey olsun. İnsanlar hiçbir başarı pırıltısı gözükmeksizin zor işlere girmeyi sevmezler ve ülkesinin başkentini iyi bir savunma durumunda tutup halkı tarafından da nefret edilmeyen bir hükümdara saldırmak hiç te ihtiyatlı olmaz. Almanya şehirleri engin bir özgürlükten yararlanırlar; toprakları pek az büyüktür ve imparatora canlan isterse boyun eğerler, ne onun ne de başkalarının kendilerine saldırmasından korkarlar çünkü bütün şehirler sağlam surlara, geniş hendeklere, toplara ve bir yıl yetecek şekilde her türlüsünden malzemeye sahiptirler. Dolayısıyla bu şehirlerin kuşatması

uzun sürer ve zahmetli olur. Buna bir de o şehirde aynı kuşatma süresince alt tabakayı hazineye dokunmadan beslemek için yedek işler olduğunu ekleyin; üstelik askeri birlikler düzenli olarak manevralara çalıştırılır ve yönetmelik65

ler bu bakımdan akıllıca oldukları kadar bunlara sıkıca da uyulur. Şu halde iyi tahkim edilmiş bir başkenti olup halkça da sevilen bir hükümdara öyle kolay kolay saldırılamaz, çünkü bu dünyanın işleri öyle değişkendir ki böylesi savunulan bir yerin önünde düşmanın bir yıl tutunması nerdeyse imkansızdır. Ancak, malı mülkü dışarıda olup da bunun yağmalandığını gören halkın sabrı tükenmez mi, malını korumaktaki çıkarına ve bu kadar uzun bir kuşatmanın sıkıntılarına rağmen sevgisi hâlâ sürecek midir diye sorulacaktır. Buna şu karşılığı vereceğim: Hem becerikli, hem de güçlü bir hükümdar ister halkı kuşatmanın süremeyeceğine umutlandırmak suretiyle ister yine halkı galip düşmanın halka hıncı olacağıyla ve zulmüyle korkutmak veya ister fazla yüksek sesle konuşanları ustaca denetimi altına almak suretiyle olsun bu güçlüklerin kolaylıkla üstesinden gelecektir. Şunu da eklemelisiniz ki düşman daha girdiği ilk anda ülkeyi yakıp yıkar, hem de şehir kendisini savunmaya hazır ve ateşliyken. Öyleyse hükümdar bu bakımdan kaygıdan uzak olmalıdır, artık iş işten geçtiğini ve hiçbir çarenin bulunmadığını gören halk gösterdiği bu fedakârlık ölçüsünde hükümdarını savunmada daha hırslı olur. İnsanların, gördükleri iyilik için olduğu kadar gösterdikleri iyilik için de bağlılık duyduklarını bilmeyen var mıdır? Bütün bunlar beni şuna inanmaya götürüyor ki, bir hükümdar biraz becerikliyse kuşatma altındakilerin cesaretini kolayca ayakta tutabilecektir, yeter ki şehir erzaktan ve savunma olanaklarından yoksun olmasın.


BÖLÜM XI Ruhban hükümdarlıklar^ En son olarak bana geriye, elde tutması ele geçirmesinden daha kolay olan ruhban hükümdarlıklardan söz etmek kalıyor. Bunun nedeni, ister hakederek ister talihin yardımıyla olsun bu yönetim biçiminin temelinde eski dinî kurumlar bulunmaktadır. Bu kurumlar öylesine güçlüdürler ki hükümdar ne şekilde yönetirse yönetsin ayakta durması fazla zor olmaz. Sadece ruhban hükümdarlardır ki savunmadıkları devletleri, yönetmedikleri teb’aları vardır, topraklarına saygı gösterilir, teb’aları bunların egemenliklerinden çıkmayı düşünmedikleri gibi bunun olanağına da sahip değillerdir; kısacası, bu tür devletlerde hükümdarlar için sadece mutluluk ve güven vardır. Bunlar bizim zayıf aklımızın eremeyeceği insanüstü

yollarla yönetildiklerinden, benim bundan sözetmem kendini beğenmişliktir ve cüretkârca olur. Bununla birlikte eğer bana, Kilise’nin cismanî gücünün VI. Alexander’in papalığından bu yana bugün bir Fransız kralını titretip İtalya’dan kovacak ve hattâ Venedikliler’i ezecek şekilde, ki bu dönemden önce bu ülkenin sadece mutlak hükümdarları değil en sıradan baronları en küçük senyörleri bile en azından cismâni bakımdan Roma piskoposundan pek az çekinirlerdi, nasıl arttığı sorulacak olursa aktaracağım olaylar yeterince bilindiği halde buna cevap vermekte hiç tereddüt etmem. Charles^*) Fransa kralı olmadan önce İtalya’ya girdi, ülkenin egemenliği Napoli kralı, Papa, Venedikliler, Milano dukası ve Floransalılar arasında paylaşılmıştı. Bu hükümdarların siyaseti yabancıların İtalya’ya girmemesi ve içlerinden herhangi birinin bü(*) Kilise Devletleri kastediliyor (Ç.N.) (*) VII. Charles (Ç.N.) 67

yümemesiyle sınırlıydı. Bunların arasında en çok çekinileni Papa ve Venediklilerdi. Venedikliler’i durdurmak için diğer hepsinin tıpkı Ferrara savunmasında olduğu gibi bir birlik oluşturması gerekmişti. Papa’ya gelince, ona karşı Romalı baronlardan yararlanılıyordu; bunlar Orsi-niler ve Colonnalar diye iki hizbe bölünmüşlerdi ve anlaşmazlıklarını nerdeyse Papa’nın gözü önünde temizlemek üzere elleri sürekli kılıçlarında olurdu, Papalık içteki bu savaş durumundan sadece zarar görüyordu. Kimi zaman VI. Sixtus gibi bu güç çekişmelerini bastıran papalar çıkmıyor değildi ama papalık süresinin kısalığı sorunu kökünden halletmeye izin vermiyordu. Bu papaların gayreti bu hiziplerden birini bir müddet için zayıf düşürmekle sınırlı kalıyordu, zayıf düşmüş olanın bir sonraki papanın döneminde ayağa kalktığı görülüyordu. İşte papalık devleti ordularını böyle kullanıyor, içte ve dışta bütün itibarını yitiriyordu. VI. Alexander papalık koltuğuna oturduğunda işler bu durumdaydı. Ondan önce gelen veya onu izleyen hiçbir papa bir papanın insanlarla ve parayla neler yapabileceğini onun kadar iyi gösteremedi. Fransızlar’ın İtalya’ya girmesi dolayısıyla ve Valenti-no Dukası vasıtasıyla neler yaptığını daha önce söyledim; amacı elbette ki Kilise’den ziyade Valentino Dukası’nı güçlendirmekti ama Kilise de onun ve oğlunun ölümüyle birlikte az yararlanmadı bu güçten. Alexander’in halefi II. Julius böylece Kilise Devleti’ni bütün Romagna’ya yayılmış ve Romalı baronların hiziplerini selefinin becerikliliği ve cesareti sayesinde bitirilmiş olarak buldu, yine selefinden para bulma sanatını da öğrenmişti. Julius bütün bu konularda VI. Alexander’den ileri gitti. Eldeki topraklara Bologna’yı ekledi, Venedikliler’i kendisine zarar vermeyecek bir duruma soktu, Fransizları İtalya’dan attı: Kendi hısımlarını zenginleştirmek 68

için değil de Kilise için çalışan bu papanın başarısı bu derece de daha şanlı ve daha şereflidir. Julius Orsiniler’i ve Colonnalar’ı papalığa gelişinde nasıl bulduysa öyle bıraktı. Eski ayrılıkların tohumlan onun zamanında da varlıklarını sürdürmelerine rağmen güçlü bir yönetimin altında çatlayamadılar, ki bu yönetimin akıllıca siyaseti bu iki süleleyi de kardinallikten uzaklaştırmaktı. Selefinin zamanına dek süren ve Kilise’yi bölen anlaşmazlıkların kökünü kurutmak oldu bu; çünkü bu kardinaller hiziplerden birinin veya diğerinin senyörlerinin katılmak zorunda kaldıkları hem içteki hem dıştaki karışıklıkları körüklemek için görevlerinin onlara sağladığı itibar ve nüfuzu kullanıyorlardı, öyle ki, baronların arasındaki uyuşmazlığın bunların ihtirasından kaynaklandığını söylemek doğru olur. Şu halde bugünkü papa Kilise’yi gücünün doruğunda bulmuştur. Ancak, Alexander ve Julius Kilise’yi cesaretleriyle güçlü kılmışlarsa da herşey bizi şuna umutlandırıyor ki X. Leo da bu eseri iyiliği ve diğer binbir değerli meziyetleriyle taclandıracaktır. 69

BÖLÜM XII Ordular ve paralı askerler kaç türlüdür Şimdiye kadar çeşitli krallıkların niteliklerinden ayrıntılı bir biçimde bahsettim: Bunlardan bazılarında huzursuzluğun veya iyiliğin nedenlerini inceledim; bunları elde etmek veya kprumak için bir çoğunun kullandığı vasıtaları gösterdim. Sıra, bu krallıkları saldırı ve savunma açılarından incelemeye geldi. Bir hükümdarın yönetimini sağlam temellere dayandırmasının ne kadar önemli olduğunu çünkü bu olmadan devrilip gideceğini daha önce belirtmiştim. İster eski, ister yeni, ister karma olsun her devletin esas alacağı temeller, iyi kanunlar ve iyi silahlardır. İyi silahların olmadığı yerde iyi kanunlar olmayacağı için ve bunun tersine, iyi silahların olduğu yerde de iyi kanunlar olacağı için burada sadece silahlardan bahsetmeyi uygun görüyorum. Bir hükümdarın devletini savunması için kullanabileceği ordu ya kendisine aittir, ya paralıdır, ya yardımcı bir ordudur ya da karmadır; paralı ve yardımcı ordular fayda sağlamadıkları gibi tehlike de arz ederler. Kuvvetini sadece paralı askerlerden alan hükümdar, hiç bir zaman güvenlikte ve huzurlu olamayacaktır, çünkü bu tür ordular arasında birlik yoktur; ihtiraslı, disiplinsiz, sadakatsizdirler ve dostlara karşı yiğit, düşmana karşı korkak kesilirler. Bunlarda ne Tanrı korkusu ne de insanlara karşı iyi niyet bulunur. Hükümdar ancak, düşman saldırısını erteleyebildiği müddetçe yok olmaktan kurtulabilecektir. Barış zamanında bu ordular tarafından ve savaş zamanında da düşmanları tarafından soyulacaktır. Bunun nedeni, bu tür askerlerin hiç bir hissi bağ olmadan sadece az bir aylık karşılığında silah taşımayı kabul etmiş olmalarıdır. Bu tür bir para

ise şüphesiz çalıştıkları kişi için ölmeye karar vermelerini sağlamaz. Savaş olmadıkça asker olmaktan haz alırlar, ama savaş çıktığı anda da sadece savaş alanında kaçmayı ve firar 70

etmeyi bilirler. Bunun doğruluğunu kanıtlamaksa fazla zor değildir. Gerçekten de İtalya’nın günümüzdeki yıkıntısı, uzun seneler boyunca paralı ordulara bel bağlamasından kaynaklanır. Bunlar başlangıçta bir takım başarılar göstermişlerse de sadece kendi aralarında cesaret örnekleri vermişlerdir. Gerçek yüzleri yabancılar karşısında ortaya çıkmıştır. Böylece, Fransa kralı VIII. Charles İtalya’yı kolaylıkla ve “elinde tebeşirle”^1) zaptedebilmiştir; bunun nedeninin günahlarımız olduğunu söyleyen kimse haklıydı.^2) Ama bu günahlar onun düşündüklerinden değil de yukarda açıkladığım hususlardan kaynaklanıyordu. Üstelik bu günahlar hükümdarlar tarafından işlenmişti, ve bunun bedelini ödeyen de yine onlar oldu. Bu tür orduların sebep olacağı kötülükleri belirgin bir biçimde göstermek istiyorum: Paralı askerlerin komutanları ya iyi savaşçıdırlar ya da değildirler. Eğer iyi savaşçılarsa kendilerine gü-venilemez, çünkü onları kullanan hükümdarı veya onun iradesine rağmen başkalarını ezerek kendi büyüklüklerinin peşindedirler. Eğer iyi savaşçı değillerse, bunlardan yararlanan kimse kısa sürede bozguna uğrar. Diğer tüm komutanların paralı asker olsun olmasın, benzer bir tutum içinde olacaklarına dair itirazı da şöyle cevaplayacağım: Savaş ya bir hükümdar ya da bir cumhuriyet tarafından yürütülür; hükümdarın bizzat kendisinin gidip komutanlık görevlerini yürütmesi gerektiği gibi cumhuriyetin de bu mevkiye kendi vatandaşını getirmesi gerekir. Eğer bu kişinin yeteneksiz olduğu görülürse bunu değiştirmesi, ve yetenekli olduğu takdirdeyse yetkilerini aşma-

1) Bunu VI Alexander söylemiştir; Kral Charles’a kışlalamadan sorumlu askere düşenden daha fazla iş düşmemişti: Kapılan tebeşirle işaretlemek. 2) Burada söz konusu olan Savonarola’dur. Floransalılar’ın uğradığı felâketlerin bunların günahlarından kaynaklandığını söylemişti. (Fransızcası’ndakı Ç.N.) 71

ması için yasalarla bunu sınırlaması gerekir. Sadece kendi güçleriyle savaşan hükümdarlar ve cumhuriyetlerin büyük başarı elde ettikleri ve paralı orduların ise zarar vermekten başka bir işe yaramadıkları tecrübeyle sabitlenmiştir. Ayrıca, ordularında kendi askerlerini kullanan bir cumhuriyetin, yabancı askerlerden yararlanan bir cumhuriyete kıyasla, kendi komutanına boyun eğmeye karşı daha iyi korunduğu da kanıtlanmıştır.

Uzun çağlar boyunca Roma ve Sparta kendi ordularıyla ve özgür yaşadılar; tüm vatandaştan asker olan İsviçre de özgür yaşıyor. Paralı ordulara gelince, bunlara Antik Çağ’dan Kartacalı-lar’ı örnek verebiliriz. Kartacalılar, Romalılar’a karşı verdikleri ilk savaştan sonra, komutanları Kartacalı olmasına rağmen kendi paralı askerlerinin boyunduruğuna girecek noktaya geldiler. Bundan başka Epaminondas’ın ölümünden sonra Tebaililer ordularının komutasını Makedonyalı Filip’e teslim ettiler ve bu hükümdar da kazanılan zaferi Tebaililer’i egemenliğine almak için kullandı. Çağımızdan bir örnek vermek gerekirse, Milanolular Duka Filippo Visconti öldüğünde Venedikliler’le savaş halindeydiler ve Francesco Sforza’yı kendi hesaplarına tuttular: O ise Carava-ggio’da yendiği düşmanlarla kendisini para karşılığında hizmetlerine almış olan aynı Milanolular’a karşı birlik oldu. Söz konusu Sforza’nın babası, Napoli kraliçesi Giovan-na’nın hizmetindeyken birdenbire onu ordusuz ve yüzüstü bırakmıştı, öyle ki, kraliçe kraliyetini kaybetmemek için Aragon Kralı’nın kollarına atılmak zorunda kaldı. Eğer Venedikliler ve Floransalılar’ın bu tür ordular kullanmalarına rağmen devletlerini genişlettiği ve komutanlarının da onlara ihanet etmek yerine onları savunduğuna dair gelecek itirazlara cevabım şu şekilde olacaktır: Floransalılar bunu iyi şanslarına borçluydular, çünkü yetenekli ve dolayısıyla çekinmelerini gerekti72

recek ordu komutanlarından bir kısmı savaştan galip çıkamadı, bir kısmı engellerle karşılaştı ve diğerleri de ihtiraslarını başka alanlara yöneltti. Başarılı olamamış komutanlardan biri de Giovanni Acu-to’dur ve başarılı olamadığı için de bağlılığı tecrübe konusu olamamıştır; zaten zaferi kazanmış olsaydı, Floransalılar’ın onun buyruğu altına girecekleri de inkar edilemez. Sforza ve Braccio’lar ise birbirlerine rakiptiler; bu yüzden de birbirleri için engelleyici oldular. Nihayet, Francesco Sforza ve Braccio ihtiraslarını, biri Lombardia diğeriyse Kilise ve Napoli Krallığı olmak üzere başka taraflara yönlendirdiler. Ve şimdi günümüzün olaylarına dönelim: Floransalılar, yetenek sahibi olan ve sıradan vatandaşken büyük üne kavuşan Paolo Vitelli’yi general olarak hizmetlerine almışlardı. Bu generalin Piza’yı ele geçirmeyi başardığı takdirde Floransalılar’ın onun emrine girmiş olacağını kimse yadsıyamaz; çünkü kendisi düşman tarafına geçtiği takdirde hiçbir tutunacak dalları kalmayacaktı ve görevini sürdürmesine izin verdikleri tak-dirdeyse onun isteklerine boyun eğmek zorunda kalacaklardı.

Venedikliler’e gelince, bunların kaydettikleri aşamalar dikkatlice gözlendiğinde, kendi başlarına savaştıkları sürece hayırlı ve muzaffer bir “biçimde işlerini yürüttükleri görülür: işte kara savaşları başlayana dek durumları buydu. İlk dönemlerde soylular ve halktan silahlanmış olanlar savaşırdı; ama kara savaşlarına başladıkları andan itibaren, bu eski erdemlerini bırakıp İtalya’daki alışkanlığı izlemeye başladılar. Önceleri, esas itibarıyla sahip oldukları kara parçası küçük ve ünleri de büyük olduğundan, komutanlarından fazla çekinmeleri gerekmiyordu. Ancak, devletleri genişledikçe çok geçmeden Carmagnola’yla hatalarını anladılar: Bunun komutanlığı döneminde Milano Dukası’na karşı parlak zaferler ka73

zandıklarmdan dolayı onun değerini anlamışlar, ama öte yandan da, onun savaştan soğumuş olduğunu görüp o yaşadığı müddetçe artık kazanamayacaklarını anladılar; çünkü elde ettiklerini kaybetme korkusuyla ne onu ıskartaya çıkarmayı istiyorlar ne de bunu yapabiliyorlardı. Bundan dolayı, güvenliklerini sağlamak için onu öldürmek zorunda kaldılar. Bundan sonra, Bartolomeo da Berga-mo, Ruberto da San Severine, Pittigliano Kontu ve diğer benzer komutanlara sahip oldular. Ancak, bunların zaferlerinden korkacakları yerde, örneğin Venedikliler’e sekizyüz yıllık emeğin meyvesini bir günde kaybettiren Vaila gibi, yenilgilerinden korkar oldular; çünkü bu ordularla kaydedilen gelişmeler ağır, geç ve zayıf olur, kayıplar ise çabuk ve şaşırtıcıdır. Paralı orduların senelerdir hüküm sürdüğü İtalya’dan örnekler verdiğime göre, bunu en başından anlatacağım; bu sistemin kökü ve ilerleyişi bilindikçe çaresi de daha iyi bulunur. Son dönemlerde, imparatorluğun İtalya dışına itilip, Pa-pa’nın cismanî kudretinin daha da artmasıyla İtalya pek çok devlete bölündü. Gerçekten de birçok büyük kent, imparatorluğun koruması altında kendilerini baskı altında tutan soylulara karşı silahlandılar ve itibarını daha da güçlendirmeye çalışan Kilise’nin de yardımıyla bağımsızlıklarını kazandılar. Birçok kentte, buralarda halktan bazı kişilerin hükümdar olmasıyla egemenlik gaspedilmiş ya da elde edilmiş oldu. Sonuç itibarıyla, İtalya’nın büyük bir kısmı Kilise’nin veya birkaç cumhuriyetin egemenliği altına girdi; rahipler ve sıradan vatandaşlar silâh kullanmaktan aciz olduklarından parayla tutulmuş yabancı askerleri kullanmaya başladılar. Bu tür birliklere rağbet etme ilk kez Romagna’dan Albergio da Co-mo’yla oldu: Dönemlerinde İtalya’ya egemen olan Braccio ve Sforza da diğer birçokları gibi onun yanında yetiştiler, bunları da günümüze değin bu tür orduların komutanlığını üstlenen diğerleri izledi; söz konusu askerlerin kahramanlıklarından bu şanssız Ülke-74

nin payına düşen, VIII. Charles tarafından istilaya uğramak, XII. Louis tarafından yağmalanmak, Ferdinando’nun zulmüne ve İsviçreliler’in hakaretine uğramak oldu. Bu komutanların kendilerine saygınlık kazandırmak için yaptıkları şey piyadeyi kötülemek oldu; çünkü, bir yandan sınırlı sayıdaki piyadeler kendilerine hiçbir itibar kazandırmıyor, öte yandan da kendilerine ait

devletleri olmadığı ve sadece kendi sanatlarıyla yaşadıkları için çok sayıda piyadeyi besleyecek güçleri de bulunmuyordu. Böylece sadece süvari birliğiyle yetindiler, bunların sayıca çok az olması bile iyi kazanmalarını sağlıyor ve kendilerine saygınlık veriyordu. İşler o hale geldi ki, yirmibin kişilik bir ordunun içinde ikibin piyade askeri bulunmaz oldu. Bunun yanısıra, bu komutanlar her türlü çareye başvurup kendilerini ve askerlerini yorgunluk ve tehlikelerden korumaya çalışıyorlardı: Çatışmada karşılarmdakileri öldürmüyorlar sadece esir almakla yetiniyorlardı ve bunları da fidyesiz geri gönderiyorlardı; bir yeri kuşattıkları takdirde gece saldırısı düzenlemiyorlardı; öte yandan kuşatma altındakiler de karanlıktan yararlanıp baskın yapmazlardı. Ordugâhlarının çevresinde ne siper kazarlar ne de sivri uçlu kazık duvarları dikerlerdi ve kışın kesinlikle sefere çıkmazlardı: Tüm bunlar onların askeri disiplini dahilindeydi ve bu düzeni tehlikelerden ve zahmetten kaçınmak için mahsus düşünmüşlerdi, ama bununla da İtalya’yı köleliğe ve haysiyetsizliğe^1) sürüklediler.

1) Machiavelli, Savaş Sanatı çalışmasının I. ve II. ciltlerinde, paralı ordulann yerme ulusal orduların kullanılması düşüncesini tekrar ele almış ve bunu ayrıntılı bir biçimde geliştirmiştir. (Fransızcası’ndakı Ç.N.) 75

kilmek istemedi; işte Yunanistan’ın dinsizlere boyun eğmesine yol açan da bu talihsiz karar oldu. Kendinizi kazanamayacak kadar güçsüz mü kılmak istiyorsunuz? Öyleyse, paralı askerlerden çok daha tehlikeli olan yardımcı orduları kullanın, gerçekten de bu sonuncularla sonunuzu kolayca hazırlamış olursunuz. Çünkü bu kuvvetler sizden başkasının emrinde olmada birliktirler ve zaten böyle de yetiştirilmişlerdir. Paralı askerlerin ise size karşı gelmeleri ve galip geldikten sonra sizi yıkmaları için daha fazla zamana ve daha büyük fırsatlara ihtiyaçları vardır: Bunlar kesinlikle birlik içinde değildirler, çünkü bunları toplamış olan ve paralarını ödeyen sizsinizdir. Bundan dolayı da, başlarına getirdiğiniz komutan kim olursa olsun bunların üzerinde hakimiyet kurup onları hemen size karşı kışkırtması imkânsızdır. Kısacası, paralı askerlerin alçaklığından, yardımcı ordu-larınsa cesaretinden korkmak gerekir. Bu nedenle de, akıllı hükümdarlar bu iki tür orduyu kullanmayı her zaman reddetmiş, başkalarının ordularıyla galip gelmektense kendi ordularıyla yenilmeyi her zaman tercih etmişlerdir ve yabancı kuvvete borçlu olacakları zaferleri de hiçbir surette gerçek bir zafer olarak kabul etmezler. Burada yine Cesare Borgîa ve bunun benimsediği davranış biçiminden söz etmeden geçemeyeceğim. Bu duka Romagna’ya sadece Fransız askerlerinden oluşan yardımcı kuvvetlerle girdi ve bunlarla Imola ve Furli’yi ele geçirdi; ama çok geçmeden bunların güvenilir olmadığına karar vererek, daha az zararlı bulduğu paralı askerlere başvurdu. Buna göre de Orsini ve Vitelliler’i hizmetine aldı. Bunların da istikrarsız, sadakatsiz ve tehlikeli olduklarını görünce bunları da ortadan kaldırıp, bundan böyle sadece kendi kuvvetlerine başvurma yolunu seçti. Bu değişik yapıdaki ordular arasındaki fark, Düka’nın Orsini ve Viteliler’e dayandığı zaman sahip olduğu ünle sadece kendisi ve kendi

askerlerine güvendiği zaman edindiği ün karşılaştırıldı77

BOLUM XIII . Yardımcı, karma ve ulusal ordular Yararsız olduğunu söylediğim ordulardan biri de yardımcı ordulardır; bunlar bir devletin kendisine yardım ve savunma için çağırdığı güçlü bir devletin kuvvetleridir. Örneğin, son birkaç yıl içinde II. Julius’un Ferrara’ya karşı paralı askerleri kullanıp acı bir tecrübe edindikten sonra, İspanya kralı Ferdinando’ya başvurup onun kendisine ordularıyla yardım etmesini istemiş ve böylece yardımcı ordulara başvurmuştur. Bu tür ordular, kendileri için yararlı olabilirler, fakat bunları çağıran tarafa her zaman zarar verirler; çünkü bu ordular yenildikleri takdirde, onları çağıran taraf da kaybeder, kazandıkları takdir-deyse onları çağıran taraf bulların boyunduruğu altına girer. Eski çağlarda buna örnek oluşturacak pek çok olay meydana gelmiştir, ama biz yakın tarihimizde cereyan eden II. Julius örneğini vermekle yetinelim. Ferrara’yı ele geçirmek için, şüphesiz en olmayacak biçimde kendisini bir yabancının kollarına attı. Bu düşüncesizliğinin cezasını çekmemeyi, şansının ona yardım etmesine ve şu beklenmedik olayın meydana gelmesine borçludur: Yardımcı kuvvetler Ra-venna’da yenik düştükten sonra, hiç hesapta yokken İsviçreliler ortaya çıkarak galip gelen orduyu kovaladı; böylece ne düşmanlarına, ne de yardımcı kuvvetlere tutsak düşmemiş oldu, çünkü bunlar da ancak başkalarının silahıyla galip gelebilmişti. Floransalılar ordusuz kaldıklarından dolayı, onbin paralı Fransız askerini ele geçirmek istedikleri Piza’ya gönderdiler ve böylece de o güne kadar hiç yaşamadıkları bir tehlikeyle karşı karşıya kaldılar. Düşmanlarına karşı koymak için Konstantinapolis imparatoru Yunanistan’a onbin Türk getirdi ve bunlar savaş bittiği halde çe76

alıştırdı ki, onlarsız savaş kazanamayacakları düşüncesine kapıldılar. Sonuçta Fransızlar İsviçreliler’in karşısında tutunamıyor ve İsviçreliler olmadan da hiç bir orduya karşı çıkamıyorlar. Bundan dolayı Fransız orduları günümüzde karma bir yapıya sahiptir, diğer bir deyişle bunların bir kısmı ise paralı askerlerden bir kısmıysa ulusal ordudan oluşur; bu bileşim, tamamen paralı veya tamamen yardımcı ordulardan şüphesiz daha iyidir, ama sadece ulusal birimlerin yer alacağı orduların değerinde değildir. VII. Charles’m kurduğu düzen korunmuş ve iyileştirilmiş olsaydı Fransa yenilmez bir ülke olacaktı. Ancak, o zayıf insani ihtiyat duygusu görünüşteki iyiye yenik düşer, ki zehir hep altta gizlidir ve zayıflamanın ardındaki verem hastalığında olduğu gibi sonradan kendisini gösterir.

Kötüyü ancak herkesin gözüne çarptığında gören hükümdar, çok az kişiye bahşedilmiş bu yetenekten mahrumdur demektir. Roma İmparatorluğu’nün çöküşünün ana nedeni aranacak olursa, bunun, Gotları paralı asker olarak orduya alınması olduğu görülür. Gerçekten de bundan sonradır ki Roma’nın kendi birliklerinin gücü kesildi; öyle ki, bunların değerlerinden kaybetmeleri barbarların lehine dönüyordu. Sonuç olarak şunu çıkarıyorum ki, bir hükümdar kendisine ait kuvvetlere sahip değilse güvenlikte de değildir. Hasmı karşısında kendisini savunmasız bulur, yazgısı tümden talihine bağlıdır. Bilge kişilerin de hep düşündüğü ve söylediği gibi, “kendi gücümüze dayalı olmayan bir iktidardan daha dayanıksız daha geçici başka hiçbir şey yoktur.” Ben zaten hükümdarın “kendi kuvvetleri” olarak yine hükümdarın yurttaşlarından, teb’asından veya sâdık bendelerinden oluşan kuvvetleri kastediyorum. Bütün diğerleri paralı veya yardımcı kuvvetlerdir. Bu öz kuvvetlere nasıl sahip olunacağının yolu ve şekli, 79

ğmda kolayca görülebilir; söz konusu ikinci dönemde şöhreti giderek artmış ve kendi ordusunun mutlak hakimi olduğu dönemde başka hiçbir zaman elde edemeyeceği kadar büyük saygınlık kazanmıştır. İtalya’nın yakın tarihinden verdiğim örneklerle konuyu sınırlamak isterdim, ama daha önce bahsettiğim Siracusa’lı Hieron hususuna değinmeden geçemeyeceğim. Siracusalılar tarafından ordunun başına getirilen Hieron paralı askerlerin, ki bunların şefleri bizim İtalya’daki “condottieri”leri andırıyordu, faydasızlığını anlamakta fazla gecikmedi. Bu şefleri ne muhafaza edebileceğini ne de atabileceğini anlayınca, hepsini kılıçtan geçirmeyi uygun buldu; bundan sonra da savaşlara başkalarının ordularıyla değil kendi ordularıyla katıldı. Eski Ahit’te bulunan ve bu konuya ilişkin bir örnek olarak görülebilecek bir kişiyi de size hatırlatmama izin verin. Davut, İs-railliler’e baskı yapan Filistinli Goliath’la savaşmak isteyince, Şa-ul onu cesaretlendirmek için kendi silahlarını verdi; Davut bunları kuşandıktan sonra bunların kendisine uygun olmadığını, düşmana karşı sadece kendi bıçağı ve sapanıyla savaşmak istediğini söyledi. Gerçekten de başkasının silahı ya üstünüzden düşer ya size ağırlık yapar ya da sizi rahatsız eder. KI.Louis’nin babası VII. Charles ve cesaretiyle İngilizleri Fransa’dan attıktan sonra kendisine ait kuvvetlere sahip olmanın zorunluluğunu kavradı ve kraliyetinde piyade ve süvari birlikleri oluşturdu. Bundan sonra oğlu Louis, piyade birliklerini dağıtarak İsviçre’den paralı asker almaya başladı; ama yaptığı bu hata ve bunu izleyen diğerleri, Fransa’nın karşılaştığı tehlikelerin nedeni de, gördüğümüz gibi bu oldu. Gerçekten de İsviçreliler’i bu şekilde onurlandırarak kendi ordularını ortadan kaldırmış oldu: İlk başta piyade birliğini tamamen yok etti; süvarilerini de yabancı birliklere bağımlı kıldı; bunları İsviçreliler’le birlikte savaşmaya o kadar 78

ğa dayanıklı kılacağı gibi değişik yörelerin doğal koşullarını yani dağların yüksekliğini, vadilerin doğrultusuna, ovaların enginliğini, nehirlerin mizacını, bataklıkların özelliklerini öğretecektir, ki bütün bunlara en yüksek dikkati vermek zorundadır. Bunu yapmakla iki açıdan yarar sağlar: İlki, kendi ülkesini daha iyi tanıyacağıdan savunmasını da daha iyi yapabilecektir; ikincisi, bir bölgeyi iyi tanımak zorunlu kalındığında bir diğerini tanımayı kolaylaştırır, örneğin Toscana’nın dağ, vadi ve ovalarıyla diğerlerininkiler arasında büyük benzerlik vardır. Bir de şu var ki, böyle bilgilere sahip olmayan bir hükümdar bir kumandanda olması gereken özelliklerden en önemli birine sahip değil demektir; çünkü bir kumandan bu sayede düşmana açık verdirir, ordugâh kurar, birliklerinin yürüyüşünü yönetir, bir çarpışma için mevzilerini düzenler, daha elverişli bir kuşatma yapar. Akhalılar’ın hükümdarı Filipomene hakkında tarihçilerin özellikle yaptığı övgü, onun tüm düşüncelerini sadece savaş sanatı üzerinde yoğunlaştırması hususundaydı; öyle ki, arkadaşlarıyla ülkede yolculuk yaptığı sıralarda, sık sık yolda durup onlara sorular sorar ve bunları çözmeye uğraşırmış. Örneğin, bu sorular “Eğer düşman şu tepede ve biz de burada olsaydık, hangi taraf daha avantajlı bir konuma sahip olurdu? Oraya güvenliğimizi ve kendi ordumuzun düzenini bozmadan nasıl ulaşabilirdik? Çekilerek savaşmak zorunda kalsaydık ne yapabilirdik? Eğer düşmanın kendisi çekilerek savaşsaydı, onları nasıl izleyebilirdik?” türünden sorulardı. Böylece, onlarla birlikte dolaşırken, savaşta meydana gelebilecek çeşitli olaylar hakkında bilgi sahibi olur, karşılıklı görüş alışverişinde bulunur ve bunlara çeşitli mantıklı açıklamalar getirir-miş. Bu konuya sürekli bir biçimde dikkatini yoğunlaştırması sayesinde de, ordularını yönetirken anında çözemeyeceği hiç bir sorunla karşılaşmazdı. Zihin alıştırmalarına gelince, hükümdar tarih okumalı ve 82

ünlü kişilerin hareketlerini, bunların savaştaki tutumlarını incelemeli, kazandıkları zaferlerin ve yenilgilerin nedenlerini aramalı ve böylece neleri örnek alması ve nelerden de kaçınması gerektiğini incelemelidir. Özellikle de birçok büyük şahsiyetin yaptığı gibi çok ünlü birkaç eski çağ kahramanını örnek alıp bunların hareketlerini ve tümden gidişatlarını her zaman göz önünde bulundurmalı ve bunları izleyeceği kurallar olarak benimsemelidir. Örneğin, Büyük İskender’in Akhilleus’u, Sezar’ın ise İskender’i ve Afrikalı Scipio’nun Keyhüsrev’i örnek aldıkları söylenir. Gerçekten de, Ksenophon’un Siropedi adlı eserinden Keyhüsrev’in yaşamını okuyan herkes Scipio’nun Keyhüsrev’i nasıl örnek aldığını bunun ona ne kadar büyük bir ün kazandırdığını ve dahası Ksenophon’un Keyhüsrev hakkında yaptığı dürüstlük, nezaket, insanlık ve cömertlik hususlarındaki betimlemelere ne kadar uygun düştüğünü görecektir. İşte akıllı hükümdarın izleyeceği yol budur. Barış zamanını da boşa harcamaz ve talihinin ters dönebileceği günlere kendini hazırlar; öyle ki, kötü günlerinde zorluklara karşı koyacak gücü kendinde bulur.


bahsetme fırsatı bulduğum saptamalar üzerinde düşünüldüğü takdirde, kolaylık bulunabilecektir. Büyük İskender’in babası Filip’in; diğer bir dolu hükümdar ve cumhuriyetin ulusal birlikleri nasıl seçip oluşturabildikleri de görülecektir. Ben, bu örneklerden öğrenilecek bilgiye güveniyorum. 80

BÖLÜM XIV Ordusu konusunda bir hükümdarın görevleri Savaş ve savaşla ilgili kural ve kurumlar, bir hükümdarın kafasında ve uygulamasında olması gereken tek şeydir, hattâ işinin bu olması yerinde olur; yöneten kişinin gerçek mesleği budur, öyle ki bu sayede doğuştan hükümdarlar yerlerinde tutunabilir, sıradan vatandaşlar da çoğu kez hükümdarlığa yükselebilir. Silahı savsaklayıp, kendisini sefahatin rahatlığına veren hükümdarların devletlerini kaybettikleri görülür. Savaş sanatından nefret etmek yıkıma giden ilk adımsa bu sanata mükemmelen sahip olmak da iktidara yükselmenin yoludur. Francesco Sforza mesleğinin askerlik olması sayesinde sıradan biriyken Milano Dukası oldu. Oğullan da bu meslekteki zorluklardan ve yorgunluktan çekindiklerinden dolayı dukayken sıradan kişiler oldular. Bir hükümdar için can sıkıcı bir de şu sonuç olur ki, askerlik cahili olmasının yanısıra hor da görülür; aşağıda da söyleyeceğim gibi, her şeyden önce böyle bir utançtan kendisini sakınmak zorundadır. Aslında böyle bir hükümdar silahsız bir adam gibidir ve silahsız biriyle silâh biri arasında müthiş bir dengesizlik vardır. Silahlı olanın silâhsıza kendi rızasıyla itaat etmesi mantıksız olacağı gibi silahsız bir efendinin silahlı hizmetkârlar arasında hiçbir zaman güvenlikte olamayacağı da açıktır. Biri; kuşku içindedir ötekiler de incinen gururlarının kurbanıdır; birbirlerine karşı böyle duygular besleyenler birarada pek iyi yaşayamazlar. Savaş sanatından bir nebze bile bir şey anlamayan bir hükümdar askerlerinden saygı görebilir mi ve bu hükümdar bu askerlere güvenebilir mi? Öyleyse kendisini bütünüyle bu sanata vermeli ve barış zamanı da esasen bununla uğraşmalıdır. Bunu da iki şekilde gerçekleştirebilir, yani zihnen ve bedenen. Bedenen ilk olarak birliklerine sıkı talim yaptırmalı ikinci olarak da kendisini ava vermelidir. Bu onu yorgunlu81

biri imansız, diğeri sözüne sadıktır; biri kadınımsı ve korkak bir diğeri kararlı ve yüreklidir; kimi kalender kimi ise kibirlidir; biri sefih diğeri namusludur; kimi mert, kimi hilebazdır; kimi acımasız, kimisi becerikli; kimi ağırbaşlı, kimi uçan; kimi dindar kimi dinsizdir.

Yukarda belirttiğim tüm iyi niteliklerin bir hükümdarda toplanması şüphesiz herkesi mutlu ederdi. Ancak, insanın doğası gereği bunun mümkün olmamasından dolayı, en azından, hükümdarın kendisini yerinden edecek kusurlarından kaçınacak derecede temkinli olması gerekir. Diğer kusurlara gelince, bunlardan kaçına-biliyorsa kaçınsın, ama kaçınamıyorsa da fazla tasalanmasına gerek yoktur; hâttâ konumunu korumasına yardımcı olan bazı kusurlarından dolayı gelecek sitemlere de aldırış etmemelidir, çünkü her yönüyle ele alındığında, erdem olarak görülen bazı niteliklerin hükümdarın sonunu hazırladığı, kusur olarak kabul edilen bazılarının da, hükümdarın güvenliğini ve iyiliğini sağladığı görülür. 85

BÖLÜM XV İnsanlar ve özellikle hükümdarlar hangi işlerden dolayı övülürler ve yerilirler. Şimdi de bir hükümdarın teb’asına ve dostlarına karşı nasıl davranması gerektiğini görelim. Bu konuyu daha önce inceleyen o kadar çok yazar oldu ki, benim bunu alışılmışın dışında farklı bir biçimde tekrar ele alarak incelememin, kendini beğenmişlik sayılması mümkündür. Ancak, beni okuyanlara faydalı olmayı amaçladığımdan boş hayallerle uğraşmaktansa olayları gerçekçi bir bakış açısıyla değerlendirmek bana doğru geliyor. Pek çokları, ne görülmüş ne de duyulmuş cumhuriyetler ve krallıklar hayal etmişlerdir. Peki, bu cumhuriyet ve krallıklar neye yarar? Bunların yaşanan biçimleriyle yaşanılması gerekenleri arasında o kadar büyük fark var ki, yaşanılması gerekeni incelemek insana, varlığını korumaktan ziyade yok olmayı öğretir; ve her zaman iyi bir insan olarak tanınmayı isteyen kişi kötü insanların arasında yok olmaya mahkumdur. Bu nedenle de, varlığını sürdürmek isteyen bir hükümdarın her zaman iyi olmamayı öğrenmesi, duruma göre iyi veya kötü olmayı bilmesi gerekir. Böylece hükümdarların görevlerine ilişkin tasarlanan her türlü unsuru bir yana itip sadece gerçeklere bağlı kalarak şunu diyebilirim ki,’kim olursa olsun bir insandan ve özellikle de göz önünde oldukları için bir hükümdardan söz edildiğinde, bunlara kişisel bir nitelik olarak aşağıda belirttiğim özelliklerden biri yakıştırılır ve buna göre de söz konusu kişi övülür veya ayıplanır: Örneğin, kimi cömert, kimi de cimridir (Burada bir Toscana deyimi kullanıyorum, zira, bizde avaro gözü doymaz vurguncu anlamındadır, oysa biz malını harcamaktan kaçınana misero deriz); biri iyiliksever, diğeriyse açgözlüdür; kimi gaddar, kimisi merhametlidir; 84

BOLUM XVI Cömertlik ve cimrilik üzerine Örneklerde bahsettiğimiz bu ilk iki niteliği ele alacak olursak, bir

hükümdar için cömert olarak tanınmanın iyi olduğunu söyleyeceğim; ama, cömertliğin hükümdara hiçbir yarar getirmeden sadece kendisine zarar getirmesi de olasıdır, çünkü sağduyulu ve ölçülü davrandığı takdirde pek az tanınacak pek az gürültü koparacaktır, hatta bu hükümdar kendisinden tam tersi bir biçimde söz edilmesini önleyemeyecektir. Bir hükümdar, insanlar arasında cömert olarak ün salmayı istiyorsa, kesinlikle hiçbir gösterişten kaçınmamalıdır; bu da onu bütçesini bu tür harcamalarla tüketmek zorunda bırakacaktır. Bunun sonucunda da, kazandığı ünü korumak için halka son derece ağır vergiler yüklemek, onların mallarına el koymak ve kısaca para kazanmak için her türlü yola başvurmak zorunda kalır. Böylece, teb’asının nefretini kazanacak ve yoksul düştüğü ölçüde de saygınlığı azalacaktır. Cömertliğiyle pek az insanı hoşnut kılıp, çok sayıda kişinin tepkisini çektiğinden dolayı en küçük kargaşa bile onun için önem taşıyacak en ufak bir yenilgi durumunu tehlikeye sokacaktır. Hükümdar hatasını anlayıp tavrını değiştirmeye kalktığında ise adının cimriye çıktığını görecektir. Demek ki hükümdar nam salacağı biçimdeki bir cömertliği üzücü bir duruma düşmeden gerçekleştiremeyeceğine göre bu cömertlikte biraz olsun ihtiyatlıysa cimri damgasından kaygılanmaz, çünkü zaman geçtikçe gitgide cömert sıfatını kazanacaktır. Gerçekten de, tutumluluğu sayesinde gelirinin ona yetip, bu geliri de, ister düşmanlarına karşı kendisini savunmayı ister gerekli işlere olsun, halkı tekrar tekrar vergilendirmeden hazırda kullandığı görüldüğünde, elinden bir şey alınmayan çoğunluktaki halk tarafından cömert olarak anılacaktır; onu cimrilikle suçlayacak olanlar da 86

onun lütfundan payına düşeni alamayan o pek az sayıdaki kişi olacaktır. Günümüzde büyük işlerin cimri diye anılan hükümdarlarca başarıldığını görüyoruz; diğerlerinin hepsi sönüp gitti. Papa II. Ju-lius’un papalık için çok iyi bir cömert lakabı oldu, ama sonrasında bunu sürdürmeyi hiç düşünmedi, çünkü kafasında Fransa kralıyla savaşmak vardı. Üstelik savaştı da; ne bunda ne de diğer savaşlarında ek vergiler koymadı zira değişmez tutumluluğu sayesinde elindekiler bütün harcamaları karşılıyordu. Eğer bugünkü İspanya Kralı da cömert olarak anılmış olsaydı, bu kadar işi ne düşünebilir ne de gerçekleştirebilirdi. Kendisini savunabilmek için teb’âsını soymak zorunda kalmamayı, yoksul ve itibarsız düşmemeyi açgözlülük korkusundan isteyen bir hükümdar cimri lâkabından pek çekinmemelidir, çünkü hükümdar kalmasını sağlayan kusurlardan biri de budur. Ama eğer, Sezar cömertliğiyle imparator oldu ve aynı cömert lâkabı pek çoklarını da en yüksek mevkilere yükseltti denecek buna cevabım şudur: ya zaten hükümdarsınızdır ya da hükümdar olma yolundasınızdır. Şöyle ki; ilkinde cömertlik zarar getirir, ikincisindeyse zorunlu olarak böyle anılmalısmız. Sezar’in durumu da bu ikincisidir. Roma’nın en yüksek mevkisini istiyordu. Bunu elde etmiş olmanın ardından eğer daha uzun yaşasaydı ve harcamalarını hafifletmeseydi, imparatorluğu bizzat o çökertirdi. Ama eğer ısrarla hâlâ, birçok hükümdarın çok cömert olarak anıldıkları halde yine de hükümdar kaldıkları ve ordularıyla büyük işler başardıkları söylenecekse şunu derim: Bir hükümdar ya kendi kesesinden, ya

teb’âsmınkinden ya da başkalarının kesesinden harcar; ilk durumda tutumlu olmak zorundadır, diğer iki durumda da cömert olmayı bilecektir. Gerçekten de ordusuyla fetihlere çıkan, ganimet, yağma ve haraçla yaşayan, başkasının servetinden harcayan hükümdar cö87

mert olmak zorundadır, yoksa asker oriu izlemez. Üstelik ne kendisine ne de teb’asına ait olmayan şeylerde eli açık olmasına bir engel de yoktur. Keyhüsrev, Sezar ve Büyük İskender de böyle yaptılar. Başkasının servetinden dağıtan hükümdar, itibarının düşmesinden korkmamalıdır, bu tam tersine itibarını artırır; ona zarar verecek tek şey kendi malmdaki israfıdır. Sonuçta, cömertlik kadar kendi kendisini tüketen başka bir meziyet de yoktur, cömert oldukça öyle olma gücünü kaybedersin: yoksul, küçümsenen biri, ya da açgözlü ve iğrenç biri olursun. Küçümsenme ve nefret, bir hükümdarın kendisini koruyacağı en önemli tehlikeli sonuçlardır ki cömertlik kesinkes bunlardan hem birine hem ötekine götürür. Cimri lakabına engel olacağım derken, hem küçümseme hem de nefret uyandıran açgözlü sıfatına ister istemez maruz kalma durumuna düşmek yerine, nefret çekmek-sizin sadece küçümsemeyle karşılanan aynı cimri lakabıyla anılmayı kabullenmek daha akıllıca olur.

BÖLÜM xvn Zalimlik ve merhamet üzerine, sevilmek mi yoksa korkulmak mı daha iyi olacaktır? Yukarda belirttiğim özellikler üzerinden devam ediyorum; diyebilirim ki, her hükümdar zalim olarak değil de merhametli olarak anılmayı istemelidir. Bununla birlikte merhametini yerinde kullanmaya özen göstermelidir. Cesare Borgia için zalim derlerdi, ama zalimli|İ Romagna’da yeniden birlik ve düzen getirdi, huzur ve asayiş sağladı. Olanları iyi tartacak olursak, Cesare Borgia, zalimlikle suçlanmamak için Pistoia kentinin yıkılmasına seyirci kalan Floransahlar’dan daha merhametliydi denebilir. Demek ki hükümdar, teb’asının kirliği ve sadakati söz konusu olduğunda zalimlikle suçlanmaktan hiç de korkmamalıdır. Bir parça sertlik sizi, aşırı merhametleriyle cinayetlerin ve yağmaların izleyeceği kargaşaların çıkmasını olanak tanıyanlardarî daha merhametli yapar; zira bu kargaşalar bütün bir topluma zarar verir, oysa hükümdarın buyurduğu sertlikler kişiler üzerinedir. Özellikle de yeni bir hükümdarı zalimliğiyle kınamak mümkün değildir, çünkü yeni devletlerde tehlikelerin ardı arkası kesilmez. Vergilius, kendi yönetiminin sertliğini aklamak isteyen Di-do’nun ağzından işte bunu dile getirir: Res dura et regni novitas me talia cogunt Moliri, et late fines custode tueri/*)

Yine de büyük bir olgunlukla düşünmek ve davranmak zorundadır, kendisinden korkmamalı, tümüyle ihtiyatlı olmaya kulak verirken insancıllığı da dinleyip ılımlı olmalıdır; öyle ki, kendine fazla güveni gözlerini kör etmesin, fazla güvensizlik de onu çekilmez biri yapmasın. (*) Yaman bir zorunluluk ve krallığının yeni olması getiriyor bu sertlikleri ve sınırlarımın uzağını gözleyen bu muhafızı. Aeneis, I, 563-564 89

İşte burada bilgi sorusu ortaya çıkıyor: Sevilmek mi, yoksa korkulmak mı daha iyidir? Biri veya öteki daha iyidir diye cevap verilebilir elbette, ama, aynı zamanda sevilip bir o kadar da korkulmak pek kolay bulunur bir şey olmadığından, eğer bunlardan biri eksik olacaksa ben derim ki varsın sevilmek eksik olsun. İnsanlar hakkında genelde denebilir ki, nankör, değişken, sinsi, tehlike karşısında korkak ve para canlısıdırlar; onlarla iyi olduğun sürece seninledirler; daha önce de dediğim gibi, tehlike uzakta durdukça kanlarını, mallarını, canlarını, çocuklarını sana sunarlar, ama, o aynı tehlike bir kez boy göstersin senden yüz çevirirler. Bütünüyle bunların sözünün üstüne oturup, bu güvenle başka hiçbir önlem almayan bir hükümdar daha o an kaybetmiş demektir; zira gönül yüceliğiyle, ruh yüceliğiyle değil de para kuvvetiyle kazanılan bütün bu dostluklar bazen yararlı da olsalar bunlara gerçekten sahip olunamaz. Sen istediğinde hiçbiri yoktur. Şunu da ekleyelim ki sevilen kişiden ziyade korkulan kişiyi hiçe saymaktan çekinilir; zira insanın ahlak bozukluğu için sevginin bağlı olduğu minnettarlık ipi en küçük bir kişisel çıkar yüzünden kopmasıyla pek zayıftır, oysa korku ceza tehdidinden doğar ki, bu da onun sürekliliğini sağlar. Korkulan birisi olmayı isteyen bir hükümdar öyle davranmalıdır ki, hiç sevgi toplamayacak olsa da nefret de kazanmamalı-dır. Üstelik bu olanaksız değildir; hem korkulup hem de nefret edilmiyor olunabilir; teb* asının malına ve karılarının iffetine kas-tetmemekle de bunu kesinkes başaracaktır. Eğer birisini öldürtmesi gerekiyorsa, bunun kararını, bu kıyıma belli bir neden oluşacağı ve yine bu kıyım gayet haklı görüneceği zaman vermelidir. Yine özellikle, öldürttüğü kişinin mallarına el koymaktan son derece özenle kendisini sakınmalıdır, çünkü insanlar bir babanın ölümünden ziyade bütün bir mal varlıklarını kaybetmeyi unutmazlar. Bunun için ilerde fazla fazla fırsatı olacaktır. Bir kez kendisini yağmaya kaptı90

ran bir hükümdar, teb’asının malını ele geçirmenin gerekçesini ve yolunu her zaman bulur, bunun yanısıra kanlarını dökmek için gerekçe azdır ve

çarçabuk elden kaçar. Bir hükümdar ordusunun başında olup da çok sayıdaki askere kumanda ediyorsa zalim olarak anılmaktan hiçbir zaman korkmamalıdır, zira bu lâkap olmaksızın bir orduyu derli toplu ve her türlü girişime hazır tutmak mümkün değildir. Annibal’ın hayranlık uyandıran hareketleri arasında şu özellikle farkedilir ki; devasa ordusunda hem binbir milletten asker olmasına hem de yabancı topraklarda savaşmasına rağmen, tahili yaver de gitse kötü de gitse birlikleri arasında en ufak bir kopma, ona karşı en ufak bir başkaldırma olmamıştır. Ya nasıl oluyor bunlar? Ona askerlerince yüceltilmeyi ve dehşet korkulmayı bahşeden, diğer meziyetlerine kardeş olan bu zalimliği değilse, ki bu kardeş olmadan diğerleri nasıl da yetersiz kalır, ya nedir? Demek ki bu tanınmış insanın hareketlerini bir yandan överken, bütün bu hareketlerin asıl nedeni olan bir yönünü kınayan bu yazarlar pek de düşünerek davranmış olmuyorlar. Annibal’ın diğer meziyetlerinin tek başlarına yeterli olamayacağına inanmak için, sadece günümüzde değil, tarihin bütün dönemlerinde eşine az rastlanır biri olan Scipio’yu iyice bir düşünmek yeterli olur. İspanya’da kumanda ettiği birlikleri ona karşı başkaldırmıştır; askerlerine, askeri disiplinin kaldırabileceğinden daha fazla hoşgörü tanıyan o cömert merhametliliğinden başka hiçbir şeye bağlanamaz bu başkaldırı. Bundan ötürüdür ki. Fabius Maximus onu bütün bir Senato’da Roma ordusunu bozan adam olmakla suçlamıştır. Dahası, onun komutanlarından biri tarafından eziyet edilen, mahvedilen Lokrisliler Scipıo’dan bunun öcünün alınmasını temin edemediler, komutanın küstahlığı hiçbir ceza görmedi, tabii yine Scipio’nun uysal micazı sayesinde. Bunun üzerine Senato’da onu 91

suçlamak isteyen birisi “Başkalarının yanlışını düzeltmeyi değil de, hata işlememeyi daha iyi bilen kişiler vardır” demiştir. Bu aşırı ılımlılığın sonunun, iktidardayken de bir müddet böyle davranmaya devam etmiş olması halinde zaferinin ve şanının lekelenmesiyle biteceği elbette düşünülmelidir; ama neyse ki kendiliğinden Sena-to’nun emirlerine boyun eğiyordu, öyle ki, mizacının bu zararlı huyu ortaya çıkmadığı gibi itibarını daha da artırdı. Korkulmak ve sevilmek üzerine olan soruya geri dönersek şu kanıdayım ki, insanlar kendilerine göre sevip hükümdara göre korku duyduklarından, bir hükümdar başkalarına bağlı olan bir şeye dayanmaktansa kendisine bağlı olan bir şeye dayanmalıdır: ancak şu gerekiyor ki, daha önce de söylediğim gibi nefret uyandır-mamaya özenle çaba göstermelidir. 92

BÖLÜM XVIII Hükümdarlar sözlerini nasıl tutmalıdırlar

Bir hükümdarın sözünde durmasının ve her zaman yapma-cıklıktan uzak bir biçimde ve içtenlikle davranmasının ne kadar övgüye layık olduğunu herkes kabul eder. Ancak günümüzde, bu kurala pek uymayan ve kurnazlıkla insanları kandırabilen hükümdarların büyük işler başardığını görüyoruz. Sonuçta, davranış biçimi olarak doğruluğu seçenlere üstün gelmişlerdir. Savaşmanın iki yolu vardır: Ya kanunlarla ya da kuvvet yoluyla. Bunlardan birincisi insana, diğeriyse hayvanlara özgüdür; çoğunlukla bunlardan ilki yeterli gelmediği için diğerine başvurmak zorunda kalınır: Böylece, bir hükümdarın yerine göre hem insanca hem de hayvan gibi davranmayı bilmesi gerekir. Antik Çağ yazarlarının, Akhilleus’un ve diğer sayısız antikite kahramanının bir SantorC”) olan Kheiron’a, Kheiron bunları besleyip büyütsün diye teslim edildiğini anlatarak bizlere alegori yoluyla öğretmek istedikleri de işte budur. Gerçekten de bu yolla, bu yarı insan yarı hayvan eğitmen yoluyla bir hükümdarın söz konusu iki özelliği de kişiliğinde barındırması gerektiğini ve bunlardan birinin diğerinin desteğine muhtaç olduğunu belirtmek istemişlerdir. Demek ki, hükümdar hayvanları kendine örnek almak zorunda olup aynı zamanda hem tilki hem de aslan olmaya çalışacaktır; sadece aslan örneğini takip ettiği takdirde tuzakları fark etmeyecektir; sadece tilki gibi davrandığı takdirdeyse kurtlara karşı kendini savunamayacaktır. Bundan dolayı da, aynı zamanda tuzakları tanımak için hem tilki olmaya hem de aynı zamanda, kurtları yok etmek için aslan olmaya gereksinimi vardır. Sadece aslan olmaya özen gösterenler son derece beceriksiz olurlar. (*) Yan at yan insan bir mitolojik yaratık. 93

rünmesi şarttır. Hâttâ söz konusu niteliklerin bunlara gerçekten sahip olan ve bunu davranışlarıyla belli eden bir hükümdara zarar getireceğini bile söyleyebilirim, oysa bu niteliklere sahipmiş gibi görünmek hükümdara her zaman yarar sağlayacaktır. Örneğin, merhametli, vefalı, insancıl, dinine bağlı ve doğru biri olarak görünmesi ve üstelik gerçekten de bu niteliklere sahip olması hükümdara her zaman fayda sağlayacaktır; ama, gerektiğinde bunun tam aksine davranmayı bilecek ve davranabilecek kadar da kendisine sözü geçmelidir. Bir hükümdarın, ve özellikle de yeni bir hükümdarın davranışlarında, insana iyi bir ün sağlayan tutumların hepsini görmenin mümkün olmayacağını kabul etmek gerekir. Bu hükümdar, devletini korumak için çoğunlukla insanlığa, merhamete ve hâttâ dine aykırı davranışlarda bulunmaya mecbur kalır. Bu nedenle de, karşılaşacağı türlü durum ve değişikliklere ayak uydurabilmek için oldukça esnek bir kişiliğe sahip olması gerekir; söylediğim gibi, olabildiğince iyilikten uzaklaşmamak ve ama gerektiğinde kötülüğe • başvurmasını da bilmelidir. Aynı zamanda, yukarda açıkladığım beş özelliğe aykırı düşecek tek bir sözcük bile sarfetmemeye büyük özen göstermelidir; öyle ki onu görenler ve işitenler, onun yumuşak huylu, samimi, insancıl, onurlu ve dindar olduğuna inansın. Özellikle bu son niteliğe sahipmiş gibi görünmek kadar gerekli bir şey yoktur, çünkü insanlar genelde, el yordamıyla değil de göz yordamıyla karar verirler; sizi herkes görür ama pek azı size dokunabilecekleri uzaklıktadır. Siz nasıl görünüyorsanız herkes sizi öyle

görür; pek az kişi sizin ne olduğunuzu gerçekten bilir ve bu azınlık da iktidar tarafından desteklenen çoğunluğun fikrine karşı çıkamaz. Bunun yanısıra, insanların ve özellikle de mahkemede yargılanmalarına imkan bulunmayan hükümdarların eylemlerinde göz önünde tutulan şey sadece sonuçlardır. Bu nedenle de, hükümdar 95

İhtiyatlı bir hükümdar, eğer kendisine zararlı olacaksa verdiği sözü tutmamalıdır ve bu sözün verilmesini gerektiren şartlar artık mevcut değilse sözünde durmasına yine gerek yoktur; verilen öğüt budur. İnsanların hepsi iyi olsalardı, bu kural şüphesiz sevimsiz olurdu; ama insanlar kötü oldukları ve size verecekleri sözde kesinlikle durmayacaklarına göre, siz niye onlara vermiş olduğunuz sözde durasınız ki? Zaten, bir hükümdarın verdiği sözü yerine getirmemesini açıklayacak yasal bir kulp bulmaması olası mıdır? Bu konuda, zamanımızdan sonsuz sayıda örnek verilebilir, çok sayıdaki ateşkesin ve her türlü antlaşmanın bunları imzalayan hükümdarların sözlerinde durmamasından dolayı geçersizleşmesi ve önemsizleşmesi de kanıt olarak gösterilebilir. En çok başarı kazananların, tilki gibi davranmayı en iyi başaran kişiler olduklarını göstermek mümkündür. Bunu sağlamak için mutlak bir biçimde gerekli olan, söz konusu tilki özelliğini gizlemeyi iyi bilmek, göz boyama ve renk vermeme sanatına mükemmelen sahip olmaktır. Anlık gereksinimler insanların gözlerini o kadar köreltmiştir ki ve insanlar bunların peşisıra o kadar kolaylıkla sürüklenirler ki, aldatmak isteyen biri her zaman aldatılmayı bekleyen birini bulur. Burada, yakın tarihimizden bir örneği sizlere sunmadan geçemeyeceğim. VI. Alexander yaşamında aldatmaktan başka bir işle uğraşmamıştır; kafasını her zaman buna yoruyordu ve her zaman bunun fırsat ve imkânını buldu. Onun kadar inanılır vaatlerde bulunup bunları yeminlerle pekiştiren ve sonra da büyük bir ustalıkla bunları yerine getirmeyen birine daha rastlanmamıştır. Buna rağmen aldatmacalarında her zaman başarı kazandı, çünkü bu sanatı mükemmel bir biçimde uyguluyordu. Bir hükümdarın yukarda belirttiğim iyi niteliklerin hepsine birden sahip olmasına gerek yoktur, ama bunlara sahipmiş gibi gö94

sadece hayatını ve devletin varlığını sürdürmeyi amaçlamalıdır: Bunda başarılı olduğu”takdirde, herkes uyguladığı yöntemleri şerefli ve övgüye lâyık bulacaktır. Halk her zaman görünüşe ve olaylara önem verir. Toplumu oluşturan da halk değil midir? Azınlığın sesine ancak, çoğunluk kararını nereye oturtacağını bilemediği zaman kulak verir. Zamanımızda öyle bir hükümdar^ var ki, barış ve iyi niyetten başka bir şeyden bahsetmiyor; sizlere ismini belirtmemin uygun olmayacağını

düşünüyorum, ama, eğer bu söylediklerine her zaman uymuş olsaydı, şüphesiz devletini ve ününü çoktan kaybetmiş olacağını söyleyebilirim.

(*) Machıavelli, Aragon ve Castilla Kralı Katolik Fernando’yu kastediyor(Ç.N.) 96

BOLUM XIX Horgorülmek ve nefret edilmekten kaçınılması gerektiği üzerine En önemlisi olarak addettiğim özelliklerden daha önce bahsettiğimden dolayı diğer özelliklerden kısaca şu genel başlık altında söz etmekle yetineceğim; bir hükümdar kendisini hor gördürecek ve nefret ettirecek bir şeyden özenle kaçınmalıdır, böyle yaparsa yapacağı her şeyi yapmış demektir, maruz kalabileceği başka türlü ayıplamalarda hiç bir tehlikeyle karşılaşmayacaktır. Hükümdarı nefret uyandırıcı yapan şey, özellikle, daha önce de dediğim gibi açgözlülük, teb’âsındakilerin mallarına veya karılarının namusuna kastetmek olacaktır. Bu iki şeye, yani mallarına ve namuslarına saygılı olunduğu sürece insanların çoğu hoşnut olur, bu durumda da geriye bir avuç insanın ihtirasına karşı savaşmak kalır ki, bu kolaydır ve üstesinden gelmenin binbir türlü yolu vardır. Hükümdarı horgördürecek şeyler de, tutarsız, ciddiyetsiz, kadınsı, ödlek ve kararsız görünmektedir. Hükümdar bütün bunlardan sanki bir tehlikeden uzak duruyormuscasma kaçınmalı ve her hareketinde büyüklük, cesaret, ağırbaşlılık ve kararlılık göstermelidir; böylece teb’asının özel meselelerinde kendisine inanılsın ve verdiği hükümlerin değişmez olduğu kanısı da o derece yerleşsin, öyle ki kimse onu ne yanıltmayı ne de kafeslemeyi düşünsün. Kendisi hakkında bu kanaati uyandıran hükümdar çok saygı görür ve böyle bir saygıdan istifade eden bir hükümdara karşı fesat hazırlamak epey zordur. Büyük meziyetleri olduğu ve teb’asından saygı gördüğü bilinen hükümdarın saldırıya maruz kalması şüphelidir. Bir hükümdarın iki kaygısı olmalıdır; teb’âsının hal ve gidişi sebebiyle içte, etrafındaki diğer güçlerin niyetleri sebebiyle dış97

desteği ve devletin savunmasını oluşturan her şey vardır. Bütün bunlar halkın sevgisiyle birleşince de fesat çevirecek kadar gözü-pek birini bulmak nerdeyse imkânsızdır, zira böyle bir durumda fesatçı sadece fesadın öncesindeki tehlikelerden kaygılanmakla kalmayacak, fesat sonrasından da

ürketecektir çünkü halkı karşısına aldığından dolayı maruz kalacağı tehlikelere karşı hiçbir sığınağı kalmayacaktır. Bu konuda binlerce örnek gösterilebilir ama ben babalarımızın tanık olduğu bir tanesiyle yetineceğim. Bugünkü Annibale’nin büyükbabası olan Annibale Benti-voglio Bologna senyörüyken Canneschiler tarafıdan yine Cannes-chiler’in düzenlediği bir fesadın ardından öldürüldü; ailesinden yalnızca henüz beşikteki Giovanni kaldı. Ancak Bologna halkı o sıralarda Bentivoglio sülalesine karşı duydukları sevgiyle cinayetin hemen ertesinde ayaklandı ve bütün Cannesciler’i mahvetti. Hattâ bu sevgi daha da ileriye gitti: Annibale’nin ölümünden sonra devleti yönetecek kimse kalmadığı için ve Bolognalılar da Floransa’da bir zanaatçının oğlu diye tanınan ama Bentivoglio ailesinden doğmuş birinin olduğunu bildiklerinden dolayı, gidip bu kişiyi buldular ve Giovanni büyüyüp de devletin dizginlerini tek başına alıncaya kadar yönetimi ona emanet ettiler. O halde yine diyorum ki halkı tarafından sevilen bir hükümdar fesatlardan pek korkmamalıdır; ama eğer nefret ediliyorsa her şeyden herkesten kollamalıdır kendisini. Düzeni iyi kurulu yönetimler ve akıllı hükümdarlar halkı hoşnut kılmaya hem de soyluları fazla zora sokmadan bunu yapmaya büyük özen gösterirler; en önemli konulardan biri budur. Zamanımızın iyi yapılandırılmış krallıklarından biri olarak Fransa sayılabilir; kralın güvenliğini ve bağımsızlığını sağlamaya özgü pek çok iyi kurum vardır, ki bunların arasında parlamento ve parlamentonun üstünlüğü başta gelir. Gerçekten de Fransa’nın bu 99

ta. Bunlardan sakınmanın yolu öncelikle iyi askere ve iyi dostlara sahip olmaktır, iyi askere sahip .olundukça zaten hep iyi dostlar da olacaktır. Üstelik o hükümdar dışta güvenlikte olduğu sürece eğer daha öncesinde bir fesatla ortalık bulandırılmamış ise içte de güvenlikte ve rahat olur. Eğer dışta kendisine karşı bir teşebbüs varsa dahi, daha önce bahsettiğim Sparta tiranı Nabis gibi içte her saldırıya karşı koymanın yollarını bulacaktır, yeter ki benim gördüklerime uygun biçimde kendi hal ve gidişini tuttursun ve yönetsin, bunun yanısıra bir de cesaretini hiç kaybetmesin. Teb’âsmdakilere gelince, hükümdarın bu yüzden kaygı duyabileceği tek şey dışta rahat olduğunda ona karşı gizliden fesat çevriliyor olduğudur; ancak, eğer nefret edilmekten ve horgörül-mekten kaçınmışsa, yaptığını da halkın ondan memnun olacağı biçimde yapmışsa bu bakımdan gayet güvencededir. Şu son söylediğim benim de ortaya koyduğum gibi son derece gereklidir. Fesatlara karşı en büyük güvence işte buradadır, zira fesatı çevirenin inancı hep şudur ki hükümdarın ölmesi halkın hoşuna gidecektir; halkın buna üzüleceğini düşünüyorsa pek çok büyük tehlike arzeden böyle bir tasarıya niyetlenmekten uzak duracaktır. Deneyimle sabittir ki tertiplenen pek çok fesatın başarıya ulaşanı pek azdır. Tek başına kimse fesat hazırlayamaz, yandaşlarının olması ve bu yandaşları da hoşnut olmadığını düşündüğü kişilerden bulması gerekir. Oysa böyle bir tasarı hoşnut olmayan birisine açıldığında onun bu hoşnutsuzluğuna son verecek yol da gösterilmiş demektir, zira bunu ihbar ettiğinde geniş geniş ödüllendirileceğini hesaba katabilir; fesat belirsiz

ve tehlikeli görünse de ihbarda bulunmasında sağlam bir kazanç göreceğinden fesata ihanette bulunmaması için ya fesatçıyla capcanlı bir dostluğunun ya da hükümdara karşı hep bir nefretinin olması gerekir. Kısacası, fesatçının kafası sürekli kuşku, kıskançlık ve ceza korkusuyla doludur, oysa hükümdar için majesteliği, yasaların üstünlüğü, dostlarının 98

rus, oğlu Antoninus Caracalla, Macrinus, Eliogabalus, Alexander Severus ve Maximinus. İlkin şunu kaydedelim ki, diğer devletlerde hükümdarlar soyluların ihtirası ve halkın küstahlığıyla mücadele ederken Romalı hükümdarların üstesinden gelmeleri gereken üçüncü bir güçlükleri daha vardı; askerin zalimliği ve açgözlülüğü. Kendilerini savunmak zorunda oldukları bu güçlük pek çok Romalı hükümdarın mahvının da nedeni olmuştur. Gerçekten de hem askeri hem de halkı aynı anda mutlu etmek çok zordur, zira halk huzuru -sever dolayısıyla da ılımlı hükümdarları, asker de tam tersine hükümdarın savaşçı mizaçlı, nobran, doymak bilmez ve kıyıcı olmasını bekler, üstelik böyle olduğunu halka göstermesini ister ki çift maaş alabilsin, açgözlülüğünü ve kıyıcılığını doyurabilsin. Hem halkı hem de askeri dizginlemek için gerekli nüfuza ister doğuştan gelen ister sonradan edindiği meziyetlerle sahip olamayan bütün o hükümdarların mahvının nedeni de buradan kaynaklanıyor. İmparatorların çoğunun, özellikle de yeni olanların, bu kadar zıt iki mizacı hoşnut etmenin zorluğunu görerek halkın ezilmesini hiç tasa etmeden askeri memnun bırakmak tarafını seçmelerinin nedeni de yine budur. Bu alınması gereken bir karardır; zira eğer birilerinin nefretini kazanmaktan sakmamayacak hükümdarlar öncelikle çoğunluğun nefretini kazanmamaya bakmalıdır, eğer bunda başarılı olamı-yorlarsa bütün gücünü en azından daha güçlü olan sınıfın nefretini kazanmamaya harcamalıdır. Yeni oldukları için olağanüstü desteklere ihtiyaç duyan hükümdarların halktan ziyade askere bel bağlaması da budur; onların üstünde nüfuzlarını korumasını bildikleri ölçüde yarar veya zarar görürler. Tüm bu söylediklerimin sonucudur ki, sağduyulu ve ölçülü yaşayan, adaletin dostu zulmün düşmanı, insancıl ve iyiliksever • olan şu üç hükümdarın Marcus Aurelius, Pertinax ve Alexander Severus’un sonu ilki dışında kötü bitti. Marcus Aurelius eğer hep 101

düzenin mimarı, bir taraftan ihtiraslı ve küstahçasma kibirli soyluların dizginlenmesinin nasıl bir zorunluluk olduğunu görüp diğer taraftan onlara karşı yine onların uyandırdığı kaygıdan dolayı duyulan genel nefreti de göz önünde bulundurarak ve bu yüzden bunların güvenliğinin de sağlanmasını istediğinden, halkı kayırarak büyüklerin nefretini, büyükleri kayırarak da halkın nefretini çekmemek için sorumluluğu özellikle krala bırakmamanın yerinde olacağını düşündü. İşte bundan dolayıdır ki kral için üzücü bir

sonucu olmadan soyluları sindirip halkı koruyabilecek üçüncü bir hakimlik makamı yerleştirmeyi yerinde gördü. Böyle bir kurum hükümdarın ve krallığın güvenliği için en iyi, en akıllıca ve en uygun olanıdır. Buradan başka bir uyarı da çıkarılabilir: Hükümdar, cezalandırmayla ilgili tüm şeyleri başkalarının üzerine yıkmalı, her türlü bağışlama ve lütuf göstermeyi ise kendisinde tutmalıdır; kısacası, yine tekrarlıyorum, hükümdar soyluları kollasa da halk tarafından nefret edilmekten kaçınmalıdır. Pek çok Romalı hükümdarın hayatlarına ve ölümlerine baktığımızda benim söyleyegeldiğim şeylerin tam tersi örneklerin bulunduğu sanılacaktır belki de, zira akıllıca hareket ettikleri ve büyük meziyetleri olduğu halde iktidarı kaybetmekle kalmayıp kendilerine karşı yapılan fesatlara kurban giden bazı hükümdarlar görülecektir. Bu itiraza cevap vermek için, bu imparatorlardan bazılarının karakter ve davranışlarını masaya yatırıp mahvolmalarının nedenleriyle benim ortaya koyduklarım arasında herhangi bir uyuşmazlık olmadığını da göstereceğim. Ayrıca, tarih okuyanlara o zamanların dikkate değer gelebilecek olaylarının üzerine de düşüncelerim olacak. Bununla birlikte Marcus Aurelius’tan Maximinus’a kadar arka arkaya gelen şu imparatorlarla yetineceğim: Marcus Aure-lius, oğlu Commodus, Pertinax, Didius Julianus, Septimus Şeve-100

saygın yaşayıp saygın ölmüşse bunun nedeni, yoluyla elde ettiğinden dolayı ne askere ne olmamasıdır, zaten pek çok değerli meziyeti nefret edilmeden ve hor görülmeden devletin dahilinde tutabildi.

imparatorluğu veraset hakkı de halka bir borcunun onu öylesine saydırdı ki, bütün sınıflarını görevlerinin

Pertinax’a gelince, askerler Commodus zamanında alıştıkları başıbozukluktan sonra kendilerine rağmen imparator unvanını alan Pertinax’ın bir de tekrardan sıkı bir düzen yerleştirmek istemesini kaldıramazdı; yani ondan nefret etti. Yaşlı olmasından dolayı horgörülmesi de buna eklenince, Pertinax, hükümdarlığının hemen başında öldürüldü. Burada şunu belirtmek yerinde olur; nefret kötü davranışlar kadar iyi davranışların da meyvesidir. Ardından da daha önce söylediğim gibi şunu ekliyorum; ayakta kalmak isteyen hükümdar çok defa iyi olmamaya mecburdur, zira ihtiyacı olduğuna inandığı sınıf ister halk, ister asker veya soylular olsun, eğer bozulmuşsa ne pahasına olursa olsun o sınıfı karşısına almamak için yine o sınıfı memnun etmesi gerekir. Bu durumda iyi davranışlar işe yaramaktan öte zarar getirir. Alexander-Severus’a gelecek olursak, ona yapılan övgüler arasında iyi yürekliliği öyledir ki, belirtildiğine göre ondört yıllık iktidarı boyunca hiç kimse nizami bir mahkeme olmaksızın asıl-mamıştır. Ancak, en sonunda ipleri anasının elinde olan kadınsı biri diye tanınma durumuna geldi, ki bu yüzden horgörüldü ve ordu fesat hazırlayıp öldürdü onu. Şimdi de yukarıdakilerin zıttı meziyetleri olan imparatorlara, yani Commodus, Septimus Severus, Antoninus Caracalla ve Maximinus’a gelirsek, görürüz ki bunlar son derece kıyıcı ve açgözlü olmuşlardır. Askeri tatmin etmek için halka karşı hiçbir baskı ve haksızlıktan geri durmadılar ve hepsinin de sonu Severus dışında kötü bitti. Severus, ‘cesaretinin büyüklüğü ve diğer yüksek meziyetleri sayesinde halkı vergilerle bunaltmasına rağmen aske-


rin sevgisini elde tutarak hep başarıyla hüküm sürdü, zira büyüklüğü kendisine hem halkı hem de askeri hayran bırakıyordu öyle ki halk hayret ve şaşkınlık duyarken asker de hürmetkar ve memnundu. Üstelik Severus yeni bir hükümdar olarak son derece ustaca hareket ediyordu. İşte bu yüzden, onun tilkice ve aslanca davranmayı nasıl da iyi bildiğini göstermek üzere burada biran duracağım; daha önce de dediğim gibi bir hükümdar bu iki hayvanın karakterini almayı bilmelidir. Severus, kendisini imparator ilan ettiren Didius Julianus’un kalleşliğini bildiğinden, o sırada Pannonia’da başında bulunduğu ordusunu kendilerine yaraşanın imparatorluk muhafızlarınca boğazlanan Pertinax’ın öcünü almak olduğuna ikna etti; imparatorluk üzerindeki gizli emellerini açığa vurmadan bu bahaneye tutundu, ordusuyla Roma’ya yürümekte elini çabuk tuttu ve gelişi haber alınmadan İtalya’da beliriverdi. Roma’ya varınca, gözü korkmuş olan senato tarafından imparator ilân edildi ve Julianus öldürüldü. Bu ilk adımı attıktan sonra bütün imparatorluğun sahibi olmak için ona, geriye iki güçlüğü daha aşmak kalıyordu: bunlardan ilki, kumanda ettiği Asya ordularına kendisini imparator seçtiren Niger’le Doğu’da, diğeriyse aynı şekilde imparator olmaya can atan Albi-nus’la Batı’daydı. Severus bu ikisini birden karşısına almayı çok tehlikeli gördüğünden dolayı Niger’in üzerine yürümeyi, Albi-nus’u da hileyle yanıltmayı düşündü. Bunun sonucunda Albinus’a, senato tarafından imparator ilân edilmiş olarak bu onuru onunla paylaşmak niyeti taşıdığını yazdı; ona Sezar unvanını gönderdi ve yine onu senatonun bir kararıyla imparator ortağı yaptı. Albinus samimi zannettiği bu gösterilere tav oldu. Ancak, Severus Niger’i yenip öldürttükten ve Batı’daki karışıklıklar yatıştıktan sonra Roma’ya döndü ve Senato’ya Albinus’un davranışlarından yakındı; onu, yaptığı bunca iyiliklere pek az minnettarlık göstermekle ve kendisini gizlice öldürtmeye kalkışmakla suçladı, bu nankörlüğün 103

cezasını vermek üzere onun üzerine yürümekten kaçınmayacağıyla da söylediklerini sonuca bağladı. Hemen ertesinde de Albinus’a Galya’da saldırdı, onu hem imparatorluktan hem de canından etti. Bu hükümdarın tuttuğu yol böyleydi. Eğer hareketlerini adım adım izleyecek olursak, her yerde aslanın gözüpekliğine ve tilkinin kurnazlığına rastlarız; teb’asınca hem korkulduğunu hem de sayıldığını ve üstelik askerlerinin de sevgilisi olduğunu görürüz. Bu sonuçla da yeni bir hükümdar olmasına rağmen bu derece büyük bir imparatorlukta ayakta kalmasına şaşırılmayacaktır, zira yüksek şöhreti onu devamlı vergi toplamaların halkın kalbinde yakabileceği nefret ateşine karşı korudu. Oğlu Antoninus Caracalla’nın da tıpkı onun gibi halkın hayranlığını kazandırıp askerin sevgilisi yapan çok değerli meziyetleri vardı. Savaş sanatındaki ustalığı, güzel yemekleri ve zevk düşkünlüğünün diğer tadları aşağılaması ona birliklerinin sevgisini kazan-dırdıysa da zalimliği, görülmedik kıyıcılığı, Roma’nm bir kısım yurttaşı üzerinde gerçekleştirdiği gündelik ve çok sayıdaki cinayetler, İskenderiye’nin

bütün bir nüfusunun katledilmesi lanet okuttu. Çevresindekiler de çok geçmeden kendi hayatlarından kaygılanır oldular ve sonunda ordunun ortasında bir yüzbaşı tarafından öldürüldü. Bu olaydan şu önemli gözlem çıkıyor: İntikamını almada kararlı ve sağlam olan birisi eğer hükümdarı öldürmeye karar verdiyse hükümdar için ölüm kaçınılmazdır; zira kim ki kendi hayatını hiçe sayıyorsa başka hayatların efendisidir. Ancak böylesi tehlikeler pek nadir olduğundan bunlardan çok çekinmeye gerek yoktur. Bu konuda hükümdarın bütün yapabileceği ve yapması gereken, çevresinde kendi hizmetine kullandığı hiç kimseyi ağır şekilde yaralamamaktır; Caracalla buna dikkat etmedi, haksız yere kardeşini öldürttüğü ve kendisini de günü gününe tehdit ettiği o yüzbaşıyı buna rağmen muhafızlığında tuttu. Bu aldırmazlık onun 104

sadece sonunu hazırlardı, nitekim öyle de oldu. Marcus Aurelius’un kardeşi ve mirasçısı olan Commodus’a gelince, imparatorlukta tutunmak için bütün kolaylıkları vardı onun; yapması gereken şey, sadece, askeri ve halkı memnun etmek için babasının izinden gitmekti. Ancak zalim ve kıyıcı karakterine yenik düştü, vergiler buyurarak halkı, bunun zararını gormeksizin ezmek istedi, askerin sırtını sıvazlama ve onları gevşeklik içinde yaşamaya bırakma yoluna gitti. Üstelik makamın saygınlığını unutarak gladyatörlerle dövüşmeye arenalara indi ve imparator olma şanını taşımada en iğrencinden bayağılıklara koyverdi kendisini. Kendi askerinin gözünde bile beş para etmez oldu. Hem halkının hem de askerin nefretini kazandı böylece, ona karşı fesat hazırlandı ve boğazlandı. Geriye bahsetmem gereken bir tek Maximinus kalıyor. Ma-ximinus, bir savaş adamı olmanın bütün meziyetlerine sahipti. Alexander Severus’un, ki ondan daha önce bahsettim; zayıflığından usanan asker onun ölümünün ardından Maximinus’u imparatorluğa yükseltti, ama onu orada fazla tutmadı. Maximinus’un horgörülmesine ve nefret edilmesine şu iki şey katkıda bulundu. İlki, aşağı tabakadan olmasıdır; Trakya’da çobanlık yaptığı herkes tarafından bilinen soyu sopu onu herkesin gözünde bayağı yaptı. İkincisi de hemen kazandığı zalimlik ünüdür; zira Roma’ya imparatorluk tacını almaya dahi gitmemişken ülkenin her yerinde subay lanyla birlikte gerçekleştirdiği aşırı sertlik gösterdi. S oyundaki düşüklüğün hoşnutsuzluğu ve başka bir taraftan da barbarlıklarının kaygısı içindeki devlet ona karşı ayaklandı. İşaret Afrika’dan verildi. Hemen ertesinde Senato ve halk, çok geçmeden İtalya’nın geri kalanına da yayılan bu ayaklanma örneğini izledi. Bu genel çaptaki fesada az sonrasında onun birlikleri de katıldı; bu birlikler o sırada Aquilea’yı kuşatıyordu, ama kuşatmanın zorluklarından yılıp, Ma-ximinus’un da zulümlerinden bıktıklarından ve üstelik Maximi105


nus’un artık pek çok düşman kazanmış olduğunu gördüklerinden itibaren de ondan daha az çekinmeye başlalamış olduklarından dolayı onu öldürmeye karar verdiler. Burada, ne Eliogabalus’tan ve Macrinus’tan ne de Didius Julianus’tan bahsetmek üzere duracağım. Bunlar birer hiç olduklarından tahtta görünmekten başka bir şey yapmadılar. Doğrudan sonuca geçecek olursam, günümüzdeki hükümdarlar idarelerinde şu sorununu daha az yaşarlar; askeri olağanüstü şekilde memnun etme sorunu. Gerçekten de askeri kollamayı düşünmek zorunda olsalar da bunda fazla sıkıntı çekmezler, çünkü günümüz hükümdarlarının hiçbirinin, zaman içinde bir şekilde yönetimle veya vilâyetlerin idaresiyle bütünleşmiş olan Roma ordusu gibi büyük ve kalıcı bir ordusu yoktur. İmparatorlar halktan ziyade askeri hoşnut etmeye çabalıyorlardı çünkü en güçlü olan askerdi, ancak bugün hükümdarlar daha ziyade halklarını hoşnut kılarlar. Türkler’in Büyük Sultan’ını ve Sudan’ı bunun dışında tutuyorum. Büyük Sultan’ı istisna ediyorum, çünkü onun etrafında yine onun gücü ve güvencesi olan on iki binlik bir piyade ve onbeş binlik bir süvari kolu bulunur sürekli, bu yüzden de başka hiçbir şeye bakmadan ve halka kafa yormadan bunların sevgisini gözetmek ve korumak zorundadır. Yine Sudan’ı da ayrı tutuyorum çünkü bura devletleri bütünüyle savaş adamlarının elinde olduklarından halkı düşünmeksizin askerin dostluğunu kazanmak gerekir. Bu suretle belirtelim ki, Sudan’daki devlet diğerlerinden tamamen ayrılır, ne veraset imparatorluğu ne de yeni imparatorluk olduğuna hükmedilebilir, hemen hemen ancak bir tek Hıristiyanların papalığına benzer. Gerçekten de, hükümdar ölünce onun ardından veraseti çocukları alıp hüküm sürmez, halefi halef seçiminden sorumlu olanlarca seçilir. Diğer taraftan bu düzen eskiye dayandığı ve yerleşmiş olduğundan yeni hükümdarlıkların güçlüklerini sergi106

r lemez; hükümdar yenidir ancak kurumlar eskidir, bu da onu verasetle gelen bir hükümdar gibi kabul ettirir. Konumuza geri dönebiliriz. Söyleyegeldiğim şeyler hakkında her kim düşünecek olursa sözünü ettiğim hükümdarların felâket nedenlerinin horgörülme ve nefret edilme olduğunu görecek, aynı zamanda bir takım hükümdarlar bir şekilde diğerleri de bambaşka bir şekilde davranırken birinin sonu neden mutlu biterken diğerlerinin acı bittiğini anlayacaktır. Yeni hükümdarlar olan Pertinax ve Alexander Severus’un verasetle hükümdar olan Marcus Aurelius’a özenmek istemelerinin gereksiz ve hattâ ölümcül bir şey olduğu da anlaşılacaktır; yine Caracalla, Commodus ve Maximinus’ta Severus’a özenmek isterken aynı şekilde zararlı çıkmışlardır, çünkü onun izlerini takip edecek büyük meziyetleri yoktu. Yine şunu derim ki yeni bir hükümdarın yapabileceği ve yapması gereken ne Severus’a ne de Marcus Aurelius’a özenmemek ama iktidarını yerleştirmek için gerekli olanı Severus örneğinden, evvelce kurulmuş ve sağlamlaştırılmış bir imparatorluğun istikrar ve şanını ayakta tutmasını sağlayabilecek şeyleri de Marcus Aurelius örneğinden almaktır.


BOLUM XX Kaleler ve Hükümdarların genelde yaptıkları diğer pek çok şey onlara yarar mı, yoksa zarar mı getirir? Hükümdarlar devletlerinin güvenliğini sağlamak için çeşitli yollar denemişlerdir. Bunlardan bazıları teb’alarmı silahsızlandırma yoluna gitmiş, diğerleriyse egemenlikleri altına aldıkları ülkede siyasi tarafların^*) bölünmesinin sürmesini sağlamıştır; kendilerine karşı düşmanlığı kışkırtıp besleyenler dahi olmuştur; hükümdarlıklarının başlangıcında, şüpheli gördükleri kişileri kazanmaya çalışanlar da vardır, nihayet bazıları da kaleler inşa ettirmişler ve diğerleri de bunları yıkmışlardır. Söz konusu çeşitli yöntemler hakkında, bunlardan birini uygulayacak olan devlete özgü koşulları incelemeden kesin bir yargıya varmak imkansızdır. Buna rağmen, bu konudan, yine konunun izin verdiği ölçüde genel bir biçimde bahsedeceğim. Yeni bir hükümdarın teb’asını silahsızlandırdığı hiç görülmemiştir; hattâ tam tersine teb’asını silahsız gören hükümdar ona silah temin etmiştir, çünkü verdiği bu silahların kendisine ait olacağını düşünmüş ve bunları vermekle şüpheli gördüklerini kendisine bağlamayı ummuştur; şüpheli gördüklerinin dışında kalanların ise bağlılıklarını sürdüreceğini ve nihayet hepsini birden yandaş kazanacağını hesap etmiştir. Aslında, bütün bir teb’ay ı silahlandırmak mümkün değildir; ancak hükümdar, silahları almış olanları ödüllendirmekle kaygılanmaktan haklı olacağı bir biçimde diğerlerini mağdur duruma düşüreceğinden korkmamalıdır. Gerçekten de söz konusu ilk taraf, ödüllendirildiği için ona minnet duyacak ve diğerleriyse daha çok hizmet etmiş ve tehlikeye maruz kalmış olanlara daha iyi davranmasını yerinde bulacaklardır.

(*) Soylu aileler, İtalya özelinde Welfeler ve Ghibellinolar (Ç.N.). 108

Hükümdar, halkı silahsızlandırdığı takdirde bunları rencide eder, çünkü bu davranışıyla onlara güvenmediğini göstermiş olur; ve bu ne sebeple olursa olsun, halkın ona karşı kin duymasına yol açar. Zaten hükümdar ordusuz da kalamayacağına göre paralı askerlere başvurmak zorunda kalacaktır; bu paralı ordunun iyi olsa bile güçlü düşmanlara ve kızgın bir halka karşı hükümdarı savunabilecek güçte olamayacağını daha önce belirtmiştim. Bununla birlikte, yukarda da belirttiğim gibi, her yeni hükümdar yeni bir krallıkta silahlı bir güç kurmayı ihmal etmemiştir. Tarih bunun örnekleriyle doludur. Hükümdar açısından, yeni bir devletin teb’asının silahsızlandırılması konusunun taşıdığı önem, yeni ele geçirdiği devleti sözkonusu sahibi olduğu devlete kattığı zaman ortaya çıkar, ancak sözkonusu devletin ele geçirilmesi sırasında onun tarafını tutanlar bu silahsızlandırmadan

muaftır; zaten bunların tembelliğe ve gevşekliğe alışmalarına da izin vermelidir ve işleri öyle bir ayarlamalıdır ki mevcut ordu sadece eski devletindeki ve çevresindeki kendi askerlerinden oluşsun. Atalarımız ve özellikle de bilge olarak tanınanlar, Pisto-ia’nın fesat grubu aileler^*) sayesinde ve Piza’nın da kaleler inşa edilmesi suretiyle ele geçirilmesi gerektiğinde hemfikirdiler. Ayrıca, egemenlikleri altına aldıkları bazı şehirleri daha kolay idare etmek için, buralarda bölünmeyi teşvik etmeye de özen gösteriyorlardı. İtalya’da bir çeşit dengenin hakim olduğu o devirlerde bu yöntem işe yaramış olabilir, ama günümüzde artık bunun tavsiye edilemeyeceği görüşündeyim; çünkü bölünmelerin herhangi bir şeye yarar sağlayacağına inanmıyorum. Ve hattâ, düşman kapıya dayandığı zaman bölünmüş ülkelerin kısa bir sürede kaybedileceğini düşünüyorum; çünkü zayıf taraf dış güçlere katılacak diğeri ise düşmana karşı direnemeyecektir. Bu konuda atalarımızla aynı dü(*) Welfeler ve Ghibellinolar (Ç.N.). 109

şüncede olduklarını tahmin ettiğim Venedikliler, egemenlikleri altına aldıkları şehirlerde Welfelerle ve Ghibellinolar’ı kedi-köpek gibi kızıştırırlardı. Aslında kan gövdeyi götürmesine izin vermezler ama muhalifliği ve kavgayı kışkırtmaktan da geri kalmazlardı, ki halkın bunlardan başka bir şeyle uğraşmaya ve başkaldırmaya zamanları bile olmasın. Ancak, bu planlarında başarısız oldular; Vaila Savaşı’nı kaybettiklerinde bu aynı şehirler o dakikada aslan kesilip Venedik boyunduruğundan kurtuldular. Bu tür yöntemlere başvuran hükümdar güçsüzlüğünü kanıtlamış olur, güçlü bir yönetim hiçbir zaman bölünmelere izin vermez: Bölünmeler, barış zamanında, teb’ânın denetimini kolaylaştırarak bir ölçüde faydalı olsa bile, savaş halinde aynı taraflar ne kadar tehlikeli olabileceklerini hemen gösterirler. Hükümdarlar, yükselmelerinin karşısındaki tüm engelleri aşabildiklerinde şüphesiz daha büyük bir hükümdar olurlar. Bu nedenle, veraset yoluyla hükümdar olan birinden daha fazla ün kazanmaya mecbur olan yeni bir hükümdarı kader yüceltmek istediğinde o hükümdarın etrafında bir düşman çemberi oluşturur ve hükümdarı adeta bunlara karşı gelmeye zorlar, ki ona zafer kazanma fırsatı doğsun ve böylece bizzat sağladığı basamakları tırmanarak yükselebilsin. Bundan dolayı pek çok kişi akıllı bir hükümdarın, eğer yapabiliyorsa, birtakım düşmanlıkları büyük bir ustalıkla, bunları aşarak şöhretini daha da artırmak maksadıyla beslemesi gerektiğini söylemiştir. Hükümdarlar ve özellikle de yeni hükümdarlar anlamışlardır ki, iktidarları yerleşme aşamasındayken kendilerine şüpheli görünen şahıslar başlangıçta sadık görünen kişilerden daha bağlı ve işe yarardırlar. Sienna’lı Pandolfo Petrucci, yönetimde, başlangıçta kendisine şüpheli görünen şahıslara yer vermeyi tercih ederdi. Bu konuda genel kurallardan bahsetmek oldukça güçtür, çünkü her şey özel koşullar tarafından belirlenir. Sadece şunu söy110

lemeliyim ki, yeni bir hükümdarlığın hemen başlangıcında düşman olarak ortaya çıkan ve konumları itibarıyla varlıklarını sürdürmek için desteğe gereksinimi olan tarafların hükümdar tarafından kazanılması çok kolaydır; sundukları hizmet sayesinde haklarındaki kötü izlenimi silmeleri gerektiğini hissetmeleri onları hükümdara gönüllü bir bağlılıkla hizmet vermeye mecbur kılacaktır. Sonuç itibarıyla söz konusu taraflar, bu tür zorunluluk veya çekinceye sahip olmayan ve hükümdarın çıkarlarıyla ilgilenmede ihmalkar davranabilecek kişilere kıyasla hükümdara daha faydalı olabilirler. Ve konumuzla ilgili olduğu için, içerdeki işbirlikçilerin yardımıyla krallığı ele geçiren tüm yeni hükümdarlara şunu söyleyeceğim ki, kendilerine yardım eden kişilerin bu tutumlarının neye dayandığını iyice tartmalıdırlar; çünkü, doğal bir sevgiden değil de mevcut yönetimden memnun olmadıkları için bu tür bir yol izlemeleri, yeni hükümdarın bunların dostluğunu korumada son derece zorluklarla karşılaşacağı anlamına gelir, çünkü hükümdarın bunları memnun etmesi mümkün olmayacaktır. Bu konuda eski çağlarda ve günümüzde karşımıza çıkan örnekleri inceledikçe görürüz ki, yeni bir hükümdar için başlangıçta kendisine düşman olan şahısları kazanmak ona dost olan ve yardım eden kişilere kıyasla daha kolaydır, çünkü bunlardan ilki eski düzeni tatmin edici bulan oysa ki diğerleri bundan memnun olmaya kişilerdir. Hükümdarlar varlıklarını sürdürebilmek amacıyla, isyanları bastırmak veya daha ilk saldırıda kendilerine güvenilir bir sığınak yaratmak için genelde kaleler inşa ettirmeyi alışkanlık haline getirmişlerdir. Bu sistemi onaylıyorum, çünkü atalarımız da böyle yapmışlardır. Buna rağmen günümüzde, Niccolo Vitelli’nin Citta di Castello’yu elinde tutmak için buradaki iki kaleyi yıktırmasına tanık olduk. Aynı şekilde, Urbino dükü Guido Ubaldo, Cesare Bor-gia tarafından kovulduğu dukalığına geri döner dönmez buradaki 111

tüm surları temel taşlarına varıncaya kadar yıktırdı, çünkü bu sayede, ikinci bir kez dukalığını kaybetmesi tehlikesini azalttığını düşünüyordu. Nihayet, Bclogna’ya yeniden yerleşen Bentivogliler de aynı yöntemi uygulamışlardır. Sonuç itibarıyla kaleler, koşullara göre yararlı veya zararlı olabilirler ve hattâ belirli bir dönemde faydalı olurken diğer bir dönemde zarar getirebilirler. Bu konuda işte söyleyebileceklerimiz: Yabancılardan çok kendi uyruklarından korkan bir hükümdar kaleler inşa ettirmelidir; ancak, kendi halkından ziyade yabancılardan çekiniyorsa kesinlikle kale yaptırmamalıdır: Francesco Sforza tarafından yaptırılan Milano kalesi, devletlerindeki hiçbir karışıklığın yapamadığı kadar bu hükümdarın ailesine zarar getirmiştir. Bir hükümdarın sahip olabileceği en mükemmel kale halkı tarafından nefret edilmemesidir: Eğer halk kendisinden nefret ediyorsa dünyadaki tüm kaleler bile kendisini kurtaramayacaktır, çünkü halk bir kere ayaklanmaya görsün onları destekleyecek yabancılar her zaman çıkacaktır.

Günümüzde bir kaleden fayda sağlayan sadece Forli kontesi olmuştur; kocası Girolamo kontunun öldürülmesinden sonra halkın ayaklanmasına karşı kaleye sığınmış ve ona Milano’dan gönderilecek yardımı bekleyerek devletlerini bu sayede tekrar ele geçirmiştir. Ancak o sırada koşullar öyledi ki, hiçbir yabancı güç halkı des-tekleyemedi zaten. Üstelik aynı kale daha sonra ona pek de fayda sağlayamadı, Cesare Borgia’nın saldırısına uğradığında, ondan nefret.eden halk söz konusu düşmana katılma fırsatını buldu. Bu son olayda, ijkinde de olduğu gibi, kaleleri olmasmdansa halkın nefretini çekmemiş olmak onun için çok daha hayırlı olurdu. Tüm bunları göz önünde bulundururarak, kaleler inşa ettirenleri de ettirmeyenleri de aynı şekilde onayladığımı söylemek istiyorum; ancak bu kalelere güvenerek halkın nefretini çekmekten kesinlikle korkmayacak herhangi bir şahsı her zaman kınarım. 112

BÖLÜM XXI Hükümdar ün kazanmak için nasıl davranmalıdır? Büyük girişimlerde bulunmak, eylemleriyle çok nadir görülen basanlara imza atmak; işte bir hükümdarı en fazla bunlar yüceltir. Zamanımızda, bu tür bir yüceliğe sahip bir hükümdar olarak günümüz İspanya kralı Aragonlu Ferdinando’yu sayabiliriz. Kendisi bir bakıma yeni bir hükümdar olarak anılabilir, çünkü başlangıçta pek de güçlü bir hükümdar değilken kazandığı şöhret ve zaferler onu Hıristiyan dünyasının en önemli kralı konumuna getirdi. Yaptıkları incelendiğinde, bunların yüce bir kişiliğin izlerini taşıdığı görülür, üstelik verdiği bazı örnekler adeta olağanüstü bir gücü simgeler niteliktedir. Daha kral olur olmaz Granada Krallığı’na saldırdı ve bu sefer güzel talihinin temel taşı oldu. Öncelikle söz konusu sefere giriştiğinde diğer tüm devletlerle barış halindeydi, böylece kendisine karşı gelinmesi gibi bir korku taşımıyordu. Zaten söz konusu sefer ona, Castilla’nın soylularının ihtiraslarını oyalayacak bir fırsat da verdi; bunlar, kendilerini tamamen savaşa verip onu düşürmeyi düşünmediler bile; ve hükümdarın bu sırada şöhreti sayesinde üzerlerinde nüfuz sağladığını farketmediler. Bunun yanısıra, Kilise’nin sağladığı para ve halktan topladıkları onu ordu besleyecek duruma getirdi; uzun savaşlarla tecrübe kazanan söz konusu orduları daha sonra yine ona büyük saygınlık kazandırdı. Bundan sonra daha büyük girişimlerde bulunmak için hep din maskesini kullandı. Mağribilere karşı, krallığını bunlardan arındırmak için dini bir zulümle soykırıma girişti; örneği az bulunur ve insanın aklını durduran bir davranıştır bu. Nihayet, aynı din bahanesini kullanarak Afrika’ya saldırdı, daha sonra ordularını İtalya’ya yöneltti ve son olarak da Fransa’ya karşı savaş açtı: Öyle ki, oluşturduğu ve gerçekleştirdiği büyük tasarıların ardı arkası kesilmedi ve halkın onu hep hayranlıkla izleyip gelecek olayların bek113

lentisine girmesini sağladı. Üstelik tüm bu olaylar art arda gelip birbirleriyle öyle bağlantılı bir hal alıyordu ki, halka ne nefes alacak

zaman ne de bunların gidişatını önleme olanağı kalıyordu. Bir hükümdarı yüceltecek diğer bir yol da, Milano dukası Bernabo Visconti’nin yaptığı gibi, ülke idaresinde fırsat olduğunda az rastlanır ve ağızdan ağıza konuşulacak mahiyette şeyler yapmaktır, ki bu şeyler sivil hayatta büyük suçlar işlemiş veya büyük hizmetlerde bulunmuş şahısların cezalandırılması veya ödüllendi-rilmesiyle ilgili olur; bu da hükümdarın her türlü koşulda kendisine sıradan insandan daha üstün biri olarak bakılmasını sağlayacak biçimde davranması anlamında gelir. Ayrıca, açık yüreklilikle dost ya da düşman olduğunu belli eden bir hükümdar, diğer bir deyişle o birisinin tarafında mı yoksa ona karşı mı olduğunu hiç çekinmeden açıkça ortaya koymasını bilen bir hükümdar da saygınlık kazanır; bu tür bir tutum benimsemek çekimser kalmaktan iyidir. Gerçekten de, komşunuz iki devlet birbirleriyle çatışmaya girdikleri takdirde, şu olur: Bunlar, galip gelecek taraftan herhangi bir şekilde çekinmenizi gerektiren güçlerdir veya değildir: Bu varsayımlardan her ikisinde de fikrinizi açıkça beyan edip, açık yüreklilikle savaşmak size fayda sağlayacaktır. İşte nedenleri: İlk durumda, düşüncenizi hiçbir surette açıklamadığınızda galip gelen tarafın avısınız demektir ve yenilen taraf bunu memnuniyetle karşılar; ne sebeple olursa olsun sizi savunmayacak ve hatta size ülkesine sığınma hakkını bile tanımayacaktır. Söz konusu galip tarafın, gereksinimi olduğunda kendisine yardım etmesini bilmeyen şüpheli bir dostu istemeyeceği apaçıktır; mağlup taraf ise niye kendisine ordusuyla yardım etmeyi reddeden ve aynı kadere ortak çıkmayan sizin gibi birine yardım etsin ki? Antiokhos, Aitolialılar’ın çağrısı üzerine Romalılar’ı kovmak için Yunanistan’a geldiğinde, Romalılar’in müteffiki olan Ak-114

hailalılar’a elçiler gönderip bunların çekimser kalmalarını istedi. Romalılar da bunlara elçiler gönderip bunların tam tersine, kendi yanlarında savaşa girmesini sağlamak istediler. Akhailalılar’ın meclisinde konu tartışılmaya açıldığında ve Antiokhos’un temsilcileri çekimser kalmaları yönünde ısrar edince, Romalılar’m temsilcileri Akhailalılar’a seslenerek şöyle dediler: “Savaşımızda hiçbir taraf tutmamanız yönünde size verilen ve ülkeniz için en mükemmel ve en yararlı çözüm olarak sunulan bu tavsiye kadar size hiçbir şey felaket getiremez; çünkü bu tavsiyeye uyduğunuz takdirde, hiçbir itibar kazanmadan ve size karşı en ufak bir minnet dahi duyulmaksızın kazanan tarafın ağına düşmüş olursunuz”. Bir hükümet, savaşa giren taraflardan ona dost olmayan tarafın kendisine karşı çekimser kalmasını talep edeceğini, dostu olan tarafın ise askerlerini harekete geçirerek tuttuğu tarafı belli etmesini isteyeceğini hiçbir zaman unutmamalıdır. Bu çekimser kalma durumu, mevcut tehlikelerden korkan kararsız hükümdarların çoğunlukla başvurdukları bir yoldur ki bununla aynı zamanda ve çoğunlukla kendi sonlarını da hazırlamış olurlar. Taraflardan birini tuttuğunuz kesin ve kararlı bir biçimde ortaya koyduğunuzda katıldığınız taraf kazandığı takdirde, sizi kendi güdümüne alacak kadar güçlü olsa bile bundan çekinmemelisiniz; çünkü size borçlu

kalacaktır: Ve sizinle dostluk ilişkisi bile kuracaktır; ayrıca insanlar, bu tür ilişkiler kurdukları insanları ezip, muazzam bir nankörlük örneği sergileyecek kadar onurdan yoksun olamazlar. Üstelik kazanılan zaferler, galip tarafın, kendisini her bakımdan, özellikle de adaletten yakasını sıyırmak bakımından özgür olacağını sanacağı kadar tamamlanmış değildir. Yandaş olduğunuzu açıkladığınız taraf yenik düşerse, en azından elinden geldiğince size yardım edeceğini hesaba katabilirsiniz, düzelebile-cek bir talihe ortak olduğunuzu görürsünüz. 115

İkinci durumda, yani rakip iki güç galip gelecek olan açısından kaygılanacağı güçler değilse bile, ihtiyatlı olmanın size tavsiyesi bunlardan birini yine de seçmenizdir. Peki bundan ne sonuç çıkmaktadır? Bu güçlerden birini diğeri aracılığı ve yardımıyla yenmiş olacaksınız, bu diğerinin akıllı olması kaydıyla size karşı ötekini tutması gerekirdi, çünkü zaferin ardından kendisini sizin insafına kalmış olarak bulacaktır, verdiğiniz destek geri dönülmez biçimde onu size elde ettirir. Bunun üstüne şunu da kaydetmeli ki, bir hükümdar hiçbir zaman, daha önce de dediğim gibi, bir üçüncüye saldırmak için kendisinden daha kuvvetli bir ikinciyle zorunlu kalmadıkça ittifak yapmamalıdır, zira zafer onu bu daha kuvvetli olanın insafına ter-keder; hükümdarlar herşeyden önce kendilerini bir başkasının insafına mahkûm bulmaktan kaçınmalıdırlar. Venedikliler Milano dukasına karşı Fransızlar’la aslında kaçınabilecekleri bir ittifağa girdiler, ki bu onların mahvına neden oldu. Böyle bir ittifak eğer kaçınılmaz ise, örneğin Floransalı-lar’ın Papa ve İspanya ordularıyla Lombardiya’ya saldırdıklarmda-ki durumunda olduğu gibi, işte o halde ne getireceği belli olmasa dahi bu ittifaka karar verilmelidir. Dahası, bir yönetim hep doğru taraflarda yer alacağını hiçbir zaman düşünmemelidir; tam tersini hesaba katmalıdır, zira belirsizliğin olmadığı hiçbir durum yoktur. Gerçekten de işin doğası böyledir, insan sakıncalı bir durumdan kaçayım derken bir diğerine tutulur. İhtiyatlı olmak, bu sakıncaları tartmak, değerlendirmek ve en az kötü olanı iyi diye kabul etmektir. Bir hükümdar, yetenekli kişilere hevesli olduğunu göstermeli, mesleklerinde başarılı olanları onurlandırmalıdır. İster ticarette ister tarımda, ya da uğraştıkları diğer iş türleri içinde zanaat-lerini icra etmeleri noktasında teb’asını yüreklendirmelidir; öyle ki hiçbir şey yapmayacak veya elinden alınacak kaygısıyla toprağını 116

iyileştirmekten, haksızlığa uğramaktan korkup ticarete girişmekten geri duracak kimse olmasın. Böyle girişimlerde bulunacak kimselere olduğu kadar devletin zenginliğini ve görkemini artırmayı düşünen herkese de ödüller alabileceklerini düşündürtmelidir. Dahası, yılın belli dönemlerinde halkı bayramlarla şenliklerle eğlendir-melidir; bir devletin vatandaşları mesleki örgütlere veya büyük ailelere bölünmüş olduğundan bunları epeyce

bir göz önüne almalı, bazen bunların toplantılarında boy göstermeli, hem insancıllık ve cömertlik sergilemeli ama bunları yaparken majesteliğin yüceliğini düşünmeli, onu hiçbir koşulda yalnız başına bırakmayan bu yüceliği yine hiçbir zaman zedelememelidir. 117

BOLUM XXII Bakanlar Bir hükümdar için bakanların seçimi hiç te az önemli bir şey değildir. Bu bakanlar, hükümdarın akıllı biri olup olmadığına göre iyi ya da kötüdürler. Bir hükümdarın yeteneğine değer biçilmek istendiğinde, buna öncelikle etrafındakilere bakarak karar verilir. Bu kişiler eğer becerikli ve sadık iseler hükümdarın kendisinin de akıllı biri olduğuna her zaman hükmedilebilir, çünkü bunların yeteneklerinin farkına varabilmiş ve sadakatlerini sağlayabilmiştir. Bu insanlar eğer böyle değillerse hükümdar hakkında bütünüyle başka türlü düşünülür, yaptığı ilk iş olan bu seçimdeki hata hiç de iyiye işaret değildir. Sienna hükümdarı Pandolfo Petruc-ci’nin Antonio da Venafro’yu bakanı olarak seçtiğini öğrenen herkes Pandolfo’nün da akıllı ve gayet bilgili olduğuna karar verdi. Zekâlar üç türlü olduğu gibi bilmek de üç türlüdür: Kendiliğinden anlayanlar, başkalarının göstermesiyle anlayanlar ve nihayet ne kendiliğinden ne de başkaları sayesinde anlayanlar. İlkinden olanlar üstün, ikincisinden olanlar iyi, üçüncüsünden olanlar boş zekâlardır. Eğer Pandolfo ilkinden değilse bile kesinkes ikincisinden olsa gerektir, ki bu da zaten yeterlidir; zira bir kimsenin yaptıklarının ayırdına varıp iyi veya kötü diyebilecek bir hükümdar bakanının iyi veya kötü yaptıklarını da birbirinden ayırdetmeyi bilir, iyilerine arka çıkarken kötülerinin önünü alır, kendisinin aldatı-labilmesine en ufak bir umut ışığı bırakmaz ve böylelikle bakanı o görevinde bizzat tutar. Bunun yanısıra, bir hükümdar eğer bakanlarını tanımasının kesin bir yolunu istiyorsa, ona şunu verebiliriz: Sizden ziyade kendisini düşünen, bütün hareketlerinde kendi çıkarını arayan bir bakan gördüğünüz anda olması gereken bakanın o olmadığına karar veriniz; zira bir devletin idaresindeki kişinin hiçbir zaman kendisi118

ni değil ama hükümdarı düşünmesi ve hükümdara devletin çıkarına olan şeyden bahsetmesi gerekir. Diğer taraftan hükümdar da bakanını hep sadık tutmak istiyorsa bakanını düşünmelidir; ona itibar etmeli, zenginlikle donatmalı, bütün şeref ve payeleri onunla paylaşmalı ki daha fazlasını beklemeye hakkı olmasın. Saygınlığın doruğunda olup en küçük değişimden de korksun ve hükümdarın desteği olmaksızın tutuna-mayacağına tam olarak inansın. Hükümdar ve bakan eğer bizim söylediğim gibilerse birbirlerine güven duyabilirler; eğer başka türlü olursa sonuç ikisi için de üzücü olacaktır.


BÖLÜM XXIII Dalkavuklardan nasıl uzak durulacağı üzerine Önemli bir konudan söz etmeyi de .ihmal etmeyeceğim, hükümdarlar eğer ihtiyatlı olmaktan veya iyi seçim yapma sanatından uzaksalar kendilerini sözkonusu bir yanılgıdan da zorlukla korurlar; dalkavuklar, saraylar hep onlarla doludur. Gözlerini gururun kör ettiği hükümdarlar bir taraftan bu vebanın onları bozmasına kendilerini kaptırmamakta zorlanırlarsa da, diğer taraftan, kaçayım dedikleri bir tehlikeyle karşı karşıya kalırlar; bu, küçümsenme tehlikesidir. Dalkavukluktan korunmaları için gerçekten de iyi bir yol vardır: Gerçeği söylemelerine gücenmeyeceğinizi onlara iyi belletmek, ama eğer herkes doğru sandığı şeyi bir hükümdara serbestçe söyleyebiliyorsa o hükümdarın saygınlığı kalmaz. O halde bu tür sakıncalardan kaçınmak için hangi çareye başvurmalıdır? Hükümdar eğer ihtiyatlı biriyse devletlerinde bazı bilge kişiler seçmeli ve kendisinin dilediği konularla sınırlı kalması kaydıyla, hakikati dile getirme özgürlüğünü bu kişilere ama yalnızca bunlara vermelidir. Dahası onlara her konuda akıl danışmak, düşüncelerini dinlemeli ve daha sonra kendisi karar vermelidir ve yine, ister danışmanlarının hepsine ister özellikle bir kaçına öyle davranmalı ki ne kadar açıkyüreklilikle konuşurlarsa onun o kadar hoşuna gideceklerine ikna olsunlar. Nihayetinde, başka hiçbir kişiyi dinlemeyi istememeli, alınan karara göre hareket etmeli ve bu kararında kararlılıkla durmalıdır. Başka türlü davranan hükümdarı dalkavuklar yıkıma götürür veya çeşitli öğütlerle hep bir yerlere doğru çekiştirilen durmaksızın değişecek biri olur ki, bu da, saygınlığını çok çok azaltır. Tam da buna günümüzden bir örnek vereceğim. Şimdi İmparator Mas-similiano’nun hizmetindeki rahip Luca bu hükümdarın “kimseden 120

öğüt almadığını ama hiçbir şeyi de asla kendi istediğine -göre yapmadığını” söylüyordu. Massimiliano epey bir kapalı kutudur, kim olursa olsun kimseye sırrını açmaz, kimsenin düşüncesini sormaz, ama uygulamaya koydukça amacının ne olduğu anlaşılır ve o dakikada kendisini çevreleyenlecre bunun tersi söylenir, zaafından dolayı da başladığı şeyden cayar: İşte bu yüzdendir ki bir gün yaptığını ertesi gün bozar; neyi isteyip neyi saptadığı hiçbir zaman anlaşılmaz ve belirlediği hiçbir şeye de bel bağlanılamaz. Bir hükümdar her zaman öğüt almalıdır, ama, istediği zaman almalıdır, başkaları öğüt vermeyi istediği zaman değil. Hattâ sorulmadıkça kimsede, hangi konuda-olursa olsun, düşüncesini söyleme cüretini uyandırmamalıdır; ama o da sorularını fazla saklı tutmamalı, gerçeği sabırla dinlemeli ve

eğer biri bazı bakımlardan ona gerçeği söylemede kendini tutuyorsa o kimseye hoşnutsuzluğunu göstermelidir. Şu veya bu hükümdarın bilge bir hükümdar olduğu kanısında olup bu bilgeliğin onun bizzat kendi meziyetinden değil de çevresindekilerin yerinde öğütlerinden geldiğini düşünenler büyük bir yanılgıya koşarlar; zira şöyle bir genel kural vardır ki hiç şaşmaz: Kendisi bilge olmayan bir hükümdar yerinde öğütleri de alamayacaktır, meğer ki bahtı onun gayet becerikli birinin elinin ellerine bütünüyle terketsin, ama onu sadece bu kişi idare ediyor ve zaptediyor olsun. Üstelik böyle bir durumda aslında yönetilen olarak iyi yönetiliyor olsa da bu fazla sürmez çünkü yöneten iktidarı ele geçirmede geç kalmayacaktır. Bunun dışında, pek çok danışmanın olmasının zorunlu olacağı durumda hükümdar eğer bilgelikten yoksun ise bu danışmanları kendi aralarında hep bölünmüş olarak bulacaktır ve onları hiçbir şekilde toparlamayı bilemeyecektir. Bu danışmanlardan herbiri kendi çıkarını düşünecektir, hükümdar ne onları kınayacak ne de yargılayacak durumda olacaktır. Bundan şu sonuç çıkar ki, kişilerin eğer iyi olmaya bir zorunlulukları yoksa hükümdarın eline kötülükten’ başka bir şey geçmez. 121

Kısacası, yerinde öğütler nereden gelirlerse gelsinler hükümdarın bilgeliğinin meyvesidirler ve bu bilgelik tam aksine yerinde öğütlerin bir meyvesi değildir. 122

BÖLÜM XXIV İtalya’daki hükümdarlar neden devletlerini kaybettiler? Hal ve tutumunu yukarıda söylediğimiz bütün şeylere uyduracak olan yeni hükümdar sanki eski bir hükümdarmış gibi görülecektir, hattâ iktidarı zamanca kutsanmışcasma daha kesin ve sağlam olarak kök salacaktır. Aslında yeni bir hükümdarın davranışları eskisine oranla daha çok gözlenir; bunların erdemli davranışlar olduğuna bir kez karar verildiğinde bu aynı davranışlar ona, soyu eskilere uzanmanın yapamayacağı kadar çok kalpler kazandırır çok gönüller bağlar, zira insanlar geçmişten değil de bugünden daha çok duygulanırlar. Eğer içinde bulundukları durum onları mutlu ediyorsa başka bir şeyi düşünmeksizin bundan zevk alırlar. Üstelik hükümdarı yerinde tutmaya ve onu korumayı çok çok hazırlardır, yeter ki öncelikle hükümdar kendi yükümlülüklerini unutmasın. Öyleyse hükümdar çifte şan kazanmış olacaktır, yeni bir devlet kurmanın şanıyla bu devleti iyi yasalar, iyi silâhlar, iyi müttefikler, iyi örneklerle donatıp sağlamlaştırmanın şanı; oysa, tam aksine, tacın üzerine doğup onu akılsızlıkla kaybedenin utancı da iki kat olur. Günümüz İtalya’sının Napoli kralı, Milano dukası ve diğerleri gibi devletlerini kaybeden hükümdarlarına bakılacak olursa, bunların öncelikle, daha önce üzerinde uzun uzadıya durduğumuz askeri güçlere ilişkin ortak bir yanlışları olduğu bulunacaktır. İkinci olarak da kabul edilecek şey, yine bunların halkın nefretini çekmiş oldukları veya halkın sevgisini kazansalar da soyluları elde edemedikleridir. Bir orduyu sefere koyacak

kadar güçlü olan devletler böyle hatalar işlemedikçe elden çıkmaz. Büyük İskender’in babası olan değil de, Titus Quintus Fla-minius tarafından yenilgiye uğratılmış olan Makedonyalı Filip’in devleti, kendisine saldıran Romalılar ve Yunanlılar’a kıyasla sade123

ce küçük bir devletti. Ancak buna rağmen, gayet yetenekli bir kumandan olduğundan, halkı kendisine bağlamanın yanısıra soyluları da elinin altında bulundurmayı bildiğinden dolayı savaşı yıllar yılı ayakta tutabileceği bir durumdaydı ve eğer sonuçta bir kaç şehir kaybetse de en azından krallığını elinde tuttu. Uzunca bir iktidardan sonra devletlerinden edilen bazı hükümdarlarımız, bu yüzden bahtlarını değil de miskinliklerini suçla-sınlar. Barış zamanında bir şeylerin değişebilir olduğunu hiç hesaba katmadıkları için, ki iyi havada fırtınadan endişe duymayan insanların çoğunluğuyla bu noktada benzeşiyorlar, terslik kendisini gösterince kendilerini savunmayı değil de, galibin eziyetinden yorulan halkın kendilerini çağıracağını umarak kaçmayı düşündüler. Böyle bir çare başka hiçbir çare yoksa elbette ki iyidir, ama herşeyi bundan ibaret görmek çok utanç verici: Birisi kaldırır umuduyla insan kendisini düşmeye bırakmaz. Dahası, böyle bir durumda hükümdarın geri çağrılacağı kesin de değildir; böyle olursa bile, bu, ona çok güvence vermez, zira böyle bir savunma onu alçaltır ve bizzat şahsına bağlı bir savunma da değildir. Bir hükümdar için en iyi, kesin ve kalıcı savunma, bizzat şahsına ve yürekliliğine dayanan savunmadır. 124

BÖLÜM XXV İnsani şeylerde bahtın gücü ve buna nasıl karşı durulacağı üzerine Bu dünyanın işlerini Tanrı’nın ve talihin döndürdüğünü, insanın ne kadar ihtiyatlı olsa da bunları ne durdurabileceği ne de değiştirebileceğini pek çok kişinin düşünmüş ve halende düşünüyor olduğunu bilmiyor değilim; buradan çıkan sonuç şudur ki bunca zahmet çekerek uğraşmak boşunadır ve kadere boyun eğip her-şeyi kaderin yönetmesine teslim olmaktan başka çıkar yol yoktur. Bahsettiğimiz büyük olayların çeşitliliğinin bir sonucu olarak, ki biz bu olayları önceden kestiremiyoruz, bu kanı günümüzde özellikle yaygınlık kazanmıştır. Ben de bu kanıyı paylaşma eğiliminde-yim. Bununla birlikte, özgür irademizi hiçe indirgemeyi kabul etmeksizin ben şunu düşünüyorum ki, hareketlerimizin yarısını talihin düzenlediği belki doğrudur ama diğer yarısını da bizim gücümüze bırakır. Talihi, taştığı zaman ovaları basan, ağaçları ve evleri yıkan, bir yerin toprağını başka bir yere taşıyan coşkun bir ırmağa benzetmiyorum. Yıkımın önünden herkes kaçar, azgınlığına herkes boyun eğer; kimse önüne set çekemez. Bununla birlikte, ne kadar korkunç olursa olsun, fırtına bittiğinde insanlar ondan

bentlerle, setlerle veya yapılacak diğer işlerle korunmaya çalışmayı bir tarafa bırakmazlar, öyle ki, meydana gelen yeni taşkınlarda sular kendilerini bir kanal içinde buluverirler ve eskisi kadar özgürce yayılıp yine eskisi kadar zarar ziyana yol açmazlar. Talih te işte böyledir; gücünü, hiçbir engel hazırlığının olmadığı yerlerde gösterir, kendisini durduracak setlerin, bentlerin olmadığını bildiği yerlere götürür azgınlığını. Gerçekleştirildiğini bugün halen gördüğümüz büyük değişiklikler mekanı ve merkezi olan İtalya’ya bakılacak olunursa, İtal125

temkinli kimseler dahi yapamazlar, zira kişi kendi karakterine aykırı hareket edemez ya da izlenen belli bir yolda uzun süre başarılı olunmuşsa bir diğer yolu tutmanın iyi olabileceğine inanılmaz. Şu halde temkinli biri eğer gerektiği zaman fevri davranmayı bilemezse kendi yıkımını kendisi hazırlar. Biz eğer zamana ve şartlara göre kendimizi de bu anlamıyla değiştirebilirsek talihimiz hep aynı kalacaktır. Papa II. Julius bütün hareketlerinde ateşli davrandı ve bu davranış biçimi zamana ve koşullara o derece uygun düştü ki sonuç bu yüzden hayırlı oldu. Givanni Bentivogli daha hayattayken Bologna’ya karşı ilk girişimini hatırlayınız: Venedikliler buna kötü gözle bakıyordu, İspanya kralıyla Fransa kralının müzakere konusu da buydu; bununla birlikte Julius kararlığı ve doğasmdaki ateşlilikle elini burada çabuk tuttu, seferi bizzat yönetti. Böyle bir cesaret sayesinde Venedikliler’i ve İspanya’yı hizada tuttu, öyle ki kimse kıpırdayamadı: Çünkü Venedikliler çekiniyorlar, İspanya da Napoli Krallığı’nı bütünüyle yeniden ele geçirmeyi arzuluyordu. Zaten Papa Fransa kralını da peşinden sürükledi, zira Fransa kralı Papa’nm ilerlemekte olduğunu görüp onun dostluğunu kazanma umuduyla, Venedikliler’e hadlerini bildirmek için ihtiyacı vardı bu dostluğa, şuna hükmetti ki Papa ona açıkça hakarette bulunmadan yardıma gönderdiği birlikleri geri çeviremezdi. Şu halde Julius fevriliği sayesinde, başka bir papanın bütünüyle insani bir temkinle elde edemeyeceği şeyi başardı; çünkü eğer Roma’dan yola çıkmak için diğer papaların yapmış oldukları gibi herşeyin kararlaştırılmış, hazırlanmış ve kesin olmasını bekleseydi muhakkak ki başaramayacaktı. Fransa kralı binbir çeşit özür bulacaktı, diğer güçler de onu korkutacak binbir türlü yol… Burada bu papanın başka hareketlerinden bahsetmiyorum; aynı türden davranışlarının hepsi de aynı şekilde başarı kazandı. Yaşamının kısalığı bunların tersini tatmasına izin vermedi, temkin127

ya’nın hiçbir türlü önlemi alınmayan büyük kırlık bir alana benzediği görülecektir. Oysa Almanya, İspanya veya Fransa gibi sele karşı önlemleri alınmış olsaydı İtalya bu felakete uğramazdı veya en azından bu kadar zarar görmezdi. Talihe karşı koyma konusunda bu genel düşüncelerle yetinerek daha özelinde şunu belirtmeliyim ki, ne şahsında ne de davranışında bir değişiklik

olmadığı halde bugün bahtiyar yarın mahvolmuş bir hükümdar görmek hiç de olağanüstü bir şey değildir. Bu, bana öyle geliyor ki daha önce bir hayli üstünde durduğum şeyden kaynaklanıyor; tümüyle talihine yaslanan bir hükümdar ters dönen talihiyle devrilir. Aynı şekilde, yaptığı şeylerin hüküm sürdüğü zamana uygun düşüp düşmemesine göre bir hükümdar mutlu veya mutsuz olur. Görünürde bütün insanların tek bir amacı vardır: Şöhret ve zenginlik. Ancak, bu amacın peşinde koşan herkes aynı yolu tutmaz; bazıları temkinli bazıları fevri hareket eder; kimi şiddet kullanır, kimi hileye başvurur; sabırlı olan vardır, bütünüyle sabırsız olan vardır. Böylesi çok değişik davranış biçimleri eşit derecede başarıya ulaşabilir. Üstelik şu da görülür ki aynı adımla yürüyen iki kişiden biri varırken diğeri varamaz; tam tersine başka başka yürüyen iki kişi, örneğin biri temkinli biri coşkuyla yürüyor olsun, buna rağmen aynı şekilde buraya ulaşırlar: Bu eğer davranış biçimlerinin zamana uygun olup olmamasından kaynaklanıyor değilse ya neden kaynaklanacaktır? İki farklı davranışın aynı sonucu doğurmasının ve benzer iki davranışın sonuçlarının birbirine zıt olması da budur. Yine bu yüzdendir ki iyi olan şey her zaman iyi değildir. Şu halde, örneğin bir hükümdar temkinli ve sabırlı olarak mı hükmediyor? Eğer gidişat ve zamanın şartları bu hük-mediş biçiminin iyi olacağı gibiyse başaracaktır; ama tam tersine eğer koşullar ve zaman değiştiği halde bu hükümdar tuttuğu yolu değiştirmiyorsa düşecektir. Böyle zamanında olmak kaydıyla yolunu değiştirmeyi en 126

li hareket etmesi gerektiği bir zamanı da görseydi ola ki başına tam tersi şeyler gelecekti, zira doğasının onu meylettirdiği şiddetten geri dönemeyecekti. O halde sonuç olarak şunu söyleyorum ki, talih değişirken tutumlarında diretenler bu tutumları talihle uyuştuğu müddetçe mutludurlar, ancak bu uyum bittiği anda kendilerini mutsuz bulurlar. Dahası ben fevri olmanın temkinli olmaktan daha iyi olacağını düşünüyorum; talih kadın gibidir, itaatkâr tutmak için sertlik gerekir, soğukkanlı davrananlardan ziyade şiddete başvuran erkeklere boyun eğer, her zaman gençlerin dostudur, çünkü bunlar daha az sakınırlar kendilerini, daha çabuk kızarlar ve daha gözüpeklıkle kumanda ederler. 128

BOLUM XXVI İtalya’yı barbarlardan^*) kurtarmaya davet Şimdiye kadar ortaya koymuş olduğum herşeyin üzerinde düşündüğümde ve kendi kendime, bugün İtalya’da İtalya’ya parlak bir dönem yaşatabilecek yeni bir hükümdarın devri midir ve acaba ihtiyatlı ve cesur biri bu ülkeye bir fırsatını, bir yolunu bulup kendisine şan halkın çoğunluğuna da yarar getirecek yeni bir çehre kazandıracak mı diye sorduğumda bana öyle geliyor ki koşullar boy leşi bir niyete çok uygun; ben bu büyük değişimlerden daha uygur bir zaman bilmiyorum.

Dediğim gibi, nasıl ki Musa’nın erdemini tanımak için İsrail halkının Mısırlılar’ın kölesi olması,’ nasıl ki Keyhüsrev’in gönül yüceliğinin ortaya çıkması için Perslerin Medler’ce zulmedilmesi ve nihayetinde Teseus’un değerini anlamak için Atinalılar’ın bir türlü birlik olamamaları gerekliyse aynı şekilde bu günlerde de bir dehanın parlayabilmesi için İtalya’nın vardığını gördüğümüz sonunun getirilmesi, Yahudiler’den daha köle, Atinalılar’dan daha bölünmüş olması, lidersiz, kurumsuz kalması, yenilmiş, parçalanmış, ayaklar altına alınmış ve her türlü felaketle dolması gerekiyordu. Şimdiye .değin bazı işaretler zaman zaman İtalya’ya, Tanrı tarafından kurtuluşunu müjdelemek için seçilmiş birini haber verdi, ancak hemen ardından yine İtalya hep gördü ki bu kişi zirvedeyken talihin hışmına uğramıştır ve nerdeyse ölüm döşeğindeki İtalya yaralarını kapatabilecek birinin, Lombardia’yı inleten soygun ve talanları bitirebilecek, Napoli ve Toscana krallıklarının belini büken zulüm ve vergilere bir son verebilecek, dahası nihayetinde fistülleşen dirayetli çıbanlarını iyileştirebilecek birinin bekle-

(*) Marchiavelli için barbar sözcüğü yabancıları özellijde de Fransızlar’ı ifade ediyor.Bu daveti aynı zamanda bu eseri adadığı Lorenzo de Medici’yc yapmaktadır. (Fransızcası’ndaki Ç.N.) 129

!J yişindedir. Görülüyor ki İtalya, Tanrı’dan, kendisini barbarların kıyımından ve küfründen kurtaracak birini gönderme lütfunda bulunması için yakarmaktadır. Üstelik yine görülüyor ki İtalya, gözlerinin önünde açılmaya cesaret edilecek ilk sancağın altında saf oluşturmaya hazır bekliyor. İtalya umutlarını tacın fiili sahibi olan sizin namlı sülalenizden^*) başka nereye saklar, ki geçmişten gelen faziletiyle, talihiyle, Tanrı’nm ve Kilise’nin inayetiyle sizden başka kim bu hayırlı kurtuluşa gerçekten kumanda edip bu kurtuluşu gerçekleştirebilecek? Adından söz ettiğim kahramanların yaşamları ve yaptıkları gözlerinizin önündeyse, bu, hiç te zor olmayacaktır. Bu kahramanlar gerçekten de az rastlanır ve olağanüstü kişilerdir, ama sonuçta sadece birer insandırlar ve onların yararlandıkları fırsatlar şimdiki fırsattan çok daha az elverişliydi. Hiçbirinin yaptıkları şu yapılacak şeyden daha haklı olmadığı gibi, Tanrı onları sizi koruduğundan daha fazla koruyor da değildi. İşte burada güneş gibi parlıyor adalet, zira savaş, zorunlu olduğunda hep haklı bir savaştır ve silah eğer ezilenlerin biricik umuduysa, kutsaldır. Şimdi, halkın bütün dilekleri sizedir ve herşeyin bu kadar ortakça hazır olduğu bir durumda başarı şüpheli olamaz, yeter ki teklifini verdiğim kişileri örnek olarak alınız. Dahası Tanrı iradesini gösterirse bunu apaçık işaretlerle yapar: deniz yarıldı, ışık saçan bir bulut yolu gösterdi, kayadan su fışkırdı, çöle kudret helvası düştü; herşey büyüklüğünüzü böylesine kayırıyor. Gerisi size kalmış: Tanrı herşeyi yapmak istemez, ki bize kalmasına için verdiği

şu azıcık şan ve şerefi de elimizden almış olmasın. Daha önce bahsettiğim İtalyanlar’dan hiçbiri namlı sülalenizden beklenilen şeyi yapamamışsa, hatta İtalya’nın yaşadığı onca (*) Mediciler’i kastediyor. (Fransızcası’ndaki Ç.N.) 130

büyük değişikliğin, sahne olduğu onca savaşın ortasında bütün askeri değerler ölmüş görünüyorsa bunun nedeni hiç şaşırmamak gerekir ki şudur: Eski askerî kurumlar kötüydü ve bunların yenisini ortaya koyacak kimse yoktu. Bununla birlikte yükselmeye başlayan bir adama yeni yasalar ve. yeni kurumlar getirmekten daha itibar verici bir şey olamaz. Bu yasalar ve kurumlar eğer sağlam bir temele oturuyorlarsa, değerliyseler herkeste hükümdara karşı hayranlık ve saygı uyandırırlar. Hem de İtalya’da reform konusu epey fazladır. Burada herkeste bir cesaret patlayacaktır yeter ki komuta edenlerde bunun eksikliği olmasın. Bakınız, düellolarda ve tarafların az sayıda olduğu hallerdeki çatışmalarda İtalyanlar kuvvet, beceriklilik ve zekâ yönlerinden nasıl da üstündürler. Ancak ordu olarak birleşince bütün bunlar uçup gidiyor. Bunun suçunu komuta edenlerin zayıflığına bulmak gerek; zira bir taraftan savaş sanatını bilenlerine itaat edilmiyor ve herkes bunu bildiğini sanıyor, öteki taraftan ister kişisel yeteneğiyle ister talihinin yardımıyla olsun diğerlerinin üstüne bunlarca üstünlüğü kabul edilip boyun eğilecek derecede yeterince yükselebilen biri çıkmamıştır. İşte bunun sonucudur ki, epeyce bir zamandır ve yirmi yıldır süregelen savaşlar sırasında sırf İtalyanlar’dan kurulu bir ordu sadece yenilgileri tatmıştır. Önce Taro ardından İskenderiye, Ca-pua, Cenova, Vaila, Bologna ve Mestri çarpışmaları şahittir buna. Eğer namlı sülâleniz çeşitli devirlerde ülkelerini kurtaran büyük adamları kendilerine örnek almak istiyorsa herşeyden önce yapması gereken ve kalkıştığı işin de aynı zamanda temeli olan şey ulusal birliklere başvurmaktır, çünkü sahip olunabilecek en sağlam, en sadık en mükemmel askerler bunlardır; bu birlikleri oluşturan askerler tek tek iyi asker de olsalar bir ordu olduklarında hü-kümdarlarmca bizzat kumanda edildiklerini, onurlandırıldıklarını, bakıldıklarını görünce daha da iyi asker olacaklardır. Ancak böyle131

si ordularladır ki İtalyan yiğitliği yabancıları kovacaktır. İsviçre ve İspanyol piyadeleri korkunç piyadeler olarak bilinirler, ancak, hem birinin hem ötekinin öyle bir kusuru vardır ki bu piyadelere sadece karşı koyabilecek değil aynı zamanda onları yenebilecek bir üçüncüsü oluşturulabilir. Gerçekten de İspanyol piyadesi süvari karşısında

tutunamıyor. Ve İsviçre piyadesinin de kendisi kadar inatla çarpışacak başka bir piyadeden korkması gerekiyor. Fransız süvarisinin İspanyol piyadesini, bu piyadenin de İsviçre piyadesini bozguna uğratacağı görüldü, daha da görülecektir; İspanyol piyadesinin İsviçreliler’in düzeninde çarpışan Alman birlikleriyle kapıştığı Ravenna Savaşı bunun tam bir tecrübesi olmasa da en azından bir denemesi oldu; çeviklikleri ve küçük kalkanları sayesinde İspanyollar Alman saflarına, bunların uzun mızraklarının arasından daldılar ve karşı koyamayan Almanlar’ı hiçbir tehlike almadan vurdular. Eğer Fransız süvarisi üstlerine bindirmeseydi bire kadar kıracaklardı Almanlar’ı. Şimdi, bu iki piyadenin ikisinin de kusuru bilinince hem süvariye direnecek hem de başka piyadelerden çekinmeyecek yeni bir piyade oluşturulabilir. Bunun için yeni bir birlik türü yaratmak zorunlu değildir, yeni bir düzenleme, yeni bir savaşma tarzı bulmak yeterlidir. Böylesi yeniliklerledir ki yeni bir hükümdar ün kazanır ve büyür. Fırsatın kaçmasına izin vermeyelim, ki İtalya onca uzun bekleyişin ardından nihayet kurtarıcısının ortaya çıktığını görüyor! Bu kurtarıcının, şu yabancı akınlardan acı duyan bütün illerde nasıl bir aşkla, nasıl bir önce susamışlıkla, nasıl sarsılmaz bir sadakatle, nasıl bir yüceltmeyle karşılanacağını anlatamam. Bu kurtarıcının önünde hangi kapılar kapalı kalabilecektir? Hangi halk ona itaati reddedebilir? Hangi İtalyan ona minnetini sunmaz? Barbarların egemenliği herkesi bıktırmıştır. O halde namlı sülaleniz bu yükü bu cesaretle, haklı ve meş132

ru bir teşebbüsün ilhamladığı bu başarı umuduyla alsın üzerine, ki onun bayrağı altında yurdumuz eski ihtişamını yeniden yakalasın onun himayesinde Petrarca’nm şu söyledikleri gerçekleşsin: Erdem zulme karşı Silahlanacak ve kısa bir savaş olacak Çünkü eski yiğitlik Ölmemiştir henüz İtalyanlar’m yüreğinde^*) (*) Petrarca, Canzone XVI.





Christopher Hitchens – Genç Felsefeciye Mektuplar

Warning: DOMDocument::loadHTML() [domdocument.loadhtml]: Unexpected end tag : p in Entity, line: 9 in /nfs/c03/h01/mnt/81712/domains/ on line 9
Yazar: Christopher Hitchens
Kitabın İsmi: Genç Felsefeciye Mektuplar
Önerilen Yayınevi: Profil Yayıncılık
Tür: Popüler Bilim Dizisi
Çevirmen: Zeynep Ertan
Tanıtım Bülteninden:

Kariyer yerine yaşanmış bir hayat yaşa. Doğru olanın korunmasında yer al. Yaşanan özgürlük, yaşadığın birkaç kaybı telafi edecektir. Diğerlerinin tarzını beğenmiyorsan, kendininkini geliştir. Çoğalmanın hilelerini bil, sohbetlerde kendini ortaya koy ve o zaman çalışmanın keyfi günlerini doldurur.

Yukarıdaki alıntının yer aldığı Genç Felsefeciye Mektuplar çok satan ve dünya çapında bir provokatör olan Christopher Hitchens’in radikal, at sineği, başına buyruk, asi ve sabırsız genç bay ve bayanlardan oluşan gelecek kuşaklara ilham verdiği sıra dışı bir çalışma.

Asil ruhlu muhaliften, baş belası gereksiz kişilere kadar tüm “muhalif konumları” inceleyen Hitchens, sonraki kuşaklara kendisine ilham veren zihinleri ve aykırı kişileri tanıtıyor; Emile Zola, Rosa Parks ve George Orwell gibi yol göstericilerden faydalanıyor.

Genç Felsefeciye Mektuplar kendine güvenen siyasetçilerin suyunu çıkarırken, samimiyetsiz aydın sınıfının hâkimiyetinde paha biçilmez kıymetteki bir korkusuzlukla, kabul görmüş fikirleri ve basındaki görüş birliğini lime lime eden harikulade bir eser.

Francis Bacon – Denemeler

Warning: DOMDocument::loadHTML() [domdocument.loadhtml]: Unexpected end tag : p in Entity, line: 4 in /nfs/c03/h01/mnt/81712/domains/ on line 9

Warning: DOMDocument::loadHTML() [domdocument.loadhtml]: Unexpected end tag : p in Entity, line: 13 in /nfs/c03/h01/mnt/81712/domains/ on line 9
Baron Verulam, Viscount St. Albans Francis Bacon’ın (1561-1626) yaşadığı dönem, İngiliz toplumsal tarihinde, çelişkilerle, kıyasıya çatışmalarla, apansız değişmelerle, yeniliklerle dolu bir çağdır. Ülke yönetiminde, içdış ticarette, denizaşırı sömürgecilik serüveninde, sanatta, gündelik yaşayışta büyük girişimlerin, büyük kazançların, büyük yitirişlerin çağıdır bu. Alınyazısının insanları başdöndürücü bir hızla ünün doruğuna çıkardığı, sonra hiç umulmadık bir anda yerden yere çaldığı, yeni zengin orta tabakanın azılı bir yükselme yarışı içinde, düzenlerle dolaplarla kendini için için yediği bir dönem, insanlık tarihinde yeni bir çağ başlatmış olan Rönesans’ın etkileri İngiltere’de bu dönemde duyurur kendini.Ortaçağ dünya görüşünün temelindeki skolastikçi felsefenin çatırdaması; kilisenin katı yetkileri üstüne temellenmiş din egemenliğinin sarsılması; derebeylik düzeninin yıkılmasıyla, soykütüklerine değil kesesinin ağırlığına güvenerek politika yapan yeni zengin orta tabakanın ülkelerin yönetiminde söz sahibi olmaya başlaması türünden gelişmeler İngiltere’de etkilerini bu dönemde göstermektedir. Denizaşırı keşiflerin açtığı yeni ülkelerde hızlanan sömürgecilik yağmasında İngiltere, İspanya’nın yanısıra en başta yarışmaktadır. Kraliçe Elizabeth’in 1558-1603, Kral I. James’in 1603-1625 yılları arasındaki saltanatını aşağı yukarı bu yeni gelişmelerle bunların sonuçları belirler. Francis Bacon da tam bu süre içinde yaşar. Yaşadığı toplumda, bir yanda yoksulluk, ortaçağ dünya görüşünden artakalan boş inançlar, saplantılar, bir yandan da zenginlik, gösterişli yapılar, göz kamaştırıcı süsler, maskeli oyunlar, tantanalı geçit törenleri, olağanüstü bir incelik, çokyönlü bir beğeni yer alır. Din alanında bir yandan en köklü değişiklikler yapılmaya çalışılırken, bir yandan da en softa akımlardan biri olan Puritancılık hızla gelişir.

Francis Bacon da gerek düşüncesi, gerek yüklendiği görevler, gerekse yapıtları bakımından çağının bu zengin barok çokyönlülüğünü taşır. Onun kişiliğinde de karşıtlıklar yan yanadır. Bir yandan ortaçağ artığı skolastikçi düşünceye, o düşüncenin baş silahı olan Aristoteles mantığına savaş açar, öte yandan Copernicus, Kepler, Galilei gibi bilginlerin buluşlarına kuşkuyla bakar, Copernicus’u değil, yanlışlığı kanıtlanmış yermerkezli evren görüşüyle Ptolemaios’u benimser. Çağdaşı William Gilbert’in bulduğu magnetik yasalara, William Harvey’in kan dolaşımıyla ilgili açıklamalarına inanmaz, ama öte yandan tümdengelimci Aristoteles mantığının karşısına araştırıcı, somut gözlemci bir kafayla çıkarak, modern deneysel bilimlerin çekirdeği olan tümevarımcı yöntemin temellerini atar. Çağının büyüklüğü ve tutuculuğu, tantanası ile hesapçılığı onun kişiliğinde de yan yana, iç içedir. Küçük yaşta devlet adamı olmayı kor kafasına, kendini bu amaçla yetiştirir, ama özlediği önemli devlet görevlerine ancak uzun bekleyişlerden, kırgınlıktan, nice çabalardan sonra ulaşabilir. Yargıçlık görevinin en yüksek aşamasında sekiz yıl hizmet eder, “kendini en güçlü duyduğu anda” birden düşerek bir köşeye itiliverir. Böylece çağın sürekli dalgalanmaları içinde o da, ünün doruğundayken alınyazısının bir cilvesine uğrar, yuvarlanıverir. Onun yaşamı da çağının zenginlik ile yoksulluk, ün ile düşüş, tutarlılık ile tutarsızlık, akıl ile boş inanç arasında dalgalanan çizgisinde akar.

Bacon’ın yetenekleri, ilgilerindeki evrensellik, düşüncesindeki esneklik, araştırıcılık çağının pek az kişisinde vardır. Geçmiş gelenekleri, yöntemleri tanır, çoğunu benimser, ama bununla kalmaz, o geleneklerle yöntemlerin hepsini, umulmadık yeni gözlemlerle, kökten değişikliklerle aşmasını da bilir. Duyguda düşüncede, yöntemde, böylesine bir esneklikle kıvraklık, barok bir yaratıcı kafanın özelliğidir. Belli birtakım yüksek ülküleri vardır, ama ülkülerin soyut düzeyinde kalmaz, işe nesnel deneylerden, uygulamadan başlanacağını bilir. Büyük doğal akışın, evrenin gidişinin, yalın nesnelerin tek tek gözlenmesiyle kavranabileceğini görür.

Yaşayışında olsun, düşüncelerinde olsun, değişiklikler, aşırı dönüşler, çelişik tutumlar gösterir boyuna. Çağının yaygın modası olan maskeli saray oyunlarındaki kişilerin, büyülü bir dokunuşla herhangi bir hayvana ya da bir canavara, sonra birden gene insana dönüşmeleri gibi tıpkı. Tanrısal ile insanca, en yüce ile en bayağı, inanç ile akıl, soyut ülkü ile somut uygulama Bacon’ın kafasında trajik bir denge içinde yan yanadır.


Francis Bacon 22 Ocak 1561′de doğdu. Babası Sir Nicholas Bacon, yirmi yılı aşkın bir süre Kraliçe Elizabeth’in mühür bakanlığını, danışmanlığını yapmış, dürüstlüğü ile tanınmış ünlü bir devlet adamıdır. Küçük Francis daha çocukluğunda Elizabeth’in sarayına girip çıkmaya başlar, orda gördüğü tantanayla gözleri kamaşır. Kraliçe Elizabeth’in o zamanlar kendisinden şaka yollu “küçük mühür bakanım” diye söz etmesi, Bacon’ın saray görevlerine, devlet işlerine erken yaşta ilgi duymasına yol açmış etkenlerden biri olmalı. Babasının ikinci evliliğindeki eşi Lady Ann’ın Bacon ile kardeşi Antony’nin yetişmesinde büyük payı olduğu söylenir. Lady Ann, Kral VI. Edward’ın özel öğretmeninin kızı, öğrenimli, aydın, titiz bir kadındır. Yunancayı Latinceyi çok iyi bilir, bu dillerde mektuplar yazar, din konusunda ise koyu bir Kalvincidir. Bacon’a çalışkanlığı, bir amaca bağlanmayı, değişik konulara ilgi duymayı, analığı Lady Ann öğretir. Bacon’ın bu kadına ne büyük bir saygı duyduğunu, onun yattığı kiliseye gömülmek istemesinden anlıyoruz.

On iki yaşında Cambridge Üniversitesi’nde Trinity College’a girer Francis Bacon, dört yıl sonra Londra’da bir hukuk okulu olan Gray’s Inn’e kabul edilir. 1577′de Kraliçe Elizabeth’in Fransa Büyükelçisi Sir Amyas Paulet’in yanına gönderilir. Üç yıla yakın bir süre kalır Fransa’da. Babasının ansızın ölümü üzerine İngiltere’ye döndüğünde, Elizabeth çağı Londra’sının yarışçı toplumunda geçimini sağlamak için yollar aramaya başlar. Babasından pek az şey kalmıştır kendisine, üstelik babasının ölümüyle, yüksek devlet görevlerine atanmasında destek olabilecek en önemli kişiyi de yitirmiştir. Çetin bir dönem başlar Bacon’ın yaşamında.

Yeteneklerinin bilincindedir genç Bacon, bu yeteneklere yaraşacak yüksek bir devlet görevi almak başlıca tutkusudur. Anne yönünden yakın akrabası William Cecil’in yardımını ister bu konuda. Sonradan Lord Burleigh sanını alan Cecil, saray çevrelerinde etkili bir kimsedir ama Bacon’a yardımcı olmaktan daha çok, kendi yeteneksiz oğlunu bir yerlere yerleştirme çabasındadır. Uzun bir süre kime başvurduysa eli boş döner Bacon. “Yüksek Görevler Üstüne” denemesinde, bu dönemin sıkıntılarını yıllar sonra anımsar gibi konuşur:”İnsanın, özgürlüğü pahasına bir güçlülük ardında koşması , ya da başkalarından güçlü olmaya çalışırken kendi üzerindeki gücünü yitirmesi, yadırganacak bir özlemdir. Bir göreve yükselmek çetin bir iştir; insan çabaladıkça yeni güçlüklere sürüklenir, zaman zaman küçülür, onursuzluk yoluyla onur kazanır. Yüksek görevlerin tabanı kaygan olur, buralardaki insanın sonu ya yuvarlanmak ya da en azından gözden düşmektir. Pek iç açıcı bir şey değildir bu.”

Bir göreve atanmayı beklediği süre içinde, Gray’s Inn’de hukuk çalışmalarını daha da ilerletir. Bacon, 1582′de baroya çağrılır, hukuk alanında ünü birden büyüyüverir. 1584′te parlamento üyesi seçilir. 1603′te I. James’in tahta geçişiyle, şövalyelik sanını alır. Öteden beri atanmak istediği, ancak kıskanç akrabası Lord Burleigh’in kendi oğlu Robert Cecil’i yerleştirmek için, atanmasını bin bir dolapla engellediği krallık başsavcılığına neden sonra 1607 yılında, orta yaşında erişebilir, 1613′te de krallık başyargıcı olur. Sonra yıldızı parlar Bacon’ın. 1617′de I. James’in mühür bakanlığı, 1618′de de adalet bakanlığı, Lordlar Kamarası başkanlığı görevlerine yükselir. Baron Verulam olur, 1621′de daha da büyük olan Viscount St. Albans sanını alır, ama ölümlü insanları avutacak gelip geçici sanlardır bunlar. Gerçekte en sonunda o da her ölümsüz gibi yüzyıllar boyunca yalnız kendi adıyla Francis Bacon diye anılacaktır.

Yaşadığı süre boyunca gözü her zaman yükseklerde olmuştur Bacon’ın. Büyük görevlere düşünlüğü yanısıra, doğa, insan, bilim konularında da büyük tasarılar koymuştur ortaya. Daha yirmi üç yaşındayken yazdığı The Greatest Birth of Time, or the Great Renewal of Empire of Man Over the Universe (Zamanın En Büyük Doğuşu ya da İnsan Egemenliğinin Evren Üzerinde Büyük Yenilenişi) adlı yapıtında yurttaşlarına “Tanrının yüceltilmesi, insanın da rahata kavuşturulması amacıyla” doğadan nasıl yararlanabileceklerini gösterecek yeni bir bilimsel teknik gelişmenin temelinde bu görüş yer alıyordu. Yardımını istediği sıralarda akrabası William Cecil’e yazdığı bir mektupta Bacon, “yurttaşlık görevimle ilgili tasarılarım yanısıra, düşünce alanında da çok geniş ölçüde tasarılarım var, çünkü bilginin tümünü kendi alanım olarak gördüm ben,” diyordu. “Gerçek üstüne” denemesinde, gerçeğin araştırıl-masının, bilinmesinin, inanılmasının insan yaradılışındaki en büyük erdem olduğunu dile getiren sözleri de aynı duyguyla söylenmiştir.

Otuz yaşındayken Bacon, Kraliçe Elizabeth’in biricik gözdesi Essex Kontu ile tanışmıştır. O sıralarda saray işlerinde önemli bir yer tutan Essex, nerdeyse devletle ilgili her şey kendisinden sorulduğu için, uyanık, aklı başında bir danışmanın yokluğunu çekmektedir. Bacon’ın bu konuda yardımcılığından çok hoşnut kalır, ona saray görevlerinin kapısını açmak için uzun süre uğraşır, ancak Kraliçe Elizabeth, gözdesinin akıl hocasını saraya sokmaya bir türlü yanaşmaz. Bunun üzerine Essex, Bacon’a duyduğu büyük borçluluğu ona büyük bir yurtluk bağışlayarak ödemeye çalışır. Buna karşılık, Essex’in Kraliçe’nin düşürülmesini amaçlayan hazırlıklara girişmesi, bu konuda yaptığı uyarmalara, verdiği öğütlere kulak asmaması üzerine Bacon onun bir hain olduğunu kanıtlayarak cezalandırılmasına yol açar. Essex öldürülür, ama Bacon’ın önüne de kocaman bir leke düşer böylece, İsa’yı ele veren Yahuda’nın davranışına benzetilir bu davranışı.

Ancak Bacon’ın güvenilir bir dost olduğunu kanıtlayacak başka ilişkileri de yok değildir. Sözgelişi, Canterbury başpiskoposunun oğlu Tobie Matthew, Roma Katolik dinine girerek bütün Protestan İngiltere’nin düşmanlığını kazandığında, Bacon bu yakın dostunun hapisten çıkmasını sağlar, sürgüne gönderileceğini öğrenince de onu bir süre evinde alıkor. Katoliklerin parlamentoyu uçurmak için giriştikleri, başarısız Barut Fıçısı Kundakçılığından sonra azılı bir Katolik düşmanlığının her yerde kol gezdiği günlerde bile Bacon, Matthew’la dostluğunu sürdürür, Matthew ise ona bağlılığını, ölümü üzerine söylediği şu sözlerle belli eder:

“Büyüttüğü değil hayran olduğum, ama erdemi; sayıca sonsuz olmakla birlikte; ondan gördüğüm iyilikler de değil benim gönlümü böylesine kul köle eden önünde, ama bütün yaşamıyla kişiliği.”

Yakın çevresindeki kişilerle hep karşılıklı candan dostluk bağları kurar Bacon. Uşaklarıyla hizmetçileriyle her zaman iyi geçinir, onlara sevgiyle davranır. Kardeşi Antony ile bütün bir yaşam boyunca sürekli bir uyum içinde kalır. Yazı işlerinde kendine yardım eden George Herbert, John Selden, Thomas Hobbes gibi ünlülerin bu iyiliğini hiçbir zaman unutmaz. Gray’s Inn’de de en çok sevilen sayılan hukukçulardan biridir.

I. James 1603′te tahta çıktığı zaman, Bacon bu bilgi dostu kralın kendisinin bilim alanında tasarladığı yenilikleri destekleyeceği umudundadır. Ama Kral buna bir türlü yanaşmaz. Bacon’ın önerdiği yeni yöntemin ilkelerini belirten The Advancement of Learning (Bilimin Gelişmesi) yapıtı bile kandıramaz Kralı. James, Bacon’ın başka yeteneklerini görerek gene de yararlanır ondan, ona büyük sanlar, görevler bağışlar. Ancak, Bacon tutturduğu tantanalı yaşayış yüzünden borca düşmekten kurtulamaz. Mahkemede davalarına baktığı kimselerden armağanlar almaya başlar. Gerçi o zamanın Londra’sında olağan bir şeydir bu. Bütün devlet görevlileri, yargıçlar sık sık armağanlar almaktadır. I. James bir Venedik elçisine “rüşvet alanları cezalandırmaya kalksam, çok geçmez ceza yemedik tek uyruğum bile kalmaz,”der. Böylesine yaygın bir alışkanlık Bacon’a da sıçrar, o da rüşvet almakla suçlandırıldığı zaman durumu gizlemek için en küçük bir çaba bile göstermez, işin garibi, Bacon’a rüşvet verdiklerini ileri sürenlerin çoğu, onun yargıç olarak verdiği kararlarla, türlü davaları yitirmiş kimselerdir. Bu ağır suçlama üzerine, 3 Mayıs 1621′de Lordlar Kamarası’nda 40.000 sterlinlik bir para cezasına çarptırılması, devlet görevlerinden uzaklaştırılması, Kralın istediği sürece de hapsedilmesi kararlaştırılır. Kısa bir süre Londra Kulesi’nde hapis yattıktan sonra salıverilir, giydiği para cezası da alacaklılarına yüklenir, 1624′te ise bütün suçu sonuçlarıyla birlikte bağışlanır. Saraya gene dönebilecektir isterse, ama hiçbir zaman dönmez. Yükselme tutkusundan arınmış, bu tutku yüzünden bulaştığı küçüklükleri, düzenleri dolapları üzülerek anımsayan, durmuş oturmuş bir yaşlı adamdır artık Bacon. Gençliğinden beri kafasında taşıdığı, bilimin gelişmesi konusundaki tasarılar üzerinde çalışmaya verir kendini. Bu konuda daha önce The Advancement of Learning (1605), De Sapientia Veferum (Eskilerin Bilgeliği, 1609), Instauratio Magna (Büyük Yenilenme, 1620), Novum Organum (Yeni Organum, 1620) gibi yapıtlar yayımlamıştır. Ayrıca da Essex Kontu’nun hainliği, kilise çatışmaları, İskoçya İngiltere birleşmesi, İrlanda’da yerleşme gibi sorunlar üstüne kitapçıklar da yazmıştır. Şimdi kendini bütünüyle bilimsel çalışmalara, bir yandan da bahçe bakımına verecektir Bacon.

“Yüce Tanrı bir bahçe yaparak işe başladı” der bahçeler üstüne denemesinde. Bu sözleri belki de Gray’s Inn’de yazmıştır Bacon. 1590′larda bir arkadaşıyla Gray’s Inn’in çevresindeki yeşil alanı bir bahçeye çevirmiştir, ilkin karaağaçlar dikmiş, bir çit çekmişler, sonra sekiz huş ağacı, on altı kiraz, en az yüz türlü gül, karanfil, menekşe, çuhaçiçeği gibi çiçek dikmişlerdir. Bir an bile boş durmayan, kendine önemli önemsiz, büyük küçük bir uğraş bulmadan edemeyen, bir tedirgin adamdır Bacon. “Bahçeler Üstüne” denemesinde küçücük sıradan çiçeklere, bitkilere yönelmiş, her birinin görünüşünü, rengini, rüzgâr eserken ya da sabah çiyi altında kokusunu ayrıntılarıyla yakalayan titiz, alçakgönüllü bir gözlemle çıkar karşımıza. Kuruyan çilek yapraklarının güzel bir koku saçtığı bile kaçmaz gözünden.

Bu küçük oyalanmalar yanısıra, gerçeğin araştırılmasında gitgide derinleşir Bacon. Bilimsel tasarılarında Kral’dan destek bulamamış olması, görüşlerini kimseye benimsetememesi küstürmemiştir onu. İnsanlara hiçbir zaman düşman olmaz. Gözden düştükten sonra bile iyimser bir çabayla VI. Henry’nin tarihsel bir yaşam öyküsünü (1622), Advancement’ın genişletilmiş bir Latince basımı olan De Augmentis Scientiarum’u (1623), özdeyişleri Apophthegms’ı yazar, ölümünden sonra basılmak üzere de Sylva Sylvarum ya da Doğal Tarih ile bitiremediği Nova Atlantis’i (Yeni Atlantis) bırakır. Bu süre içinde durmadan bilimsel deneyler yapar, doğadaki gelişmeleri hep yerinde saptamak, gözlemleriyle öğrenmek ister. Ölümü de bu yüzden olur. Karlı bir günde soğuk hava ile etin çürümesi arasındaki karşılıklı etkileri araştırmak için yaptığı bir deney sırasında soğuk alır, bu hastalık sonucu 9 Nisan 1626 günü ölür. Çağdaşı tarihçi William Camden şöyle anlatır onu:

“Orta yapıda bir adamdı; yüzü, daha yaşlanmadan yaşlı bir görünüş almıştı; ağırbaşlı, hoş bir dostluğu vardı; yükseklerden uçan canlı zekâsıyla bir yerlere varmaya çabalarken, anlamaktan daha çok hayran kalırdı ona insan. Ama bir şey anlatmak istediği zaman öyle kolay öyle çabuk dile getirirdi ki kendini, belleği de öyle güçlü öyle işlekti ki, kocaman bereketli bir bilgi ambarının sahibi olarak görünür, doğanın bir ebesi gibi, önce onun civcivlerini çıkarttırır, sonra da onları yepyeni bir biçimde donatırdı. Son derece hızlı bir zekâsı vardı… Kısacası, kusurları onu daha da ileri götürerek parıltısına gölge düşürmeseydi, yükselen bir ülkeyi süslemek, güzelleştirmek için eşsiz bir değerli taştı o.”


Bacon’ın 1597′de yayımladığı ilk on denemenin başlıca ortak konusu, yaşamada sağduyu ile insanın dünya işleri karşısındaki tutumudur. Bu ilk denemeler, herhangi bir derlemeler kitabında rastlanabilecek özdeyişlerden yola çıkan, bunları inceleyici bir gözlemle, özlü düşüncelerle açıklayan yazılardır. Öğrenim, partiler, dilekçeler, görgü kurallarıyla incelik, dostlarla yandaşlar, iş görüşmeleri, söyleşi, ün san, sağlığın korunması, para harcamak üstüne denemeleri kapsayan bu ilk basım, bu konularda düşünen bir kafanın yarattığı bir dizi giriş yazılarıdır. Anlatım kesin, “aphoristic” denilen türden, özdeyişlerle kurulu, denemelerden her birinin küçük bölümleri kuruluş yönünden birbirinden bağımsızdır. Özdeyişlerinin kuruluşunda ise sık sık üçlü, arasıra da ikili bir anlam vurgulaması gözetir. Bir önermede görülen bu üçlü nitelik, hemen ardından gelen tümcede de sürerek pekişir:

“Öğrenim bizler için kıvanç, ruh güzelliği, yetenek kaynağıdır. Kıvancı, bir köşeye çekilip yalnız kalmaktadır, ruha kattığı güzellik konuşmada belli olur, kazandırdığı yeteneklerin ise yargılar vermemizde, işlerimizi düzenlememizde yaran dokunur.”

Aynı üçlü gidiş:

“Kitap vardır, ancak tadına bakılmak içindir; kitap vardır yutulmak, kitap da vardır çiğnenmek özümlenmek içindir; başka deyimle, kimi kitapların insan ancak birkaç bölümüne göz atmalı, kimisini baştan sona şöyle bir okuyup geçmeli, pek azını da her ayrıntı üzerinde titizlikle durarak adamakıllı okumalı.”

örneğinde de görülür. İkili bir kuruluşa ise şu örnek verilebilir:

“Öğrenim insan kişiliğini bütünler, ama öğrenimin kendisi de kişiliğin deneyleriyle bütünlenir.”

Bunların yanısıra daha karmaşık deyişler de yer alır:

“Tarih insanı bilge kılar, şiir iç zenginliği, matematik titizlik, doğal bilimler derinlik, mantık ile söz söyleme sanatı ise tartışma yeteneği kazandırır.”

İkili, üçlü ya da çoklu karmaşık deyişlerde, anlamda görülen paralel vurgu düzeni, öneri karşıt-öneri etkisi, bu denemelerdeki her tümcenin okurun belleğinde kesin izlerle kalmasına yol açar. Derin bir bilgelik karşısında duyar okur kendini. Ancak, bu deyişlerde dile gelen, gerçekte hiç de öyle derin şeyler değil, apaçık ama çoğunluğun gözleminden kaçan şeylerdir. Bacon, apaçık gerçeği çarpıcı bir deyişle anlatmayı seçmiştir bu ilk denemelerinde. Okuyanın kafasında yer etsin diye.

Bu ilk on denemenin gördüğü ilgi karşısında 16071612 arasında yirmi dört deneme daha yazar Bacon, ama yayımlamadan önce bekler bir süre. Yeni bir biçimde, başlıbaşına bir kitap olarak yayımlamak ister denemelerini, îlk on denemesini başka yazılarını da kapsayan bir kitap içinde yayımlamıştır çünkü. Yeni kitabının hazırlığındayken bir dostuna yazdığı mektubunda “Denemeler adını verdiğim birtakım kısa notlar” diye tanımlar yazılarını. Essaies başlığını daha önce ilk kullanan, bu türün büyük ustası Fransız yazarı Montaigne olmuş, Bacon yazılarına taktığı “deneme” adını ondan almıştır. Ancak, Bacon ile Montaigne’in denemeciliği arasında önemli bir ayrım vardır. Bacon’ın denemelerindeki anlatımda, Montaigne’in kendine dönük, görünüşte gelişigüzel, söyleşici sesinden daha çok, kişisel olmayan, özlü, betimci, nesnel bir ses göze çarpar. Bacon’ın çabası, Montaigne gibi kendi benliğini anlatmak değil, değişik alanlardan edinmiş olduğu gözlemlerle deneylere dayanarak insanoğlunun yaşamına uygulanabilecek, ona yararlı olacak bir bilgelik ortaya koymaktır. Bu bakımdan, Bacon ile Montaigne arasında benzerlik aramak boşuna bir iştir.

Ama Bacon, denemelerinde kendine Seneca’nın mektuplarındaki “dağınık düşünceler” havasını örnek aldığını söylerse de, yüzeydeki bir biçim benzerliği dışında onun Seneca’dan daha çok Montaigne’e yakın düştüğü bir gerçektir. Montaigne, kendine dönük gözlemi, canayakın kuşkucu insanlığı ile Rönesans düşüncesinin başka bir yönünü dile getirir. Bacon’ın yaptığı ise, gerçeğin bilimsel araştırılmasında da ilkelerini koyduğu tümevarımcı yönteme uyarak, gelmiş geçmiş tek tek olaylara, durumlara, kişisel gözlemlere dayanarak, dünyanın gidişi üstüne, insan yaşamı üstüne birtakım gerçekleri göstermektir. Görmüş geçirmiş, sağduyusu gözlemi keskin bir bilgenin sesiyle benimsetir kendini Bacon. Montaigne’in özentisiz bezentisiz, sanki çekinerek söylediği, kendi benliğinin odağından yayılan gerçekleri ise onun söyleyişindeki yalınlıktan, akıcılıktan dolayı içine işler okurun.

1612′de Bacon, Denemeler’inin ikinci basımını yayımlar. Bu arada ilk basımdaki on deneme de yeniden gözden geçirilmiştir, ikinci basıma eklenen denemeler, ölüm, çirkinlik, dinde birlik, ana babalarla çocuklar, evlilik ile bekârlık, övgü, yüksek görevler, sevgi, iyilikle huy güzelliği, soyluluk, tanrıtanımazlık, boş inanç, ülke yönetimi, öğüt, tezcanlılık, bilge görünmek, kurnazlık, bencilin çıkarcılığı, gençlik yaşlılık, güzellik, dostluk, krallıklar ile devletlerin gerçek büyüklüğü, zenginlik, alışkanlık ile eğitim, talih, böbürlenme, yargıçlık, yükselme tutkusu konulu denemelerdir. Bu basımdaki denemelerin özelliği, anlatımda daha göze çarpar bir süreklilik göstermeleri, ilk basımdaki denemelerin kesik kesik anlatımından biraz uzaklaşmalarıdır. 1625′te bugün elimizde bulunan elli sekiz denemenin bütününü kapsayan üçüncü basımda ise dil daha da rahat, konudan konuya geçişler daha akıcı, açıklayıcı örnekler ise daha çok sayıdadır. Tümceler daha uzun, daha kıvrak, daha iç içedir. Bütün bunlar Bacon’ın böyle bir anlatıma ancak zamanla ulaşabildiğini düşündürmemelidir. Yazarlığında çok değişik anlatım biçimlerini, değişik yerlerde büyük ustalıkla kullanmıştır Bacon. Bu bakımdan, ilk denemelerin kesik, çarpıcı, yoğun anlatımını bile bile de seçmiş olabilir. Bacon’ın denemelerinin ilk basımı ile sonraki basımları arasındaki anlatım değişikliğini, Montaigne’in denemelerini ünlü Florio çevirisinin İngilizce’de 1603 yılında yayımlanmış olmasına, çevirinin İngiliz okurundan gördüğü büyük ilgi sonucu Bacon’ın da Montaigne’inkine benzer akıcı bir anlatıma özendiğine bağlayanlar da var. Ama çok uzak bir olasılık bu. Gerçekte daha akla yatkın bir açıklama, Bacon’ın bu yazılarında gerçeğin aranmasını, düşüncenin değişik olanaklarını denemesi gibi, anlatım olanaklarını da denemiş olmasıdır. Sonuç büyük bir başarıdır. İşin garibi, özellikle denemelerindeki diliyle İngiliz düzyazısının büyük ustalarından biri olan Bacon, ulusal dillerin geleneğine her zaman kuşkuyla baktığı için, sonraki kuşaklara kalabilsin diye, bilimsel yapıtlarının çoğu gibi, Denemeler’inin de Latince bir çevirisini kendi gözetimi altında Essays başlığıyla değil, Sermones Fideles-Sive interiora rerum başlığıyla yaptırır. Candan konuşmalar ya da nesnelerin iç yüzü, diye açıklanabilir bu başlık belki. Bu Latince çeviride George Herbert, Thomas Hobbes gibi ünlü kişilerin emeği olduğu da bilinmektedir.

1597 basımındaki ilk on denemenin en belirgin özelliği olan çarpıcı özdeyişlerle anlatım, sonraki iki basımda gitgide azalan bir oranda olmakla birlikte, Bacon’ın bütün denemelerinde dilin en belirgin yönlerinden biri olarak kalır. “Gerçek nedir? diye sormuş Pilatus alay ederek, sorusuna bir yanıt da beklememiş.” “İnsanların ölümden korkması, çocukların karanlık bir yere girmekten korkmasına benzer.” “Geziler gençlerde eğitimin, yaşlılarda görgünün bir parçasıdır.” “Kendini benden çok seviyor diye bir başkasına ne diye kızayım?” “Kendisi erdemsiz olan kişi, başkalarının erdemini hiçbir zaman çekemez,” gibi sözleri örnektir buna. Bu türden daha yüzlerce örnek çıkarılabilir Denemeler’den.

Bacon’ın denemelerindeki yöntemi, sorunları incelerken, olması gereken ile gerçekte olanı, her birinin iyi kötü yanlarını göstererek çizmek, son kararı her zaman okura bırakmaktır. Amacı kendi duygularını dile getirmek olmadığı için Denemeler’ı yazarın iç dünyasının bir açıklanışı olarak okumak yersiz bir duygusallık olur. Evlilik, bekârlık, çocuklar üstüne yazarken bu konularda olumlu yönleri de belirten görüşleri sıralar, ama kendisi ne olumlu ne de olumsuz görüşü benimser bir tutum takınır. Kendi benliğinin içerden bir kavranışı değil, kamu önünde bir aydınlatma görevidir yüklendiği. Yarışmacı bir toplumda insanların nasıl başarıya ulaştıklarını gözönüne serer. Her şeyi olduğu gibi yansıtmaya çalışır. “Gerçek (…) insan yaşamasında en büyük erdemdir,” ama insan yaşamasında gerçeğe her zaman biraz yalan da karıştırıldığını, “bir işe yalan karıştırmanın altın ya da gümüş paraların yapımında kullanılan, madenin dayanıklılığını arttırmakla birlikte değerini de düşüren alaşımlara benzetildiğini” belirtmeden geçemez Bacon. Ölümü düşünmek “kutsal, dine uygun” bir şeydir ama, sürekli bir ölüm korkusu da insanın yeteneklerine köstek vurur. Öç almak “vahşi bir adalet” yoludur ama, en iyisi işi yasalara bırakmak, ya da kötülük edeni bağışlamaktır, yoksa insanın zamanını alır, çalışmasına, ilerlemesine engel olur öç duygusu. Mutsuzluk pek de imrenilecek bir şey değildir, ama bilge kişiler mutsuzlukta güçlüklere dayanmayı öğrenir, başarıya ulaşmak için gerekli gücü kazanırlar. Karısı ya da çocukları bir insana büyük girişimlerinde ayakbağı olabilir, ama aile yaşayışı onu derleyip toplayarak zararlı etkinliklerden alıkor. Çekememezlik, yükselmiş bir insanın karşılaşacağı en büyük tehlikedir, ama o çekemezliği başkalarının üzerine yönelterek, bütün yıkıcı sonuçlarından kurtulabilir. Sevgi, sahnede göründüğü biçimiyle hoş, gerçek yaşamda ise bir sürü uğursuzluğun kaynağıdır. Ölçülü olmalıdır sevgi. “Sevgiyi alt edemeyenlerin yapabileceği en iyi şey bu duyguyu dizginlemek, yaşamın ağırbaşlı konularıyla işlerinden güçlerinden kesinlikle uzak tutmaktır. Yoksa insanın işine gücüne bir karıştı mı, her şeyi altüst eder, insanı amaçlarına hiçbir zaman bağlı kalamayacak bir duruma sokar.” Duygusal yanımızı hiç de okşamayacak türden nesnel yargılar bunlar. Ancak, bu örneklere bakarken Bacon’ın Denemeler’de yaşamanın gerçeklerini sunarken çatıkkaşlı bir bilgiç soğukluğuna düştüğü izlenimine de kapılmamak gerekir. Çoğu yerde gözlemlerindeki ayrıntı ile incelik hem eğlendirici, hem de dile getirilmek istenen anlamı daha bir açıklayıcı niteliktedir. “Sabah çiyi üzerlerindeyken” bile koku vermeyen kırmızı güller, ya da “ayağınızın altında ezildikleri zaman havayı en hoş kokularla dolduran” yaban otları, naneler, kekikler, merdiven boşluklarının alt kattaki odalardan yemek kokularını baca gibi çekişi, alçakgönüllü, hoş birer duyu gözlemi örneğidir. Ayrıca Elizabeth çağı İngilizcesinin çok yatkın olduğu özlü benzetmeleri, karşılaştırmaları, kıvrak deyişleri de anlamı pekiştirme, ışıklandırma amacıyla bol bol kullanır Bacon:

“Ben bunu gerçek dediğimiz şeyin, dünyadaki soytarılıkların, dilsiz oyunlarının, tören alaylarının göz kamaştırıcılığı ile görkemini bize bir mum ışığının, ancak yarısı kadar gösterebilen parlak çırılçıplak bir günışığı olmasından başka bir şeyle açıklayamıyorum.”

“Dostluğun bu iki yüce yararından, duyguların dirliği ile düşünce yönünde desteğinden sonra, nar gibi çok çekirdekli olan son yararına gelelim: dostun her yerde her işte yardıma olması.”

“Kuşlar arasında yarasa ne ise, düşünceler arasında kuşku da odur: ikisi de hep alacakaranlıkta uçarlar.”

Denemeler’den gelişigüzel alınmış bu örneklerde görüldüğü gibi, anlatımda kullanılan her imge, anlatılmak istenen şeyi daha etkili kılmak içindir. Bu etkiye varmak, Bacon’ın denemelerini okumanın okura sağlayacağı kıvançlardan biridir. Ünlü romantiklerden Shelley, dildeki bu imge özelliklerinden dolayı Bacon’ın bir ozan olduğunu ileri sürmüştür. Ancak Bacon’ın kullandığı imgelerde, anlatılan şeyin yoğunlaştırılması, derinleştirilmesi, zenginleştirilmesi gibi amaçların ikinci üçüncü derecede kaldığını, ilk amacı, baştan belirlenmiş bir anlamın etkili bir açıklanması olduğunu, her şeyden önce çok ünlü bir avukat karşısında bulunduğumuzu unutmamak gerekir.

Denemeler’indeki nesnel bakışıyla Bacon insanoğlunu iyi ile kötünün bir karışımı olarak görür, onu olduğu gibi benimser. Okur da bu tutumla yaklaşmalıdır denemelere, işi duygusallığa vurup Bacon’ı umut kırıklığına uğramış büyük bir ülkücü olarak görmek, onun kafasını da amaçlarını da yanlış anlamak olur. Denemeleri de bütün felsefesi gibi, olayların gerçekçi yantutmaz gözlemine dayanır Bacon’ın. “Gerçeğin ayık bir kafayla bıkmadan usanmadan araştırılması,” onun bütün yapıtlarında olduğu gibi Denemeler’de de en yüce, en kalıcı temel öğedir.



Halil Cibran – Ermiş



Cibran, 1883 yılında Bechari’de doğdu. Oniki yaşında iken ailesi ile birlikte Amerika’ya göç etti. İlk orta ve lise öğrenimini Boston’da tamamladı. Daha sonra ısrarı üzerine ailesince Beyrut’taki El Hikmet Medresesi’ne gönderildi. Yüksek öğrenimini burada bitiren Cibran, 1902′de bir daha dönmemecesine ayrıldı anayurdundan.

1902-1908 yılları arasında resim yaparak geçimini sağladı. 1908′de Paris’e gitti; güzel sanatlar akademisi’ne yazıldı. Üç yıl süreyle çağının en büyük heykeltraşı Auguste Rodin’den ders aldı. 1911′de yeniden Amerika’ya döndü. 1918′de ilk kitabı “The Madman-Deli” yayınlandı. 1923′de “The Prophet-Ermiş” basıldı. Bu kitabıyla adı bütün dünyaya yayıldı. “Jesus, The Son of Man-İnsanın Oğlu İsa” ve “The Earth Gods-Yeryüzü Tanrıları” adlı kitaplarıyla bu başarısını pekiştirdi.

1931 yılında New York’daki küçük bir çatı katında yoksulluktan ve birbiri ardına gelen hastalıklardan kurtulamayarak öldüğünde 48 yaşındaydı. Eserleri ve düşünceleri dünya üzerinde geniş yankı uyandırdı. Şiirleri yirmiden fazla dile çevrilmiş olan Cibran aynı zamanda başarılı bir ressam idi. Resimlerinin bazıları günümüzde dünyanın birçok şehrinde sergilenmektedir.

Yaşamının yaklaşık son yirmi yılını ABD’de geçiren yazar, ölümüne kadar kaldığı bu ülkede eserlerini İngilizce yazmıştır.

Ermiş adlı eser hakkında küçük bir not:

Halil Cibran’ın en ünlü eserlerinden biri olan ve ilk kez 1923 yılında basılan “The Prophet” (Ermiş) adlı eseri, toplam 26 adet şiirden oluşan bir karma şiir denemeleri kitabıdır. El Mustafa adındaki bir kahinin 12 sene kaldığı Orphalese şehrinden ayrılıp evine gitmek üzereyken bir grup halk tarafından durdurulması ve ana kahraman ile halk arasında insanlık ve hayatın genel durumu hakkında geçen konuşmalar kitabın kendisini oluşturmaktadır.Cibran’ın bu kitapta El Mustafa isimli şahsa verdiği bu isimle Hz. Muhammed’i işaret ettiğini iddia edenler vardır.

Fakat kitaptaki metinler çoğunlukla Matta’ya göre İncil’in 5. bölümünde yer alan İsa’nın Dağdaki Vaaz’ıyla içerik ve üslup açısından benzerlik ve paralellik gösterir. Yazarın İnsanoğlu İsa adlı kitabındaki çalışmalar da dikkate alınırsa El Mustafa’nın Meryemoğlu İsa Mesih olabileceği iddiaları daha da güç kazanmaktadır.

Ermiş, kısaca şu konulara değinen alt bölümlere ayrılmıştır: aşk, evlilik, çocuklar, vermek, yemek ve içmek, sevinç ve üzüntü, ev ve evin önemi, giyecekler, alım ve satım, suç ve ceza, yasalar, özgürlük, sebepler ve arzular, acı, bilgelik, öğretme, arkadaşlık, konuşma, zaman, iyi ve kötü, dua, zevk, güzellik, din ve son olarak da ölüm.


Kendi gününün şafağında, seçilmiş ve sevilen insan Al Mustafa, tam oniki yıl boyunca Orphales şehrinde, gemisinin geri dönüp kendisini doğduğu adaya götürmesini bekledi.

Ve on ikinci yılda, hasat ayı olan Ielool’un yedinci gününde, şehir duvarlarından uzak bir tepeye tırmandı, denize doğru baktı ve gemisinin sisle beraber gelişini  seyretti.

O anda kalbinin kapıları açıldı ve sevinci denize doğru uzandı. Ve gözlerini kapadı, ruhunun sessizliğinde dua etti.

Tepeden inerken bir hüzün hissetti ve kalbinde şöyle düşündü: “Nasıl huzur içinde ve üzülmeden gidebilirim? Hayır, ruhum yara almadan bu şehri terketmeliyim..

Duvarlar arasında acı dolu geçen uzun günler, yalnızlık içinde uzun geceler; kim acıdan ve yalnızlıktan pişmanlık duymadan buradan kopabilir?

Bu caddelere ruhumdan o kadar çok parça saçtım ki, özlemimin o kadar çok çocuğu bu tepelerde çıplak dolaştı ki, sıkıntı ve ıstırap çekmeden onlardan  kendimi ayıramam…Bugün üstümden çıkardığım bir giysi değil, kendi ellerimle yırttığım derim, kabuğum…

Geride bıraktığım bir düşünce değil, açlık ve susuzlukla tatlandırılmış bir gönül… Yine de daha fazla oyalanamam…

Herşeyi kendine çeken deniz beni de çağırıyor; yola çıkmalıyım…

Çünkü kalmak, saatler geceyle yanarken, donmak, kristalleşmek ve bir kalıba dökülmek demek… Buradaki herşeyi memnuniyetle yanıma alırdım, ama nasıl?

Bir ses, dili ve ona kanat olan dudakları taşıyamaz. Boşluğu yalnız başına aramalı… Ve kartal, tek başına, yuvasını taşımadan Güneş’e uçmalı…”

Tepenin yamacına eriştiğinde tekrar denize döndü ve baş tarafında kendi yöresinden gemicileri barındıran gemisinin limana yanaştığını gördü. Ruhundan kopan sözlerle onlara seslendi:

“Kadim annemin oğulları, med-cezir süvarileri… Ne kadar sık benim rüyalarıma yelken açtınız. Şimdi benim uyanışıma geldiniz, ki bu benim en derin rüyam olmalı…

Gitmeye hazırım ve şevkimin yelkenleri rüzgarı bekliyor.Bu durgun havadan sadece bir nefes daha alacağım, sadece bir bakış daha geriye, sevgi dolu…

Ve sonra aranızda yerimi alacağım, gemiciler arasında bir deniz yolcusu olarak ben… Ve sen, engin deniz, uyuyan anne, nehrin, ırmağın özgürlüğü…

Bu nehir sadece bir kıvrım daha yapacak, bu arazide bir kere daha çağıldayacak… Ve ben sana geleceğim, sınırsız okyanusa sınırsız bir damla…”

Yürürken, uzaktaki tarlalardan, bağlardan, erkeklerin ve kadınların şehir kapılarına doğru koşuştuklarını gördü. Birbirlerine geminin gelişinden bahsettiklerini ve kendi adını çağırdıklarını duydu.

Şöyle düşündü:

“Ayrılık günü, aynı zamanda toplanma günü mü olacak? Benim akşamımın aslında şafağım olduğu söylenecek mi?

Sabanını tarlanın ortasında bırakana, üzüm cenderesinin çarkını durdurana ben ne verebilirim?

Kalbim meyveyle yüklü bir ağaca dönüşse de derleyip onlara sunabilsem…

İştiyakım bir pınar gibi aksa da kaplarını doldurabilsem…

Bir yücenin elinin dokunmasını bekliyen bir harp mı, yoksa nefesinin içimden geçeceği bir flüt müyüm?

Sessizliğin arayıcısı olan ben, sessizlik içinde başkalarına güvenle dağıtabileceğim nasıl bir hazine buldum?

Eğer bugün hasat günüyse,hangi tarlalara ve hangi anımsanmayan mevsimlerde tohumları ekmiş olabilirim?

Ve eğer fenerimi yükselteceğim saat gelmişse, içinde yanan benim alevim olmayacak…

Kendimi bomboş ve karanlık hissederek fenerimi kaldıracağım… Ve gecenin bekçisi fenerimin içine yağı koyacak; onu yakacak da…”

Bunlar kelimelere dökülenlerdi. Fakat kalbindeki pek çok şey, söylenmemiş olarak kaldı. Çünkü en derin gizemini açıklayamazdı…

Ve şehre döndüğünde, herkes onu karşılamaya geldi. Adeta tek bir ses olarak ağlıyorlardı.

Ve şehrin yaşlıları ileri çıkıp şöyle dediler: “Henüz gitme; bizi bırakma. Bizim alacakaranlığımıza öğle ışığı oldun; ve gençliğin, hayallerimize hayaller getirdi.

Sen aramızda bir yabancı, bir misafir değilsin. Çok sevdiğimiz oğlumuzsun… Gözlerimiz, senin yüzününü görememenin açlığını ve acısını yaşamasın.”

Ve rahiplerle rahibeler konuşmaya başladılar:

“Denizin dalgalarının bizi ayırmasına, aramızda geçirdiğin yılların bir anı olmasına izin verme.

Aramızda bir hayalet gibi yürüdün ve gölgen, yüzümüze düşen bir ışık oldu. Seni çok sevdik; ama sevgimiz sözlere dökülmedi ve örtülü kaldı. Ama şimdi sana yüksek sesle haykırılıyor; sevgimiz önüne seriliyor. Hep yaşandığı gibi, ne yazık ki sevgi kendi derinliğini, ayrılma anına kadar anlıyamıyor…”

Diğerleri de ona yalvardılar; ama o hiç cevap vermedi. Sadece başını önüne eğdi ve ona yakın duranlar, göğsüne düşen göz yaşlarını gördüler.

Sonra, kalabalıkla birlikte tapınağın önündeki meydana doğru yürüdüler. Ve mabetten Almitra adında bir kahin kadın çıktı.

Ve o, kadına sonsuz bir şefkatle baktı; çünkü daha şehirdeki ilk gününde onu bulan ve inanan bu kadın olmuştu.

Ve kadın onu selamlayarak konuşmaya başladı: “Tanrının sevgili kulu, son noktayı keşfedebilmek için uzun zamandır uzakları gözlüyor, gemini bekliyorsun.

Ve şimdi gemin burada, sen de gitmelisin.

Anılarındaki ülke ve büyük dileklerinin mekanı için duyduğun hasret çok derin. Ve anne sevgimiz seni bağlıyabilir, ne de sana olan ihtiyacımız seni tutabilir. Ancak bizden ayrılmadan önce bizimle konuşmanı ve bize gerçeği anlatmanı istiyoruz.

Ve biz onu çocuklarımıza, onlar da kendi çocuklarına aktaracaklar ve o hiç bir zaman yok olmayacak…

Yalnızlığında bizim günlerimizi gözlemledin ve uyanıklığında, bizim uykumuzun hıçkırıklarını ve kahkahalarını dinledin.

Şimdi bizi bize aç ve doğumla ölüm arasında yer alanlardan sana aşikar olanları bize de anlat.”

Ve o cevap verdi: “Orphales halkı, tam şu anda ruhlarınızda devinmede olandan öte, size neden bahsedebilirim?”

Bunun üzerine Almitra, “Bize sevgiden bahset…” dedi. Ve o başını kaldırdı, insanlara baktı. Üzerlerine sinen derin dinginliği duyumsadı Ve yüksek bir sesle konuşmaya başladı:

“Sevgi çizi çağırınca, onu takip edin, Yolları sarp ve dik olsa da… Ve kanatları açıldığında, bırakın kendinizi, Telekleri arasında saklı kılıç, sizi yaralasa da…

Ve sizinle konuştuğunda, ona inanın, Kuzey rüzgarının bir bahçeyi harap edişi gibi, Sesi tüm hayallerinizi darmadağın etse de… Çünkü sevgi sizi yücelttiği gibi, çarmıha da gerer. Sizi büyüttüğü ölçüde, budayabilir de…

En yükseklere uzanıp, Güneş’le titreşen en hassas dallarınızı okşasa da, Köklerinize de inecek, ve onları sarsacaktır, Toprağa tutunmaya çalıştıklarında…

Mısır biçen dişliler gibi sizi kendine çeker; Çıplak bırakana kadar döver, harmanlar; Kabuklarınızı, çöplerinizi ayıklar, eler…

Bembeyaz olana kadar öğütür sizi; Esnekleşene kadar yoğurur; Ve Tanrı’nın İlahi sofrasına ekmek olasınız diye, Sizi kendi kutsal ateşine savurur…

Sevgi bütün bunları, Kalbinizin sırlarını bulaşınız diye yapar, Ve bu biliş, Hayat’ın kalbinin bir cüzzünü yaratır…

Ancak korkunun kıskacında, Salt sevginin huzurunu ve hazzını ararsanız, O zaman örtün çıplaklığınızı, Ve sevginin harman yerine adım atın…

Adım atın, kahkahaların tümünün olmadığı, Sadece gülebileceğiniz mevsimsiz dünyaya, Ve ağlayın, ama tüm gözyaşlarınızla değil…

Sevgi hiç bir şey sunmaz, sadece kendisini, Hiç bir şey kabul etmez, kendinde olandan gayri…

Sevgi sahip çıkmaz, sahiplenilmez de; Çünkü sevgi, sevgi için yeterlidir, tümüyle Sevdiğinizde, “Tanrı benim kalbimde,” yerine, Şöyle deyin, “Ben kalbindeyim Tanrı’nın …”

Ve sanmayın yön verebilirsiniz sevginin akışına, Çünkü sevgi, yolunu kendi çizer, sizi değer bulduğunda…

Sevgi bir şey istemez, tamamlanmaktan başka…

Fakat seviyorsanız ve ihtiyaçların arzuları varsa, Bırakın bunlar sizin de arzularınız olsun…

Erimek ve akmak, geceye şarkılar sunan bir dere misali, Şefkatin fazlasının verdiği acıyı bilip, Kendi sevgi anlayışınla yaralanmak, Ve kanamak, yine de istekle ve coşkuyla…

Şafak vakti kanatlanmış bir gönülle uyanmak, Ve bir sevgi gününe daha, teşekkürle uzanmak…

Sessizce çekilmek öğle vakti, sevginin vecdini duymak, Akşamın çöküşüyle de, eve huzurla dönmek…

Ve uyumak, kalbinde sevgiliye bir dua, Ve dudaklarında bir şükür şarkısıyla…”


Sonra Almitra tekrar konuştu: “Peki ya beraberlik?” Ve o cevap verdi:

“Siz beraber doğdunuz ve hep öyle kalacaksınız. Ölümün beyaz kanatları, sizin günlerinizi dağıttığında da beraber olacaksınız.

Siz Tanrı’nın sessiz belleğinde bile beraber olacaksınız. Fakat birlikteliğinizde belli boşluklar bırakın. Ve izin verin, cennetlerin rüzgarları aranızda dans edebilsin…

Birbirinizi sevin; ama sevgi bir bağ olmasın, Daha ziyade, ruhlarınızın sahilleri arasındahareket eden bir deniz gibi olsun.

Birbirlerinizin bardaklarını doldurun; ancak aynı bardaktan içmeyin… Ekmeklerinizi paylaşın; ama birbirinizinkini yemeyin…

Beraberce şarkı söyleyin, dans edin, coşun; fakat birbirinizin yalnızlığına izin verin; Tıpkı bir lavtanın tellerinin ayrı ayrı olup, yine de aynı müzikle titreşmeyi bilmeleri gibi…

Birbirinize kalbinizi verin; ama diğerinin saklaması için değil; Çünkü yalnızca Hayat’ın eli, sizin kalplerinizi kavrıyabilir…

Ve yanyana ayakta durun; ama çok yakın değil, Çünkü bir mabedin ayakları arasında mesafe olmalıdır; Ve meşe ağacıyla, selvi ağacı, birbirinin gölgesi altında büyüyemez.”


Ve bir genç, şöyle dedi: “Bize arkadaşlıktan bahset.” Ve o cevap verdi:

“Arkadaşınız, cevap bulan gereksinimlerinizdir. O, sevgiyle ektiğiniz ve şükranla biçtiğiniz tarlanızdır.

O sizin sofranız ve ocakbaşınızdır. Çünkü ona açlığınızla gelir ve onda huzuru ararsınız.

Arkadaşınız sizinle içinden geldiği gibi konuştuğunda, ne ‘hayır’ demek zor gelir, ne de ‘evet’ demekten çekinirsiniz.

Ve o sessiz kaldığında, kalbiniz onun kalbini dinlemek için sessizleşir. Çünkü arkadaşlıkta, kelimeler susunca, tüm düşünceler, tüm arzular ve beklentiler, gürültüsüz bir sevinç içinde doğar ve paylaşılırlar.

Arkadaşınızdan ayrıldığınızda ise yas tutmazsınız; Çünkü onun en sevdiğiniz yanı, yokluğunda daha bir berraklık kazanır, tıpkı bir dağın, dağcıya, ovadan daha net görünmesi gibi…

Ve arkadaşlığınızda, ruhsal derinlik kazanmaktan başka bir amaç gütmeyin. Çünkü, salt kendi gizemini açığa vurmak peşinde olan sevgi, sevgi değil, savrulmuş bir ağdır ve sadece yararsız olan yakalanır.

Ve arkadaşınıza, kendinizi olduğunuz gibi sunun.

Eğer dalgalarınızın cezrini bilecekse, meddini de bilmesine izin verin. Çünkü salt zaman öldürmek için bir arkadaş aramanızın anlamı olabilir mi? Onu, zamanı yaşatmak için arayın. Çünkü o gereksiniminizi karşılamak içindir, boşluğunuzu doldurmak için değil.

Ve arkadaşlığın hoşluğunda, kahkahalar, paylaşılan hazlar olsun. Çünkü küçük şeylerin şebneminde, yürek sabahını bulur ve tazelenir.”

Bertrand Russel – GÖRÜNÜŞ VE GERÇEK I

Dünyada mantıklı düşünen hiç kimsenin şüphe duymayacağı kadar kesin doğrulukta bir bilgi var mıdır? ilk bakışta pek de zor görünmeyen bu soru, gerçekte, sorulabilecek en zor sorulardan biridir. Kaçamaksız ve inanılır bir yanıtın yoluna çıkan engelleri saptadığımız anda felsefe çalışmalarına iyice girmiş oluruz çünkü felsefe böyle en uç soruları yanıtlama girişiminden başka bir şey değildir ve bunu bizim günlük yaşamda, hatta bilimde yaptığımız gibi gelişi güzel ve dogmatik biçimde değil, eleştirici bir görüşle, bu tür soruları çözülmez yapan her şeyi açıkladıktan ve bizim sıradan düşüncelerimizin altında yatan belirsizlik ve karışıklığı saptadıktan sonra yapar.

Günlük yaşamda doğru diye kabul ettiğimiz birçok şeyler, daha yakından bakıldığında öylesine göze çarpar çelişkilerle doludur ki, gerçekte inanmamız gereken şeyin ne olduğunu ancak bir yığın düşünceler sonunda öğrenebiliriz. Kesin bilgiyi ararken elimizdeki deneylerle işe başlamamız doğaldır, ve kuşkusuz, bir anlamda bilginin onlardan türemesi gerekir. Fakat dolaysız deneylerimizin bize verdiği bilginin ne olduğunu belirten her yargının yanlış olması çok olasıdır. Bana şu anda bir iskemle üzerinde, üstünde kâğıt yaprakları bulunan bir masa başında oturuyormuşum gibi gelir. Başımı çevirdiğimde pencereden, yapılar, bulutlar ve güneşi görürüm. İnanıyorum ki, güneş dünyadan doksanüç milyon mil kadar uzaktadır; dünyadan kat kat büyük, sıcak bir küredir; dünyanın dönüşü dolayısıyla her sabah doğar ve gelecekte de sınırsız bir zaman boyunca bunu sürdürecektir. Yine inanıyorum ki, başka bir normal kimse odama girse, aynı iskemleleri, masaları, kâğıtları ve kitapları benim gördüğüm gibi o da görecektir ve gördüğüm masa, koluma karşı direncini duyduğum masanın aynıdır. Bütün bunlar, benim bir şey bilip bilmediğimi soran kimseye yanıt olarak söylenmiyorsa, söylemeye değmeyecek kadar açıkmış gibi görünür. Nedir ki, bütün bunlardan haklı olarak şüphelenilebilir ve bütün bunlar, tümüyle doğru biçimde önerildiklerine inanılmadan önce çok özenli tartışmaları gerektirir.

Güçlükleri açığa çıkarmak için dikkatimizi masa üzerinde toplayalım. Göze görünüşü dikdörtgen, kahverengi ve parlaktır, dokunulduğunda pürtüksüz, soğuk ve katıdır, tıklattığımda tahta sesi verir. Masayı gören, duyan ve işiten herkes bu betimlemeye katılır, öyle ki, bir güçlük çıkmayacakmış gibi görünür; fakat daha kesin olmaya girişir girişmez sıkıntılar da başlar. Masanın “gerçekten” tümüyle aynı renkte olduğuna inanmış olmama karşın, ışığı yansıtan bölümler ötekilerden daha parlak görünür, kimi bölümlerse yansıyan ışık yüzünden ak görünür. Bilirim ki yer değiştirdiğimde ışığı yansıtan bölümler değişecek ve masa üzerindeki renk dağılımı başka türlü olacak. Buna göre, birçok kişi aynı anda masaya baksalar, bunlardan herhangi ikisi, büsbütün aynı olan bir renk dağılımı göremeyecek, çünkü herhangi iki kişi masayı aynı bakış açısından göremez ve bakış açısındaki her değişme ışığın yansıma biçiminde bir değişme yapar.

Uygulamadaki birçok amaçlar bakımından bu ayrımlar önemsizdir, fakat ressam için çok önemlidir: ressam, nesnelerin sağduyunun “gerçekten” öyle dediği renklerde olduğunu kabul etmek alışkanlığından kurtulmalı, ve onları oldukları gibi görme alışkanlığını edinmelidir. Burada, felsefede en çok sıkıntı doğuran ayrılmalardan birinin başlangıcına varmış oluyoruz “görünüş” ile “gerçek” arasındaki, nesnelerin nasıl göründükleriyle ne oldukları arasındaki ayrılma. Ressam nesnelerin nasıl göründüğünü, iş gören adamla filozof onların ne olduğunu bilmek ister, fakat filozofun buradaki isteği iş gören adamınkinden daha güçlüdür ve filozof, soruları yanıtlamanın güçlüklerini bilmesi yüzünden daha sıkıntılı durumdadır.

Masaya dönelim. Anladığımıza göre masanın ya da hatta masanın bir bölümünün rengi olmak bakımından üstün görünen bir renk yoktur, bunun, ayrı bakış açılarına göre ayrı renkler olduğu görülür ve bu renklerden kimilerine, ötekilere göre masanın daha gerçek rengiymiş gibi bakmak için bir sebep yoktur. Ve biliyoruz ki belli bir noktadan bakıldığında bile, yapay ışıkta, ya da renk-körü olan birine, ya da mavi gözlük takan birine, renk başka görünecek, ayrıca karanlıkta, dokunma ve işitme bakımından bir ayrılık olmamasına karşın hiç renk görülmeyecek. Bu renk masanın doğasında bulunan bir şey değil, masaya, ona bakana, masa üzerine düşen ışığa bağlı bir şeydir. Biz günlük yaşamda masanın renginden sözettiğimizde, herhangi bir bakış açısından, genel aydınlanma koşulları altında normal bir kimseye görünen renk demek isteriz. Fakat başka koşullar altında görülen öteki renklerin de gerçek olarak kabul edilmeye onun kadar hakkı vardır: bu yüzden, yan tutmuş olmamak için, masanın kendiliğinin herhangi bir rengi olduğuna, karşı çıkmamız gerekir.

Doku bakımından da aynı şey söylenebilir. Yalın gözle damarlı, fakat başka yönden, pürtüksüz ve düz görünür. Bir mikroskopla bakarsak pürtükler, tepe ve koyaklar, ve yalın gözün seçemediği türden bir sürü ayrım görülür. Bunlardan hangisi “gerçek” masadır? Doğal olarak, mikroskopla görünenin daha gerçek olduğunu söylemek eğilimindeyizdir, fakat daha güçlü bir mikroskop altında bu da değişebilir. Bu durumda, yalın gözle gördüğümüze güvenemezsek, mikroskopla gördüğümüze nasıl güvenelim? Böylece başlangıçta duyularınıza gösterdiğimiz güveni yitirmeye başlamış oluyoruz.

Masanın kılığı bakımından da durum daha iyi değil. Hepimiz nesnelerin “gerçek” kılığı üzerine yargı vermeye alışmışız, ve bunu öylesine düşünmeden yapanz ki, edimsel olarak gerçek kılıkları görmeye başladığımızı sanırız. Fakat uygulamada, eğer resim yapmak istersek hepimizin öğrenmesi gerektiği gibi, belli bir şey, her bakış açısından başka başka kılıklarda görünür. Eğer masamız “gerçekten” dikdörtgen ise, hemen her bakış noktasından, iki açısı dar açı, ikisi de geniş açıymış gibi görünür. Karşılıklı kenarlar koşutsa bunlar, bakan kişiden uzakta bir noktada birleşiyorlarmış gibi görünür: uzunluklar eşitse, yakın olan daha uzun görünür. Bütün bunlar genellikle masaya bakarken göze çarpmaz, çünkü deney bize, görünen kılıktan gerçek kılığı çıkarmayı öğretmiştir ve iş gören kişiler olarak bizi ilgilendiren “gerçek” kılıktır. Fakat gerçek kılık bizim gördüğümüz değil, ondan çıkarımla bulduğumuz kılıktır. Ve odada yer değiştirdikçe gördüğümüz şeyin kılığı sürekli değişir ; demek burada da duyular bize, masanın kendisi üzerine doğruyu değil de, yalnızca masanın görünüşü üzerine olan doğruyu veriyor.

Dokunma duyusunu ele aldığımızda da benzer güçlükler ortaya çıkar. Masanın bize her zaman bir katılık duyumu verdiği doğrudur, onun basınca direndiğini duyarız. Fakat elde ettiğimiz duyum, masaya ne kadar sert bastırdığımıza ve bedenimizin hangi bölümüyle bastırdığımıza bağlıdır; bu durumda, türlü basınçlara ya da bedenin türlü bölümlerine bağlı olan türlü duyumların, masanın herhangi bir özelliğini doğrudan belirttiği kabul edilemez, bunlar olsa olsa, belki duyumların nedeni olan, fakat bu duyumlardan hiçbirinde bulunmayan bir özelliğin belirtileri olabilir. Aynı şeyler, masayı tıklatarak elde edilen sese, daha belirgin biçimde uygulanabilir.

Böylece, eğer gerçek masa diye bir şey varsa onun, görme, dokunma ya da işitme yoluyla bizim dolaysız (immediate) deneyimize giren şey olmadığı açığa çıkmış oluyor. Gerçek masa, eğer böyle bir şey varsa, hiçbir zaman bizim dolaysız olarak bilebileceğimiz bir şey değil, dolaysız bilinenden yapılan bir çıkarım olmalıdır. Buradan, çok zor iki soru birden doğar; yani;

(1) gerçek masa diye bir şey var mıdır?,

(2) varsa ne gibi bir şey olabilir?

Bu soruların incelenmesinde anlamları belirli ve açık birkaç terim bize yararlı olacak. Renkler, sesler, kokular, katılıklar,” pürüzlülükler v.b. gibi, duyumla dolaysız olarak bilinen şeylere duyu-verileri (sense-data) adını verelim. Bunların dolaysız olarak ayrımına varma (farketme) deneyine “duyum” adını vereceğiz. Böylece, ne zaman bir renk görürsek bir renk duyumu elde ederiz, fakat rengin kendisi duyum değil duyu-verisidir. Renk, dolaysız olarak ayrımına vardığımız şeydir, bu ayrımına varmanın kendisi ise duyumdur. Açıktır ki, masa üzerine bir şey bilecek durumdaysak bu, birleştirdiğimiz duyu-verileri —kahverengi, dikdörtgen kılık, pürüzsüzlük v.b.—  aracılığıyla olmalı; fakat söylediğimiz sebepler yüzünden, masanın duyu-verileri olduğunu ya da hatta duyu-verilerinin, masanın dolaysız özellikleri olduğunu söyleyemeyiz. Böylece, masa diye bir şey olduğunu kabul ettiğimizde, duyu-verilerinin gerçek masayla ilişkileri diye bir sorun doğmuş olur. Gerçek masaya, eğer varsa, bir “fiziksel nesne” diyeceğiz.


Şimdi üzerinde düşüneceğimiz şey duyu-verileriyle fiziksel nesnelerin ilişkisidir. Bütün fiziksel nesnelerin hepsine “özdek” diyoruz. Böylece, iki sorumuz, yeniden şöyle düzenlenebilir:

(1) Özdek diye bir şey var mıdır,  (2) Varsa bunun doğası nedir?

Duyularımızın dolaysız nesnelerinin bizden bağımsız olarak varolamazlar gibi bakmamıza ilişkin sebepleri önemle ilk ortaya atan filozof Berkeley‘dir. (1685-1753) Onun “Şüpheciler ve Tanrı-tanımazlara Karşı Hylas ve Philonous Arasında Üç Diyalog“u, özdek diye bir şeyin kesinlikle olmadığını ve dünyanın yalnızca zihinlerle onların düşüncelerinden oluştuğunu kanıtlamaya girişir. Pylas şimdiye dek özdeğe inanmıştır, fakat onu acımasızca çelişkiler ve tutarsızlıklar içine düşüren ve sonunda, kendisinin özdeği yadsımasını hemen hemen sağduyu diye gösteren Philonous ile başa çıkacak düzeyde değildir. Kullanılan kanıtlamaların değeri birbirinden çok değişiktir: kimisi önemli ve sağlam, ötekiler karışık ve kaçamaklıdır. Berkeley’in, özdeğin varlığının, saçmalığa düşmeden yadsınabileceğini ve bizden bağımsız olan bir şey varsa bunun da, duyumlarımızın dolaysız nesneleri olamayacağını ilk olarak göstermiş olmaktan gelen hakkı yadsınamaz.

Özdeğin varolup olmadığını sorduğumuzda, birbirinden ayrı iki soru ortaya çıkar ve bunları her zaman açıkça bilmek önemlidir. “Özdek” deyince biz genellikle “zihin”in karşıtı olan bir şey anlarız; bunun yer kapladığını ve herhangi bir düşünce ya da bilinçten kesinlikle yoksun olduğunu düşünürüz. Berkeley’in özdeği yok sayışı başlıca bu anlamdadır; yani, bizim genellikle masanın varoluşunun belirtileri olarak gördüğümüz duyu-verilerinin, gerçekten bizden bağımsız bir şeyin varoluşunun belirtileri olduğunu yadsımaz, fakat onun zihin dışı olduğu, yani ne zihnin kendisi ne de zihinde bulunan bir düşünce olduğu görüşüne karşı çıkar. Odadan çıktığımızda ya da gözümüzü kapadığımızda bir şeyin varoluşunu sürdürmesi gerektiğini, masayı görmek dediğimiz şeyin, bize, onu görmediğimizde de bir şeyin gene varlığını sürdüreceğine inanmak hakkını verdiğini kabul eder. Fakat o şeyin bizim gördüğümüz şeyden kökten bir başkalığı olamayacağına ve bizim onu görmemize bağlı olmamakla birlikte “görme”den tümüyle bağımsız olamayacağına inanır. Böylelikle “gerçek” masayı, Tanrının zihnindeki bir ide (düşünce) olarak görmeye yönelmiş oluyor. Böyle bir idede gerekli süreklilik ve bizden bağımsızlık bulunduğu gibi bu ide, onu hiçbir zaman dolaysız olarak bilemeyip ancak çıkarımla bulabiliriz anlamında bir bilinemezlik içinde de değildir.

Berkeley’den beri başka filozoflar da, masanın varolmasının benim onu görmeme bağlı olmamakla birlikte herhangi bir zihnin (bunun Tanrının zihni olması gerekmez, bu daha çok evrenin ortak zihni olarak düşünülür) Onu görmesine, (ya da onu başka duyumla algılamasına) bağlı olduğunu öne sürdüler. Bunu öne sürerken onlar da Berkeley gibi, özellikle, zihinlerle onların düşünce ya da duyguları dışında hiçbir şey  —ya da hiç olmazsa gerçek olduğu bilinen bir şey— bulunamayacağını düşünüyorlardı. Onların, görüşlerinin desteği olarak ortaya koydukları kanıtlamaları şöyle özetleyebiliriz: “Düşünülebilen her şey onu düşünen kişinin zihnindeki bir idedir; öyleyse zihinlerdeki idelerden başka hiçbir şey düşünülemez; bu durumda idenin dışında hiçbir şey kavranamaz, kavranamayan şey de yok demektir.”

Böyle bir kanıtlama, kanımca yanlıştır; doğal olarak, bunu öne sürenler böyle kısa ve çiğ biçimde öne sürmezler. Fakat sağlam olsa da olmasa da bu kanıtlamanın şu ya da bu biçimde öne sürülmesi çok yaygındır; ve pek çok filozof, belki de çoğunluk, zihinler ve onların idelerinin dışında bir gerçek bulunmadığını öne sürerler. Böyle filozoflara “idealistler” deniyor. Bunlar özdeği açıklamak istediklerinde ya Berkeley gibi, özdeğin bir ideler takımından başka bir şey olmadığını ya da Leibniz (1646-1716) gibi, özdek gibi görünen şeyin az çok eksik durumdaki idelerin bir birikimi olduğunu söylerler.

Fakat bu filozoflar da zihin karşıtı olarak özdeği yoksamakla birlikte, başka bir anlamda yine de özdeği kabul ederler. Anımsanacağı gibi, biz iki soru soımuştuk;(l) Bir gerçek masa varolabilir mi? (2) Varolabilirse bu ne türden bir şeydir? Şimdi, Berkeley de Leibniz de bir gerçek masanın varolduğunu kabul ederler, fakat Berkeley bunun Tanrının zihnindeki kimi ideler, Leibniz de bir ruhlar topluluğu olduğunu söyler. Bu durumda ikisi de birinci sorumuza olumlu yanıt vermiş oluyorlar, onların sıradan ölümlülerin görüşlerinden ayrılmaları ikinci soruya verdikleri yanıttadır. Gerçekte, hemen bütün filozoflar bir gerçek masanın varlığını kabul etmekte birleşir görünürler: hemen hepsi kabul ederler ki, bizim duyu-verilerimiz —renk, kılık, pürüzsüzlük v.b.— ne denli bize bağlı olurlarsa olsunlar, yine de onların ortaya çıkışı bizden bağımsız bir şeyin varlığının belirtisidir, bu şey belki de bizdeki duyu-verilerinden büsbütün başkadır, fakat onun, gerçek masayla uygun ilişkiler içine her girdiğimizde bizdeki bu duyu-verilerini doğuran şey olarak görülmesi gerekir.

Şimdi, filozofların üzerinde anlaştıkları bu noktanın —doğası ne olursa olsun bir gerçek masanın varolduğu görüşünün— yaşamsal önemi açıktır ve masanın doğasıyla ilgili ikinci soruya geçmeden önce, bu görüşü kabul etmek için ne gibi sebepler bulunduğu üzerinde durmakta yarar vardır. Bu yüzden, bundan sonraki bölüm bir gerçek masanın bulunduğunun kabul edilişinin sebepleriyle ilgili olacak.

Daha ileri gitmeden önce, şimdiye dek ne elde etmiş olduğumuz üzerinde bir an için durmak iyi olur. Duyularla bilindiği kabul edilen herhangi bir nesneyi alırsak, duyuların bize dolaysız olarak anlattıkları şeyin, bizden ayrı birşeye ilişkin bir doğru (truth) değil de, görebildiğimiz kadarıyla o nesneyle bizim aramızdaki bağıntılara bağlı olan duyu-verilerine ilişkin bir doğru olduğu ortaya çıktı. Demek ki dolaysız olarak görüp duyduğumuz şey yalnızca “görünüş”tür ki onun, arkasındaki bir “gerçeğin” belirtisi olduğuna inanırız. Fakat, eğer gerçek, görünen şey değilse, gerçek diye bir şey olup olmadığını bilebilir miyiz? Eğer bilebilirsek bunun ne gibi bir şey olduğunu anlama olanağımız var mı?

Bu tür sorular şaşırtıcıdır ve en garip varsayımların bile doğru olmadığını bilebilmek zordur. Böylece, şimdiye dek  bizde ancak pek belirsiz düşünceler uyandıran şu-bildiğimiz masa, şaşırtıcı olabilirliklerle dolu bir sorun olup çıkmıştır. Üzerinde tek bildiğimiz şey, onun, göründüğü şey olmadığıdır. Bu alçak gönüllü sonuç dışında, şimdilik, varsayımlarda bulunmak için en geniş özgürlük içindeyiz.

Leibniz bize onun bir ruhlar topluluğu olduğunu söyler; Berkeley Tanrının zihnindeki bir ide olduğunu söyler; ağır başlı bilim de şaşırtıcılıkta onlardan geri kalmaz ve masanın, zorlu bir devim içindeki elektrik yüklerinin büyük bir birikimi olduğunu söyler.

Bu şaşırtıcı olasılıklar arasında, şüphe de ortaya çıkıp, belki de masa diye hiçbir şey olmadığını öne sürer. Felsefe bu bir sürü soruyu bizim istediğimiz gibi yanıtlayamasa bile hiç olmazsa dünyayı daha ilginç kılacak sorular sorma gücünü taşır, ve günlük yaşamın en sıradan şeylerinin bile yüzeyleri altında yatan şaşırtıcı ve duyulmamış şeyleri gösterir.

Bertrand Russel – Sorgulayan Denemeler I


Russell, aristokrat bir ailenin en küçük oğlu olarak 1872 yılında dünyaya geldi. Doğduktan iki yıl sonra annesini ve iki kız kardeşini difteri hastalığından kaybetti. İki yıl sonra da babasını kaybeden küçük Russel’ı büyükannesi yetiştirdi. 1890 da Cambıidge’te Trinity College’da önce matematik daha sonra da felsefe egitimi gördü.

İlk çalışmalarındaki idealizm etkisi vardı., 1898′in sonundan itibaren, dostu G.E. Moore ile birlikte idealizme karşıt bir görüş benimsedi. 1900′de, Paris’te, Italyan matematikçisi Giuseppe Peano, onu, yeni mantığın analitik gücü konusunda ikna etti. Böylece, mantığı geliştirmeye ve matematiği de mantığa indirgemeye çaliştı.

Alfred North Whitehead ile birlikte, 1910-1913 arasında, Principia Mathematica ‘nın üç cildini yayımladı. Daha sonra biçimsel araştırmalarındaki katılıktan uzaklaşarak, kendini dil ve bilgi felsefesine adadı

Birinci Dünya Savaşı sırasında, barış yanlısı tutumu ve savaşa karşı çıkanlarla dayanışma içinde olması yüzünden, 1916′da, Trinity College’daki görevinden uzaklaştırıldı ve 1918′de, altı ay Brixton Hapishanesi’ne kapatıldı.

1927de, Eğitim Üzerine’deki ilkelerin pedagojik ve ahlakî sonuçlarını uygulamaya koyduğu bir okul açtı.1931′de, Lord’lar Kamarası’nda, erkek kardeşi Frank’ın yerini aldı..

1950′de, bütün çalışmaları Nobel Edebiyat Ödülü ile onurlandırıldı

Vietnam Savaşı sırasında, Jean Paul Sartre ile birlikte, savaş suçlarını ilan etmeyi üstlenen “Uluslararası Savaş Suçlan Mahkemesini “(Russell Mahkemesi) kurdu.

Seksen dokuz yaşında olduğu halde, Parlamento Meydanı’nda nükleer silahlanmaya karşı yapılan bir gösteri sırasında tutuklandı.

«Aşk ihtiyacı, bilim susuzluğu ve bütün acı çekenlerin yanında olmak” gibi, üç tutkunun güdümündeki uzun bir ömürden sonra, 2 şubat 1970′te öldü.

Kuşkuculuğun önemi üzerine I
Okuyucularıma, üzerinde hoşgörü ile düşünmeleri için, belki de son derece paradoksal ve yıkıcı görünebilecek bir doktrin sunmak istiyorum. Söz konusu doktrin şudur: Doğru olduğuna dair herhangi bir kanıt bulunmayan bir önermeye inanmak sakıncalıdır. Böyle bir görüşün genel kabul görmesi durumunda bütün sosyal yaşamımızın ve politik sistemimizin tümüyle değişeceğini kabul etmeliyim; şu anda ikisinin de kusursuz olmasının bunu güçleştireceğini de kabul ediyorum. Ayrıca (ve daha önemli olarak) bu görüşün, bu dünyada ve sonrasında başarılı olmayı haketmek için hiçbir şey yapmamış insanların akıldışı umutlarından çıkar sağlayan kişilerin (gaipten haber verenler, çifte bahisçiler ve din adamları gibi) gelirlerinin azalmasına yol açacağının da farkındayım. Bu önemli düşüncelere karşın, ileri sürdüğüm paradoksun savunulabileceği kanısındayım ve şimdi bunu yapmaya çalışacağım. İlkönce, aşırılığa kaçtığım düşüncesine karşı kendimi savunmak isterim. Ben İngilizlerin ılımlılık ve uzlaşmaya olan tutkularını paylaşan bir İngiliz Whig’iyim (Whig: 17. ve 18. yüzyıllarda hükümdara kargı Parlamento’nun üstünlüğünü savunan (ve sonradan yerini Liberal Partiye bırakan) siyasal parti üyesi. (Ç.N.)). Pyhrrhonizm (kuşkuculuğun/ skeptisizmin eski adı)’in kurucusu olan Pyhrro hakkında bir öykü anlatılır. Pyhrro, bir eylemin diğerinden daha akıllıca olduğundan emin olmamız için asla yeterince bilgiye sahip olmadığımızı ileri sürmüştü.

Öyküye göre gençliğinde bir akşam yürüyüşü sırasında, felsefe hocasını (ilkelerini ondan almıştı) kafası bir çukura sıkışmış ve kendini kurtaramıyacak bir durumda görür. Bir süre onu seyrettikten sonra, yaşlı adamı dışarı çekmenin bir yararı olacağını düşünmek için yeterli neden olmadığına karar verip yoluna devam eder. Onun kadar kuşkucu olmayan çevredeki insanlar hocayı kurtarırlar ve Pyhrro’yu acımasızlıkla suçlarlar.

Ancak hocası, kendi öğretisine sadık kalarak, onu tutarlılığından dolayı kutlar. Ben bu ölçüde abartılı bir kuşkuculuk önermiyorum. Teoride olmasada pratikte, sağduyudan kaynaklanan gündelik inançları kabul edebilirim. Bilim alanında tam kabul görmüş bir sonucu, kesin doğru olarak değil ama rasyonel bir eylem için yeterince olası bir temel olarak kabule hazırım.

Falan tarihte bir ay tutulması olacağı söylenirse bunu, gerçekleşip gerçekleşmediğini görmek için gökyüzüne bakmaya değer bulurum. Pyhrro ise farklı düşünürdü. Bu nedenle, bir orta yol benimsediğimizi söylememin yerinde olacağını sanıyorum. Ay ve Güneş tutulması örneğinde olduğu gibi, araştırmacıların üzerinde anlaştığı konular vardır. Uzmanların tam anlaşamadığı konular da vardır. Bütün uzmanlar hemfikir olduklarında bile yanılabilirler.

Einstein’ın ışığın yerçekimi etkisiyle sapmasının niceliği konusundaki savı bundan yirmi yıl önce, bütün uzmanlar tarafından rededildi; ama doğru olduğu ortaya çıktı. Yine de, uzman olmayanlar, uzmanların görüş birliği içinde oldukları bir savın doğru olmasını, olmamasından daha olası kabul etmelidirler.

Benim savunduğum kuşkuculuk şundan ibarettir:

(1) Uzmanlar bir görüşte hemfikir ise, bunun tersinin doğru olduğundan emin olunamaz.

(2) Uzmanların hemfikir olmadığı bir görüş uzman olmayanlarca kesin doğru olarak kabul edilemez.

(3) Bütün uzmanlar, doğru olması için yeterli neden bulunmadığını kabul ediyorlarsa, sıradan bir kimsenin karar vermekte çekingen davranması akıllıca olur.

Bu öneriler her ne kadar ılımlı görünüyorlarsa da, eğer kabul edilirlerse insan yaşamını kökünden değiştirebilirler.

İnsanların uğrunda savaşmayı ve zulmetmeyi göze aldıkları fikirler bu kuşkuculuğun reddettiği yukarıdaki üç gruptan biri içinde yer alır. Herhangi bir görüş rasyonel nedenlere dayanmaktaysa, insanlar bu nedenleri ortaya koyar ve etkilerini beklerler. Böyle durumlarda bunları ateşli bir şekilde savunmazlar; sükunetle benimserler ve nedenleri soğukkanlılıkla açıklarlar. Ateşli bir şekilde savunulan görüşler asla iyi bir temele dayanmayan görüşlerdir; gerçekten de şiddetli duygusallık, görüş sahibinin rasyonel kanıtlardan yoksun olduğunun bir göstergesidir. Politika ve din konularındaki görüşler hemen hemen tümüyle aşırı duygusallık ile bağıntılı olan türdendir. Bu konularda güçlü inançları olmayan kişiler, Çin’in dışındaki ülkelerde zavallı yaratıklar olarak düşünülür; kuşkuculardan, kendilerininkine tümüyle karşıt olan düşüncelere sahip kişilerden daha çok nefret edilir. Günlük yaşamın bu konularda fikir sahibi olmayı gerektirdiği ve daha rasyonel davranmanın toplum yaşamını olanksız kılacağı düşünülür. Ben bunun tam tersine inanıyorum; nedenini de açıklamaya çalışacağım.

1920 sonrasındaki işsizlik sorununu ele alalım. Siyasal partilerden biri, bunun sendikaların suçu olduğu kanısındaydı. Bir diğeri, nedenin Kıta Avrupasındaki kargaşa olduğuna inanıyordu. Bir üçüncüsü de, bunların rolü olduğunu kabul etmekle beraber, sıkıntının temel nedenini, İngiltere Bankası’nın sterlin değerini yükseltme politikasına bağlıyordu. Bana anlatıldığına göre, uzmanların çoğu bu üçüncü partiye mensuptu; ama partide uzmanlar dışında kimse de yoktu. Politikacılar parti edebiyatlarına uygun olmayan görüşlere ilgi duymazlar; sıradan insanlarsa felaketleri düşmanların entrikalarına atfetmeyi yeğlerler. Sonuçta da insanlar konu ile ilgisi olmayan şeyler için veya o şeylere karşı savaşırlar. Rasyonel düşünce sahibi birkaç kişiye ise, hiç kimsenin hislerine hizmet etmediklerinden, kulak asılmaz. Bu üçüncü partinin, yandaş toplamak için insanları İngiltere Bankası’nın kötü olduğuna inandırması; işçileri kendi saflarına çekmek için İngiltere Bankası yöneticilerinin sendika hareketine düşman olduğunu göstermesi; Londra Piskoposu’nu saflarına almak için de bu yöneticilerin “ahlaksız” olduklarını göstermesi gerekirdi. Para konusunda tutumlarının yanlış olması da tüm bunların bir sonucu olarak görülürdü.

Bir başka örnek ele alalım. Sosyalizmin insan doğasına ters düştüğü sık sık dile getirilir. Bu sav sosyalistler tarafından, karşıtlarından aşağı kalmayan bir şiddetle reddedilir. Bu konu, ölümü çok büyük bir kayıp olan Dr. Rivers’ın University College’de verdiği bir derste irdelenmiş ve ölümünden sonra yayınlanan Psychology and Politics (Psikoloji ve Politika) kitabında yer almıştır. Bildiğim kadarıyla, bu konunun bilimsel denebilecek tek tartışması da budur. Yazar, sosyalizmin Melanesia’da insan doğasına ters düşmediğini gösteren bazı antropolojik veriler ortaya koymakta; sonra da, Melanesia’da insan doğasının Avrupa’daki ile aynı olup olmadığını bilmediğimize işaret etmekte ve sosyalizmin Avrupa insanının doğasına ters düşüp düşmediğini anlamanın tek yolunun onu denemek olduğu sonucuna varmaktadır. Ulaştığı bu sonuç nedeniyle İşci Partisi’nden adaylığa istekli olması ilginçtir. Ancak bu adayın, politik tartışmaları genellikle saran hırs ve öfke havasını artırıcı bir etki yapmayacağı kuşku götürmez.

Şimdi de, insanların serinkanlılıkla tartışmada güçlük çektikleri bir konuya, evlilik törelerine el atacağım. Her ülkede insanların büyük bir bölümü, kendilerininkinden farklı olan evlilik törelerinin ahlaka aykırı olduğuna inanmışlardır; bu görüşe karşı çıkanların ise kendi sorumsuz yaşam tarzlarını haklı kılmayı amaçladıklarına. Hindistan’da geleneklere göre dul kadınların yeniden evlenmeleri, akılalmaz ölçüde korkunç birşey sayılır. Katolik ülkelerde boşanmak çok büyük bir günah olarak düşünülürken evlilikte sadakat kurallarına yapılan bazı ihlaller, en azından erkeklerce yapılmışsa, hoşgörüyle karşılanır. Amerika’da boşanmak kolaydır, ama evlilik dışı ilişkiler şiddetle kınanır. Müslümanlar, bize çok aşağılayıcı gelen çok eşliliğe inanır. Bütün bu farklı görüşler aşırı bir şiddetle savunulur ve bunlara karşı gelenler çok acımasızca cezalandırılır. Ancak yine de, bu ülkelerden hiç kimse kendi ülkesindeki törenin insan mutluluğuna katkısının diğerlerinden daha çok olduğunu göstermek için en ufak bir çaba sarfetmez.

Bu konuda yazılmış herhangi bir bilimsel çalışmaya, örneğin Westermarck’ın History of Humcın Marriage (İnsan Evliliği Tarihi) adlı kitabına baktığımızda, benimsenmiş önyargılı yaklaşımdan çok farklı olan bir hava ile karşılaşır, insan doğasına ters geleceğini sandığımız birçok geleneğin var olduğunu görürüz. Çok eşliliğin, saldırgan erkeklerin kadınlara zorla kabul ettirdiği bir örf olarak açıklanabileceğini düşünürüz.

Peki, bir kadının birden fazla kocasının olduğu Tibet gelenekleri için ne söylenebilir? Tibet’i görenler oradaki aile yaşamının en az Avrupa’daki kadar uyumlu olduğu konusunda bize güvence veriyorlar. Bu tür yazılardan birkaçını okumak konuya açık kalplilikle yaklaşan herkesi tam bir kuşkuculuğa yöneltecektir; çünkü öyle görünüyor ki, bir evlilik geleneğinin bir diğerinden daha iyi veya daha kötü olduğunu söylememizi sağlayan herhangi bir veri mevcut değil. Yerel kurallara karşı gelenlere hoşgörüsüzlük ve acımasızlık içermeleri dışında ortak bir yanları yok. Günahın coğrafi birşey olduğu anlaşılıyor. Bu sonuçtan hemen başka bir sonuç ortaya çıkıyor: “Günah” gerçek olmayan yanıltıcı bir kavramdır ve onu cezalandırmak için uygulanagelen zulüm gereksiz birşeydir. Çoğu kimseye hoş gelmeyen de işte bu sonuçtur. Çünkü vicdan rahatlığıyla yapılan zulüm moralistler için bir zevktir. Cehennemi de bu nedenle icadettiler.

Milliyetçilik de kuşku götürür konularda ateşli inanç sahibi olmanın bir uç örneğidir. Şunu rahatça söyleyebilirim: Büyük Savaşın tarihini günümüzde ele alan bilimsel bir tarihçinin yazdıklarında, eğer bunlar savaş sırasında yazılmış olsalardı, çarpışan ülkelerin her birinde tarihçinin hapse atılmasına neden olacak ifadeler bulunması kaçınılmazdır. İnsanların kendileri hakkındaki gerçeklere tahammül gösterdikleri, Çin dışında, hiçbir ülke yoktur. Gerçekler normal zamanlarda sadece kabalık olarak, savaş halinde ise suç olarak algılanırlar. Birbirinin karşıtı katı inanç sistemleri oluşur; bu sistemlere yalnızca aynı ulusal eğilimi taşıyanların inanmaları, bunların yapay olduğunu açıkça ortaya koyar. Ancak bu inanç sistemlerine mantık uygulamak, vaktiyle dinsel dogmalara mantık uygulamanın günah olduğu kadar günahtır. Bu tür konularda kuşkuculuğun neden kötücül olduğunu açıklamaları istendiğinde insanların verdikleri yanıt, mitlerin savaşı kazanmaya yardım ettiği, bu nedenle de rasyonalizmi benimseyen ulusların başkalarını öldüremeyeceği, tersine, kendilerinin öldürüleceği, yolundadır. Yabancılara tümden iftira yoluyla insanın kendisini korumasının utanç verici olduğu düşüncesi, bildiğim kadarıyla, şimdiye dek Quaker’ler (17. yüzyıl ortalarında kurulan, savaşa ve askerliğe karşı, hıristiyan oldukları halde kiliseye gitmeyen, Dostlar Derneği üyeleri.(Ç.N.)) dışında ahlaki destek bulamamıştır. Rasyonel bir ulusun savaşa hiç girmemenin yollarını bulabileceği öne sürüldüğünde alınan yanıt ise genellikle hakaretten ibarettir.

Rasyonel bir kuşkuculuğun yayılmasının etkileri ne olabilir? İnsanoğlu ile ilgili olaylar güçlü tutkulardan kaynaklanır; bu da onları destekleyen birtakım mitlerin doğmasına yol açar. Psikanalizciler bu sürecin kişisel görünümünü, vesikalı ve vesikasız deliler üzerinde incelemişlerdir.

Bazı aşağılamalara maruz kalmış bir kişi kendisinin İngiltere Kralı olduğu yolunda bir kuram benimser ve kendisine bu yüce konumunun gerektirdiği saygı ile davranılmamasını mazur göstermek için de zekice işlenmiş birsürü açıklama icadeder. Bu örnekte, komşuları onun bu hayallerine sıcak bakmazlar ve kendisini bir tımarhaneye kapatırlar. Fakat o kendi büyüklüğünü değil de ulusunun veya sınıfının veya mezhebinin büyüklüğünü ileri sürerse, görüşleri, dışarıdan bakan tarafsız bir kişiye tımarhanede karşılaşılanlar kadar abes gelse bile, birçok yandaş kazanır; bir siyasal veya dinsel önder olur. Bu yolla, kişisel delilikle benzer kuralları izleyen bir toplumsal delilik gelişir. Kendini İngiltere Kralı sanan bir deli ile tartışmanın tehlikeli olduğunu herkes bilir; fakat tek başına olduğu için onun hakkından gelinebilir. Bütün bir ulus bir kuruntuya kapıldığı zaman, savlarına karşı gelindiğinde kapıldıkları öfke tek bir delininkiyle aynıdır; fakat o ulusun aklını başına getirecek tek şey savaştır.

Entellektüel etkenlerin insan davranışını ne ölçüde etkilediği konusunda ruhbilimciler arasında büyük görüş ayrılıkları vardır. Burada birbirinden tamamen ayrı iki soru söz konusudur: (1)İnançlar, eylemlerin nedeni olarak, ne ölçüde etkindirler? (2)İnançlar ne ölçüde mantıksal açıdan yeterli delillerden kaynaklanırlar ve kaynaklanabilirler? Bu iki soruda söz konusu olan entellektüel faktörün etkisine ruhbilimciler, sıradan insanların vereceklerinden çok daha küçük bir yer vermekte uyum içindedirler; ancak bu genel uyum alanı içinde önemli ölçüde derece farkları yer almaktadır. Bu iki soruyu sırayla ele alalım.

(1) İnançlar eylemlerin nedeni olarak ne ölçüde etkindirler? Bu soruyu kuramsal olarak değil, sıradan bir insanın sıradan bir günde yaşadıklarını ele alarak tartışacağız. Güne sabah yataktan kalkmakla başlar. Büyük olasılıkla bunu hiçbir inancın etkisi olmadan, alışkanlık nedeniyle yapar. Kahvaltı eder, trenine biner, gazetesini okur, işyerine gider; bütün bunları yine alışkanlık nedeniyle yapar. Geçmişte bu alışkanlıkları edindiği bir dönem olmuştur; en azından işyerinin seçiminde inancın bir etkisi vardır. Belki de vaktiyle o işyerinde teklif edilen işin, bulabileceği en iyi iş olduğunu düşünmüştür. Çoğu kişide mesleği ilk seçtiği zaman inancın bir rolü olmuştur; bu nedenle de, o seçimin yol açtığı herşeyde inancın payı vardır.

Eğer küçük bir görevli ise iş yerinde etkin irade kullanmaksızın ve inancın açık katkısı olmaksızın, sadece alışık olduğu şekilde davranmayı sürdürebilir. Sütunlarla rakamı toplarken uyguladığı aritmetik kurallarına inandığı düşünülebilir. Ancak bu doğru değildir; bu kurallar salt bedensel alışkanlıklardır; bir tenis oyuncusunda olduğu gibi. Bu alışkanlıklar, onların doğru olduklarına dair bilinçli bir inanç nedeniyle değil, bir köpeğin arka ayakları üzerinde durarak yiyecek istemeyi öğrenmesi gibi öğretmeni hoşnut kılmak için gençlikte edinilmiş alışkanlıklardır. Bütün eğitimin bu türden olduğunu söylemiyorum; ancak üç R öğreniminin (Okuma, Yazma, Aritmetik) çoğu kesinlikle öyledir.

Söz konusu kişi iş yerinde bir ortak veya bir yönetici konumundaysa günlük işleri arasında bazı zor yönetimsel kararlar alması gerekebilir. Bu kararlarda inancın da bir etkisi bulunması olasıdır. Bazı hisselerin yükselip bazılarının düşebileceğine veya falan kişinin güvenilir olduğuna, falanın da iflas eşiğinde olduğuna inanmaktadır. Bu inançlar doğrultusunda kararlar alır.

Salt alışkanlıkla değil, inandığı şeylere göre davrandığı içindir ki bir sekreterden daha üstün bir kişi olarak düşünülür ve çok daha fazla para kazanır -tabii eğer inandığı şeyler doğru çıkarsa.

Eylem nedeninin inançtan kaynaklandığı durumlar özel yaşamı için de aynı ölçüde geçerlidir. Normal zamanlarda, karısına ve çocuklarına davranışlarını alışkanlıklar veya alışkanlıkla değişime uğramış olan içgüdü yönetecektir. Önemli durumlarda -evlenme teklif ederken, oğlunu hangi okula göndereceğine karar verirken veya karısının kendisine sadık olup olmadığından kuşkulandığında- salt alışkanlığın etkisiyle davranamaz. Evlenme teklifinde yalnızca içgüdüsü veya hanımın zengin olduğu sanısı etken olabilir. Eğer kararda içgüdü etken olmuşsa, kuşkusuz, hanımın her türlü erdeme sahip olduğuna inanır. Bu da ona, kararının bir nedeni gibi gelebilir; ancak gerçekte bu da içgüdünün değişik bir etkisinden başka bir şey değildir ve içgüdü tek başına eylemin yeterli nedenidir.

Oğluna okul seçerken izlediği yol büyük olasılıkla önemli iş kararları alırken izlediğinin aynıdır; burada da inanç önemli bir rol oynar. Karısının sadakatsizliği hakkında bir bilgi edinmişse davranışı büyük olasılıkla salt içgüdüsel olacaktır; ancak bu içgüdü sonradan olacakların temel nedenini de oluşturan bir inanç etkisiyle harekete geçmiştir.

Demek oluyor ki, inançlar eylemlerimizin yalnızca ufak bir bölümünden doğrudan sorumlu olsalar da sorumlu oldukları eylemler en önemli olan ve yaşamımızın genel yapısını belirleyen eylemler arasında yer alır. Siyasal ve dinsel eylemlerimiz özellikle inançlarımızla bağıntılıdır.

(2) Şimdi ikinci sorumuza geliyorum. Bu soru iki yönlüdür:

(a) İnançlar gerçekten ne ölçüde kanıtlara dayanır?

(b) Öyle olmaları ne ölçüde olanaklı veya arzu edilen birşeydir?

(a) İnançların kanıtlara dayanma oranı onlara inananların sandıklarından çok daha düşüktür. Oldukça rasyonel bir eylem ele alalım: zengin bir işadamının parasal yatırım yapması. İşadamının, örneğin Fransız Frankının iniş çıkışı konusundaki görüşünün, politik eğilimine bağımlı olduğunu görürsünüz; ve de bu görüşü öylesine benimsemiştir ki parasını o yolda riske sokmaktan kaçınmaz. İflas olaylarında, çoğu kez, felaketin nedeninin bazı duygusal etkenlerden kaynaklandığı ortaya çıkar. Politik görüşler, onları açıklamaları yasaklanmış olan devlet görevlilerine ait olanları dışında, nadir olarak kanıtlara dayanırlar. Bazı istisnalar kuşkusuz vardır. Yirmi beş yıl önce başlamış olan gümrük resimleri reformu tartışmalarında sanayicilerin çoğunun desteklediği taraf, kendi gelirlerini artıracak taraftı. Bu, görüşlerinin gerçekten kanıtlara dayandığını gösteriyor; ancak, ifadelerinde bunu ima eden en ufak bir şey yoktu. Freudcular bizi “rasyonalize etme” süreciyle, yani gerçekte irrasyonel olan bir görüş veya karar için kendimize rasyonel görünen nedenler uydurma süreciyle tanıştırdı. Ancak, özellikle İngilizce konuşulan ülkelerde “irrasyonalize etme” denebilecek bir de ters süreç var.

Kurnaz bir kişi bir sorunun lehinde ve aleyhinde olan yönleri az veya çok bilinç- altı bir yolla, bencil bir açıdan değerlendirebilir (İnsanın kendi çocuklarının söz konusu olması dışında, bencil olmayan düşünceler çoğu zaman bilinç-altına inmezler). Bilinç-altının yardımıyla sağlam bir bencil karara vardıktan sonra kişi nasıl büyük fedakarlıklarla kamu yararını gözettiğini gösteren büyük büyük laflar uydurur veya başkalarından alıntılar yapar. Bu lafların, sahibinin gerçek nedenlerini belirttiğine inananlar o kişinin gerçek kanıtları değerlendirebilmekten yoksun olduğunu da düşünecektir; çünkü, o kişinin eylemleri, kamu yararına olan bir şeye yol açmayacaktır. Bu durumdaki bir kişi, olduğundan daha az rasyonel görünür. Daha da ilginç olanı, onun irrasyonel yönünün bilinçli, rasyonel yönünün ise bilinç-dışı olmasıdır. İngiliz ve Amerikalıları bu denli başarılı kılan da bu özelliktir.

Kurnazlık, gerçek olduğu zaman, insan doğasının bilincinden çok bilinç-dışına ait bir şeydir ve sanırım ki iş aleminde başarı için gereken en önemli özelliktir. Ahlaki açıdan ise, her zaman bencil olduğu için, küçümsenen bir özelliktir; bununla birlikte insanları en kötü suçlardan alıkoymayı da başarabilir. Bu özellik eğer Almanlarda var olsaydı sınırsız denizaltı harekatına girişmezlerdi; eğer Fransızlarda var olsaydı Ruhr’da yaptıklarını yapmazlardı; eğer Napolyon’da olsaydı Amiens Antlaşması’ndan sonra tekrar savaşa girmezdi. Bazı istisnaları olsa da, ortaya şöyle bir genel kural koyabiliriz: İnsanlar neyin kendi yararlarına olduğu konusunda yanılırlarsa, akla uygun olduğunu sandıkları tutum, başkaları için, gerçekten akla uygun olan tutumdan çok daha fazla kötülüğe yol açar. Bu nedenle, insanları kendi çıkarlarını iyi değerlendirecek duruma getiren her şey yararlıdır. Ahlaki nedenlerle, kendi çıkarlarına ters olduğuna inandıkları şeyleri yaptıkları
halde çok zengin olmuş sayısız insan vardır.

Örneğin ilk-dönem Quaker’lerden bazı dükkan sahipleri, başkalarının sürekli olarak yaptığı gibi her müşteriyle pazarlık etmek yerine, sattıkları mallar için kabul edebilecekleri en düşük miktardan daha çok para istememe yolunu tutmuşlardır. Bu kararı almalarının nedeni, razı olduklarından çok para istemeyi yalan söylemek saymalarıydı. Ancak müşteriye sağlanan bu kolaylık öylesine büyüktü ki herkes onların dükkanlarına koştu; sonuçta zengin oldular (Bunu nerede okuduğumu unuttum; ancak, belleğim beni yanıltmıyorsa güvenilir bir kaynaktı). Aynı amaca açıkgözlülük yaparak da ulaşmak olanaklıydı; ancak hiç kimse yeterince açıkgöz değildi. Bilinç-dışımız göründüğünden daha kötü niyetlidir. Bu nedenle, ahlaki gerekçelerle, kendi yararlarına ters düşen şeyleri bilerek yapan kişiler kendi yararlarına olanı tam olarak yapan kişilerdir. Onların arkasından, şiddetli duyguları olabildiğince safdışı ederek, kendi yararlarını bilinçli ve rasyonel olarak düşünmeye çaba gösterenler gelir. Üçüncü olarak, içgüdüsel olarak açıkgöz olan kişiler gelir. Bunlar başkalarının mahvolmasını amaçladıkları yollarda kendilerini mahvederler. Bu son grup Avrupa nüfusunun yüzde doksanını kapsar.

Biraz konu dışına çıkmış görünebilirim; ancak açıkgözlülük dediğimiz bilinç-dışı mantığını bilinçli türlerinden ayırmam gerekliydi. Normal eğitim yöntemlerinin bilinç-dışına hiçbir belirgin etkisi yoktur. Öyleyse, açıkgözlülük bugünkü teknik olanaklarımızla öğretilebilir birşey değildir. Yalnızca alışkanlıktan kaynaklanan ahlak dışında, ahlakın da bugünkü yöntemlerle öğretilmesi olanaksız görünüyor; en azından, ben şahsen sıkça öğütlenen kişilerde iyiye doğru bir etki farketmedim. Bu nedenle, günümüzde bilinçli olarak yapılmak istenen her ıslahatın rasyonel yollar kullanarak yapılması zorunludur. İnsanlara açıkgöz veya erdemli olmayı nasıl
öğreteceğimizi bilmesek de onlara rasyonel olmayı öğretmeyi bir ölçüde biliyoruz: Eğitimden sorumlu olanların her konuda uyguladıklarının tam tersini yapmak bunun için yeterlidir. Gelecekte, iç salgı bezleriyle oynayarak, salgılarını azaltıp çoğaltarak, erdem yaratmayı da öğrenebiliriz. Ancak günümüzde rasyonalizmi yaratmak erdem yaratmaktan daha kolaydır -rasyonalizm sözcüğü ile, eylemlerimizin etkilerini önceden tahmin etme sürecinde bilimsel düşünme alışkanlığını kastediyorum.

(b) Bu, bizi şu soruya getiriyor: İnsanların eylemleri ne ölçüde rasyonel olabilir veya olmalıdır? Önce “olmalı mı” sorusunu ele alalım. Kanımca rasyonalizmin uygulama alanını belirleyen kesin sınırlar vardır; yaşamın en önemli bölümlerinden bazıları mantığın işe karışmasıyla mahvolurlar. Leibniz son yıllarında bir muhabire yaşamında yalnız bir kere, o da elli yaşındayken, bir bayana evlenme teklif ettiğini anlatmış; sonra da şunu eklemiş: “Şükürler olsun ki düşünmek için zaman istedi. Bu bana da düşünme fırsatı verdi ve teklifimi geri aldım.” Davranışının çok rasyonel olduğu kuşku götürmez; ancak beğendiğimi söyleyemem.

Shakespeare “deli, aşık ve şair”i “yoğunlaşmış hayal gücü” olarak biraraya getirir. Sorun deliyi salıverip aşık ve şairi bir arada tutmaktır. Bir örnek vereceğim: 1919 yılında Old Vic’de oynanan The Trojan Women (Truvalı Kadınlar) oyununu seyrediyordum. Büyüyünce ikinci bir Hector olur korkusuyla Greklerin Astyanax’ı öldürdükleri, dayanılmaz ölçüde acıklı bir sahne vardır. Tiyatroda bütün gözler yaşlıydı; seyirciler Greklerin bu gaddarlığını akılalmaz buluyorlardı. Ama orada ağlayan bu insanlar, aynı anda, aynı gaddarlığı Euripides’in bile hayal gücünü aşan bir ölçüde kendileri uyguluyorlardı. Kısa bir süre önce, ateşkesten sonra Almanya’ya uygulanmakta olan ablukayı uzatan ve Rusya’ya da abluka öngören kararı alan bir hükümete -büyük çoğunluğu- oy vermişlerdi. Bu ablukaların çok sayıda çocuğun ölümüne neden olduğu biliniyordu; ama düşman ülkelerin nüfusunun azalmasını arzuluyorlardı: çocuklar, Astyanax gibi, büyüyüp babalarının yolundan gidebilirlerdi. Şair Euripides seyircilerin hayalinde aşık’ı canlandırmıştı. Ancak tiyatro kapısında aşık ve şair unutulmuşlardı; ve kendilerini iyi yürekli ve erdemli sayan bu bay ve bayanların siyasal eylemleri deli’nin (çıldırmış katil kişiliğinde) egemenliğine girmişti.

Aynı zamanda deli’yi de alıkoymadan şair ve aşık’ı alıkoymak olanaklı mıdır? Her birimizin içinde onların üçü de değişik ölçülerde mevcuttur. Bunlar, birisi kontrol altına alındığında diğer ikisinin yok olmasını gerektirecek ölçüde, birbirlerine bağlı mıdırlar? Öyle olduğunu sanmıyorum. Hepimizin içinde mantıktan esinlenmeyen eylemlerle tüketilmesi gereken bir miktar enerji olduğuna inanıyorum; bu, çıkış yolunu, koşullara göre sanatta, tutkulu aşkta veya tutkulu nefrette bulur. Saygınlık, düzen ve rutin -yani modern endüstri toplumunun demir gibi katı disiplini- sanatsal dürtüyü köreltmiş ve aşkı verimli, özgür ve yaratıcı olmak yerine bunalıma veya gizliliğe mahkum etmiştir.

Haset, gaddarlık ve nefret hemen bütün piskoposlar sınıfı tarafından takdis edilirken, özellikle özgür olmaları gereken şeyler baskı altında tutulmuştur. İçgüdüsel yapımız iki bölümden oluşur; birisi kendimizin ve çocuklarımızın yaşamını geliştirmeye, diğeri ise rakip gördüğümüz kişilerin yaşamını engellemeye yönelir.

Birincisi yaşama aşkını, sevgiyi ve psikolojik olarak sevginin bir kolu olan sanatı içerir; ikincisi de rekabeti, milliyetçiliği ve savaşı. Geleneksel ahlak birincisini bastırmak, ikincisini yüreklendirmek için herşeyi yapar. Gerçek ahlak bunun tam tersini gerektirirdi. Sevdiklerimizle ilgili davranışlar içgüdüye güvenle bırakılabilir. Akıl kapsamına alınması gerekli olan ise nefret duyduğumuz kişilere karşı olan davranışlardır.

Günümüz dünyasında etkin olarak nefret ettiklerimiz bizden uzak olan gruplar, özellikle de yabancı uluslardır. Onları soyut olarak algılarız ve gerçekte nefretin ta kendisi olan eylemleri, adalete olan aşkımız ve benzeri yüce amaçlar için yaptığımızı ileri sürerek kendimizi kandırırız. Bu gerçeği bizden saklayan perdeyi ancak, büyük ölçüde kuşkuculukla kaldırabiliriz. Bunu ve kıskançlık çılgınlığının tedavisini gerçekleştirdikten sonra, kıskançlıklara ve sınırlamalara dayalı olmayan, dopdolu bir yaşam arzusuna ve başka insanların birer engel değil, birer yardımcı olacağının idrakine dayalı yeni bir ahlak oluşturmaya başlayabiliriz. Bu ütopik bir beklenti değildir; Elizabeth İngilteresinde kısmen gerçekleşmişti. Eğer insanlar bir başkasının mutsuzluğu peşinde koşmak yerine kendi mutluluklarının peşine düşmeyi öğrenirlerse, bu beklenti hemen yarın gerçekleşebilir. Bu, hiç de uygulanmayacak kadar sert bir ahlak töresi değildir; ama benimsenmesi dünyayı cennete dönüştürebilir.

Düşler ve Gerçekler


Arzularımızın inanışlarımız üzerindeki etkisi herkesçe bilinen ve gözlenen bir olgudur; ancak bu etkinin niteliği çoğu zaman yanlış algılanır. İnançlarımızın büyük bölümünün bazı rasyonel temellere dayandığını; arzunun ise yalnız arada bir işi karıştırdığını varsaymak alışkanlık haline gelmiştir. Bunun tam karşıtı gerçeğe daha yakın olsa gerek. Günlük yaşamla ilgili inançlarımızın büyük bir bölümü arzularımızın şekilleşmesinden ibarettir; ancak orada burada bazı izole noktalarda, gerçeğin sert darbesiyle doğru yola yöneltilirler.

İnsan genelde bir düş aleminde yaşar; dış dünyadan gelen aşırı zorlayıcı bir etkiyle bir an için uyanır; ancak çok geçmeden düş aleminin tatlı uykusuna yeniden dalar. Freud geceleri gördüğümüz düşlerin, büyük ölçüde, arzularımızın görüntü şeklinde gerçekleşmesi olduğunu göstermiş; bunun, gündüz gördüğümüz düşler için de aynı ölçüde doğru olduğunu söylemiştir. İnançlar dediğimiz gündüz düşlerini de buna eklemesi yerinde olurdu.

Doğru olduğuna inandığımız şeylerin bu rasyonel olmayan kökenini göz önüne serecek üç yöntem vardır: deli ve isterik kişilerin incelenmesinden yola çıkıp, giderek bu hastaların temelde normal sağlıklı kişilerden pek az farklı olduğunu ortaya koyan psikanaliz yöntemi; ikincisi, en değerli görüşlerimizin rasyonel kanıtlarının ne kadar zayıf olduklarını gösteren kuşkucu filozofların yöntemi; son olarak da, insanları genel olarak gözlemleme yöntemi. Ben yalnız bu sonuncusu üzerinde duracağım.

Antropologların uzun çalışmalarından öğrendiğimize göre, en ilkel insanlar anlamadıklarının farkında oldukları olaylarla karşılaştıklarında cahilliklerinin bilinci içinde çırpınıp durmazlar; tersine, bütün önemli eylemlerini yönetecek ölçüde sıkıca bağlandıkları sayısız inançları vardır. Bir hayvanın veya savaşçının etini yemekle, kurbanın yaşarken sahip olduğu erdemleri elde edebileceklerine inanırlar. Birçoğu, kabile reisinin adını ağızlarına almanın insanı hemen öldürecek büyük bir günah olduğuna inanır, hatta ismin bir hece olarak yer aldığı bütün sözcükleri değiştirecek kadar ileri giderler. Örneğin John adında bir kralınız varsa Jonquil yerine George-quil veya dungeon yerine dun-george demeniz gerekir. Tarım düzeyine geldiklerinde yiyecek üretimi nedeniyle hava durumu önem kazanıyor; bazı büyülerin yağmur getireceğine veya ufak ateşler yakmakla güneş açacağına inanılıyor. Bir kişi öldürüldüğünde kanının veya hayaletinin öç almak için öldüreni izlediğine, onun ancak yüzü kırmızıya boyama veya matem tutma gibi basit yöntemlerle aldatılabileceğine inanıyorları. Bu inancın ilk bölümünün öldürülmekten korkanlardan, ikinci bölümünün de öldürenlerden kaynaklandığı açıkça görülüyor.

Rasyonel olmayan inançlar ilkel insanlara özgü değildir. İnsan ırkının büyük bir bölümü bizimkilerden farklı olan, bu nedenle de doğal olarak, aslı esası bulunmayan dinsel inançlara sahiptir.

Önyargısız herhangi bir insan için rasyonel bir sonuca varmanın olanaksız olduğu birçok konuda politikayla ilgilenen ama politikacı olmayan kişiler çok güçlü kanılara sahiptirler.

Çekişmeli bir seçimde görev alan gönüllüler hep kendi taraflarının kazanacağına inanırlar; kaybetme olasılığına işaret eden birçok neden bulunmasının bir önemi yoktur. 1914 sonbaharında Alman ulusunun çok büyük bir bölümünün Almanya’nın zaferinden kesinlikle emin olduğu kuşku götürmez. Bu örnekte gerçek işe karışmış, düşleri altüst etmiştir. Alman olmayan bütün tarihçilerin önümüzdeki yüz yıl boyunca yazmaları önlenebilseydi yine düşler canlanır, sadece başlangıçtaki zaferler anımsanır ve savaşın sonunda yaşanan felaketler unutulurdu.

Nezaket, bir kişinin, kendisinin veya çevresindekilerin meziyetlerine ilişkin görüşlerine saygılı olma alışkanlığıdır. Herkes, her gittiği yerde, rahatlatıcı bir kanılar bulutu ile sarılmıştır; bu kanılar, yazın uçuşan sinekler gibi, kendisiyle beraber hareket eder. Bunların bazıları kişiseldir; kişiye, kendi erdemlerinden ve üstünlüklerinden, arkadaşlarının sevgisiden ve tanıdıklarının saygısından, mesleğinin parlak geleceğinden, pek iyi olmayan sağlığına karşın tükenmeyen enerjisinden söz ederler. Onun ardından ailesinin olağanüstü yüceliği hakkındaki inançlar gelir: babasının şimdilerde ender rastlanan dürüstlüğü ve çocuklarının şimdiki modern ana-babalarda bulunmayan bir disiplinle yetiştirmiş olması; oğullarının okul sporlarında herkesi nasıl geride bıraktığı; kızının kendini uygunsuz bir evliliğe atacak kızlardan olmadığı gibi. Daha sonra, ait olduğu toplumsal sınıf hakkındaki inançları gelir. Toplumdaki konumuna bağlı olarak bu sınıf bütün sınıflar içinde ya sosyal açıdan en iyisidir; ya en bilgilisidir, ya da ahlak yönünden en değerlisidir -her ne kadar bu değerlerden birincisinin ikincisinden, ikincisinin de üçüncüsünden daha çok aranılan nitelikler olduğu konusunda herkes hemfikir ise de. Ulus konusunda da, hemen herkes kendi ulusu hakkında rahatlatıcı kuruntular besler. “Yabancı uluslar ne yazık ki ısrarla kendi bildikleri gibi davranıyorlar.” Mr. Podsnap bu sözleriyle insan kalbinin en köklü duygularından birini dile getirmiş oluyordu.

Son olarak da genel olarak insanlığı, mutlak olarak veya karşılaştırmayla “hayvani yaratıklar”dan üstün tutan kuramlara geliyoruz: İnsanın ruhu vardır, ama hayvanın yoktur; insan “rasyonel bir hayvan”dır. Aşırı acımasız veya anormal bir eylem “hayvan gibi”, veya “vahşi” olarak nitelenir (halbuki böyle eylemler kesinlikle insanlara özgüdür, Tanrı insanı kendi görüntüsünden yarattı ve evrenin nihai amacı İnsan’ın mutluluğudur.

Böylece, bizi rahatlatan aşamalı bir inançlar dizisine sahip bulunuyoruz: kişiye ait olanlar, ailesi ile paylaştıkları, sınıfında veya ulusunda yaygın olanlar, son olarak da bütün insanlığa aynı ölçüde hoş gelenler. Bir kimseyle iyi ilişkilerimiz olmasını istiyorsak onun inandıklarına saygı göstermemiz beklenir. Bu nedenle de insanların yüzlerine karşı, arkalarından konuştuğumuz gibi konuşmayız. Bu fark, onların bizim kişiliğimizden olan farkları arttıkça daha da belirginleşir. Kardeşimizle konuşurken ana-babalar konusunda bilinçli bir nezaket göstermeye gerek görmeyiz. Yabancı ülke insanlarıyla konuşurken nazik olma gereği doruk noktasındadır ve yalnız kendi vatandaşlarına alışık olanlara dayanılmaz ölçüde sıkıcı gelir.

Bir keresinde, ülkesinden hiç çıkmamış bir Amerikalıya İngiliz Anayasası’nın birkaç önemsiz noktada Amerikalılarınkinden daha iyi olabileceğini söylemiştim. Hemen büyük bir öfkeye kapıldı; bu türden bir düşünceyi daha önce hiç duymamış olduğundan, bir kimsenin gerçekten böyle bir şey düşünebileceğini aklı almamıştı. İkimiz de nezaketi ihmal etmiştik; sonuç da bir felaket olmuştu.

Sosyal amaçlı toplantılarda nezakette kusur her ne kadar hoş değilse de mitleri yok etme bakımından çok yararlıdır. Doğal kanılarımızı düzeltmenin iki yolu vardır; biri, zehirli bir mantarı yenebilir bir mantar sanıp sonuçta acı çekmek gibi, gerçekle yüzleşmek; diğeri de kanılarımızın, gerçek olgulara değil, diğer insanların inançlarına ters düşmesi durumudur. Bazıları domuz eti yemenin helal, dana eti yemenin haram olduğunu düşünür; başkaları ise tam tersine inanır. Bu görüş ayrılığı çoğu zaman kan dökülmesine yol açmıştır. İkisinin de belki gerçekten günah olmadığı yolunda rasyonel bir görüş yavaş yavaş oluşmaya başlamış bulunuyor. Nezaket ile yakından bağıntılı olan alçakgönüllülük, kendimizi ve kendimizde olan şeyleri, karşımızdakilerden veya onlarda bulunan şeylerden üstün tutmuyor gibi davranmayı gerektirir. Bu hüner sadece Çin’de tam olarak anlaşılmıştır.

Bana anlattıklarına göre, Çin’de bir Mandarin’e karısının ve çocuklarının sağlığını sorarsanız size şöyle cevap verirmiş: “Zatıalilerinin sormaya tenezzül buyurdukları o pasaklı aşağılık kadın ve iğrenç yumurcakları tam bir sağlık içindedirler.” Ne var ki, böyle incelikler sakin ve dingin bir yaşam tarzı gerektirir; iş ve politika dünyasının hızlı ve önemli ilişkilerinde ise bu olanaksızdır. Başka insanlarla olan ilişkiler, en başarılı olan kişiler dışında kalan herkesin mitlerini birer birer yıkmaktadır. Kişisel övünçleri kardeşler, aile övünçlerini okul arkadaşları, sınıfsal övünçleri politika, milli övünçleri de savaşlar ve ticari başarısızlıklar ortadan kaldırmaktadır. Ancak insan olmanın övüncü varlığını sürdürür; ve sosyal sohbetler sırasında, mit-yaratma yetisi bu alanda serbestçe at koşturur. Bilim bu tür hayallerin düzeltilmesinde bir ölçüde etkilidir. Ancak bu düzeltme hiçbir zaman kısmi olmaktan öteye gidemez; çünkü biraz safdillik olmazsa bilimin kendisi de çöker.


İnsanların kişisel ve sınıfsal düşleri gülünç olabilir; ancak toplumsal düşler insanlık çemberi dışına çıkamayan bizler için hüzün vericidir. Astronominin ortaya koyduğu Evren çok büyüktür. Teleskopla gördüklerimizin ötesinde daha neler var, bilemiyoruz; ancak bilebildiğimiz kadarı akılalmaz büyüklüktedir. Samanyolu bu bilinebilen evrende çok küçük bir yer kaplar. Bu ufak bölümün içindeki Güneş Sistemi sonsuz küçüklükte minik bir benek, gezegenimiz ise beneğin mikroskopik bir noktasıdır. Bu nokta üzerinde, karmaşık yapılı ve kendilerine özgü fiziksel ve kimyasal özellikleri olan, su ve saf olmayan karbon karışımı minik topaklar birkaç yıl sürüklenir durur; ta ki bileşimi oluşturan elementlere tekrar ayrılıp yok olana kadar. Vakitlerini iki iş arasında bölüştürürler: kendilerinin yok olma anını ertelemek ve telaşlı bir çaba ile, kendi türlerinden olan başkaları için bu anı çabuklaştırmak. Doğal sarsıntılar belirli aralıklarla binlercesini, hatta milyonlarcasını yok eder; hastalık daha birçoğunu vaktinden önce alıp götürür. Bu olaylar felaket olarak değerlendirilir; ancak insanlar aynı yok edişi kendi çabalarıyla başarırlarsa çok sevinir ve Tanrı’ya şükranlarını sunarlar. İnsan yaşamının fiziksel olarak var olabileceği süre Güneş Sistemi’nin toplam ömrünün çok ufak bir bölümüdür. Ancak insanların birbirlerini yok etme çabalarıyla, bu süre dolmadan da kendi sonlarını getireceklerini düşündüren nedenler var. Dışarıdan bakıldığında insan yaşamı böyle görünüyor.

Yaşama böyle bir bakışın dayanılmaz olduğunu, bunun, insanların var olmalarını sağlayan içgüdüsel enerjiyi yok edeceğini söyleyenler var. Onların buldukları kaçış yolu din ve felsefedir.

Dışdünya her ne kadar yabancı ve duyarsız görünse de, bizi teselli edenlerin verdikleri güvenceye göre, görünüşteki bu çatışmaların gerisinde bir uyum vardır. İlk nebuladan bu yana süregelen uzun gelişimin, en son aşama olarak insanoğluna eriştiği varsayılmaktadır. Hamlet çok ünlü bir yapıttır; ancak onu okuyanların pek azı Birinci Denizci’nin “Tanrı sizi kutsasın, efendim” şeklindeki dört sözcükten oluşan rolünü anımsar. Yaşamdaki tek uğraşları bu rolü oynamak olan bir topluluk düşünelim; onların Hamlet’lerle, Horatio’larla, ve hatta Guildenstern’lerle hiç bir temasları olamayacak bir şekilde izole edilmiş olduklarını varsayalım. Bu kişiler Birinci Denizci’nin dört sözcüğünün bütün oyunun temelini oluşturduğu yolunda bir takım edebi eleştiriler icadetmezler miydi? İçlerinden biri öteki rollerin de belki aynı ölçüde önemli olabileceğini öne sürseydi, onu aşağılama veya dışlamayla cezalandırma yoluna gitmezler miydi? Evrende insanoğlunun yaşamı Birinci Denizci’nin Hamlet’te aldığı rolden çok daha az yer tutmaktadır. Ancak sahnenin arkasındaki oyunun gerisini dinlememiz olanaksızdır; oyunun konusu ve kişileri hakkında da çok az şey biliyoruz.

İnsanlık denince onun bir temsilcisi olarak daha çok kendimizi düşünürüz. Bu nedenle de insanlık konusunda olumlu hisler besler, korunmasını önemli buluruz. Nonkonformist (İngiltere Kilisesi’nden ayrılmış bir tarikatın mensubu. (Ç.N.)) bakkal Mr. Jones kendisinin ölümsüzlüğe layık olduğundan emindir; bunu kendisinden esirgeyecek bir evrenin de dayanılmaz ölçüde kötü olduğu kanısındadır. Ancak şekere kum karıştıran ve pazar günleri kiliseyi ihmal eden Anglikan (İngiltere Kilisesi mensubu. (Ç.N.)) rakibi Mr. Robinson’u düşündüğünde, evrenin gereğinden fazla merhametli davrandığı görüşündedir. Mutluluğunun eksiksiz olması, Mr. Robinson için yakılacak bir cehennem ateşine bağlıdır. Bu şekilde hem insanın evrensel önemi korunmuş, hem de dost ve düşman arasındaki yaşamsal farklılık evrensel merhametin zaafı yüzünden ortadan kalkmamış olur. Mr. Robinson da aynı kanıdadır; ancak roller değişmiş olarak. Sonuçta herkes mutludur.

Korpenik’ten önceki çağlarda insan-merkezli dünya görüşünü savunmak için felsefi oyunlara gerek yoktu. Gök kubbesinin dünya çevresinde döndüğü gözle görülüyordu; dünyada da insan, çevresindeki bütün hayvanlara hükmetmekteydi. Ancak dünya merkezi konumunu yitirince insan da bulunduğu doruktan indirildi. Bunun üzerine, bilimin “kabalığını” düzeltecek bir metafiziğe gerek duyuldu. Bu görev de “idealist” denilen kişilerce yerine getirildi. Onlara göre maddesel dünya gerçek olmayan bir görünümden ibarettir; gerçek olan ise Akıl veya Ruh’tur; o, filozofun akıl ve ruhundan üstündür; tıpkı filozofun sıradan insandan üstün olduğu gibi. “İnsanın evi gibisi yoktur” deyiminin tersine, bu düşünürler bize her yerin kendi evimiz gibi olduğu güvencesi verirler. En iyi olan her şeyimizde, yani söz konusu filozofla paylaştığımız her şeyde, evrenle uyum içindeyiz. Hegel bize evrenin, onun dönemindeki Prusya Devleti’ne benzediği güvencesini de verir; onun İngiliz ardılları da evreni daha çok iki meclisli plütokratik bir demokrasiye benzetirler. Bu görüşler için öne sürülen gerekçelerde, bunların insancıl özlemlerle olan bağıntısı, o görüşün sahiplerinden bile gizlenecek biçimde kamufle edilmiştir: bu gerekçeler
görünüşte mantık ve önermelerin tartışılması gibi kuru kaynaklardan çıkarılmıştır. Ancak hep tek bir doğrultuda yanlışlar yapılmış olması, özlemlerin etkisini açığa vurmaktadır. Bir aritmetik toplaması yaparken insanın kendi lehine yanlış yapması, aleyhine olanı yapmasından daha olasıdır. Bunun gibi, bir kimsenin mantık yürütürken kendi özlemleri yönünde yanlışlar yapması, özlemlerine ters olan yönde yanlışlar yapmasından daha olasıdır. Demek oluyor ki, soyut düşünür olarak adlandırılan kişilerin incelenmesinde, kişiliklerinin anahtarı yaptıkları yanlışlardan anlaşılabilir.

Çok kişi insanların icadettiği sistemlerin, gerçek olmasalar bile zararsız ve rahatlatıcı olduklarını ve onlara dokunulmaması gerektiğini savunur. Ancak onlar gerçekte zararsız değildirler ve insanları önlenebilecek acılara katlanmaya yönelttikleri için getirdikleri rahatlık çok pahalıya malolmaktadır. Yaşamdaki kötülükler kısmen doğal nedenlerden, kısmen de insanların birbirlerine olan düşmanlığından kaynaklanmaktadır.

Eskiden rekabet ve savaşlar, yiyecek sağlamak için gerekliydi; bu yiyecekler de sadece galip gelenlerce elde edilebiliyordu. Şimdi bilim sayesinde doğal güçlere egemen olma yoluna girildiğine göre, insanlar birbirlerini yenmek yerine kendilerini doğayı fethetmeye adarlarsa herkes daha rahat ve mutlu olur. Doğanın bir dost, bazen de başka insanlarla kavgalarımızda bir müttefik olarak takdim edilmesi, insanın dünyadaki gerçek konumunu belirsizleştirmekte ve insanoğlunun kalıcı mutluluğunu sağlayacak yegane savaşım olan bilimsel güç arayışına giden çabaları saptırmaktadır. Bütün bu faydacı gerekçeler yanında gerçekdışı inançlara dayalı bir mutluluk arayışının yüce ve yetkin bir yönü yoktur. Dünyadaki gerçek konumumuzu korkusuzca algılamakta tam bir mutluluk, ve mit duvarları arkasına saklananların görebileceklerinden çok daha canlı bir dram vardır.

Düşünce dünyasında, kendi fiziksel güçsüzlükleriyle yüzleşmeye hazır olanların açılabilecekleri “engin denizler” vardır. Bütün bunlardan daha önemli olarak da gün ışığını karartan, insanları kavgacı ve acımasız yapan Korku’nun zulmünden kurtuluş vardır. Dünyadaki konumunu olduğu gibi görme yürekliliği göstermeyen hiç kimse bu korkudan kurtulamaz; kendisine, kendi küçüklüğünü görme olanağı vermeyen hiç kimse muktedir olduğu yüceliğe erişemez.


Modern yaşam iki yönden bilim temeline oturmaktadır. Hepimiz ekmek parası, rahatımızı sağlayan araçlar ve eğlence gereksinimlerimizi karşılamada bir bakıma bilimsel buluş ve keşiflere bağımlıyızdır. Öte yandan son üç yüzyıl içinde bilimsel görüşle ilintili olan bazı zihinsel alışkanlıklar bir avuç üstün yetenekli kişiden giderek toplumun büyük bir bölümüne yayılmıştır. Yeterince uzun süreler gözönüne alındığında, bilimin bu iki özelliğinin birbiriyle bağıntılı olduğu görülür; ancak her ikisi de, ötekisi olmadan yüzyıllarca var olabilirler. Bilimsel düşünce tarzı onsekizinci yüzyıl sonlarına kadar günlük yaşamı pek etkilemedi; çünkü sınai teknolojide devrim yapan büyük buluşlara henüz yol açmamıştı. Öte yandan, bilimin getirdiği yaşam tarzı, bilimin sadece pratikteki bazı uygulamalarını öğrenmiş toplumlarca da benimsenebilir. Böyle toplumlar başka yerlerde keşfedilmiş makineleri yapabilir, kullanabilir ve hatta onlarda bazı ufak tefek gelişmeler gerçekleştirebilir. Ortak insanlık zekası bir gün yozlaşsa bile, bilimin sağladığı teknik ve günlük yaşam, büyük olasılıkla, nesiller boyu var olmayı sürdürebilir. Ancak bu durum sonsuza dek süremez; çünkü eğer bir felaket sonucu ciddi şekilde zedelenirse bir daha yerine gelmesi olanaksızdır.

Demek oluyor ki, olumlu ya da olumsuz, bilimsel görüş insanlık için önemli bir konudur. Sanat alanında olduğu gibi bilimsel görüşün kendisi de iki yönlüdür. Yaratanlar ile değerlendirenler aynı kişiler değildir ve birbirinden farklı zihinsel alışkanlıklar gereksinirler. Her yaratıcı gibi bilimsel yaratıcı da entellektüel bir yolla ifade edilen güçlü duygulardan esinlenir; bu ifade açıklanmamış bir inancı da içerir; eğer bu inanç olmasa bilimci belki de pek bir şey başaramaz.

Değerlendiricinin böyle bir inanca gereksinimi yoktur; o her şeyi yerli yerinde görür; kendince gerekli noktaları değerlendirir; belki de yaratıcıyı kendisine kıyasla kaba ve ilkel bir kişi olarak düşünür. Uygarlık daha yaygın ve daha olağan bir aşamaya geldiğinde değerlendirenin düşünce tarzında, yaratıcı olabilecek kişilere karşı bir hükmetme eğilimi başgösterir. Sonuçta söz konusu uygarlık Bizanslaşır ve geriye dönük bir hal alır. Bilimde bu tür bir gelişim başlamakta gibi görünüyor. Öncülere güç veren inanç, özünden çürümeye başlamıştır.

Rusya, Japonya ve Yeni Çin gibi Uzakdoğu ülkeleri bilimi hala onyedinci yüzyıldaki çoşku ile karşılamaktadır. Batılı uluslar halklarının çoğunluğu da böyledir. Ancak başrahipler, kendilerinin resmen adandıkları bu ibadetten artık usanmaya başlamışlardır. Vaktiyle dinibütün genç Luther, hastalıktan kurtulmak için Kapitol’de Jüpiter’e kendi adına öküz kurban edilmesine ses çıkarmayan serbest-düşünceli Papa’ya saygılarını sunmuştu. Bunun gibi, günümüzde de kültür odaklarından uzakta olanlar bilime, onun kahinlerinin artık duymadıkları saygıyı beslemektedir. Bolşeviklerin “bilimsel” maddeciliği de, vaktiyle ilk dönem Alman Protestanlarında olduğu gibi, bu sofuluğu dost düşman herkesin yenilik sayacağı bir şekil içinde
devam ettirmeye yönelik bir çabadır.

Ancak onların Newton’un öğretilerine hararetle ve harfi harfine bağlı olmaları, Batı’nın “burjuva” bilimcileri arasında kuşkuculuğun yayılmasını hızlandırmaktan başka sonuç vermemiştir. Tennessee gibi, devletin bilim-öncesi bir aşamada kalmış olduğu yerler dışında, bilim devlet tarafından tanınan ve teşvik edilen bir faaliyet olarak siyasal açıdan tutucu bir nitelik almıştır. Günümüz bilimadamlarının çoğunluğunun temel imanı statükoyu korumanın önemine dayanmaktadır. Bunun sonucunda bilim için hakettiğinden fazlasını ileri sürmemek ve diğer tutucu güçlerin, örneğin dinin, istemlerini yerine getirmek konularına aşırı yatkındırlar.

Ancak bu bilimciler büyük bir zorlukla karşı karşıyadırlar. Bilimcilerin çoğunluğunun tutucu olmasına karşın bilim hala dünyadaki en hızlı değişim aracıdır. Asya’daki, Afrika’daki ve Avrupa’nın sanayi toplumlarındaki değişimin yol açtığı heyecan, tutucu görüşlü kişilerde çoğu kez hoşnutsuzluk yaratmaktadır. Bundan da bilimin değeri konusunda, Büyük Rahiplerin kuşkuculuğuna da katkıda bulunan tereddütler ortaya çıkmaktadır. Bu kadarla kalsa önemli olmayabilirdi. Ancak durum gerçek-entellektüel sıkıntılarla daha da ağırlaşmıştır. Bu zorlukların, eger aşılmazlarsa, bilimsel keşif çağını sona erdirmeleri olasılığı vardır. Bu hemen bir anda oluverecek demek istemiyorum. Rusya ve Asya, Batı’nın yitirmekte olduğu bilimsel imanı bir yüzyıl daha sürdürebilirler. Ancak eninde sonunda, bu inanca karşı öne sürülen savın reddedilemeyeceği ortaya çıkarsa bu, herhangi bir nedenle bir an için, usanç duyan insanları ikna edecek, bu kimseler bir kere inandıktan sonra da eski mutlu güvencelerine bir daha kavuşamayacaklardır. Bilimsel imana karşı ileri sürülen bu sav, bu nedenle, büyük bir titizlikle incelenmelidir.

Bilimsel imandan söz ederken bilimin, esas itibariyle, doğru olduğu yolundaki bir mantıksal sonucu kastetmiyorum. Daha az rasyonel olan ama daha heyecan verici bir şeyi, yani kişinin büyük bir bilimsel kaşif olmasına yol açan inanç ve duygular sistemini kastediyorum. Soru şudur: bilimsel keşifler için gereken zihinsel güce sahip insanlar arasında bu türden duygu ve inançlar var olmayı sürdürebilirler mi?

Yeni yayınlanmış çok ilginç iki kitap bize bu problemin yapısını anlamada yardımcı olacaktır. Bunlar Burtt’un Metaphysical Foundations of Modern Science (Modern Bilimin Metafiziksel Temelleri) (1924) ve Whitehead’in Science and the Modern World (Bilim ve Çağdaş Dünya) (1926) adlı kitaplarıdır. Bu kitapların ikisi de çağdaş dünyanır. Kopernik Galileo ve Newton’dan esinlenmiş olduğu düşünce sistemlerini eleştirmektedir -birincisi hemen hemen tümüyle tarihsel açıdan, ikincisi hem tarihsel hem de mantıksal açıdan. Dr. Whitehead’in kitabı daha önemlidir; çünkü yalnız eleştirel değil, aynı zamanda yapıcıdır; ayrıca geleceğin bilimi için, insanlığın bilimdışı özlemleri yönünden de doyurucu olacak bir entellektüel temel bulmayı amaçlamaktadır. Dr. Whitehead’in teorisinin hoş diyebileceğimiz bölümleri için öne sürdüğü mantıksal argümanları kabul edemem. Bilimsel kavramların yeni bir entellektüel yapılanmaya gereksinimi olduğunu kabul etmekle beraber bu yeni kavramların entellektüel olmayan duygularımıza eskileri kadar itici geleceğini ve bu nedenle yalnızca bilim lehinde güçlü önyargısı olanlarca kabul edilecekleri yolundaki görüşe de katılıyorum. Şimdi ileri sürülen tezin ne olduğunu görelim.

İşe tarihsel bakış açısıyla başlayalım. Dr. Whitehead “Nesneler arasında düzen, özellikle de bir doğa düzeni’nin var olduğu hakkında yaygın bir içgüdüsel inanç olmadan yaşayan bilim de olamaz,” diyor. Ona göre bilim ancak böyle bir inanca sahip olan insanlarca yaratılabilirdi; bu nedenle de inancın başlangıçtaki kaynağı bilim-öncesi dönem olmalıydı. Bilimin gelişmesi için gerekli olan karmaşık zihinsel yapının oluşmasında başka öğelerin de katkısı olmuştu. Whitehead, Greklerin yaşama bakış açısının daha çok dramatik olduğunu, bu nedenle de başlangıçtan çok sonu vurguladığını, bunun da bilim açısından sakıncalı olduğu ileri sürüyor. Öte yandan, Grek tragedyası, olayların doğa yasalarının zorunlu sonucu olarak ortaya çıktığı yolundaki Kader kavramının oluşmasına yardımcı olmuştur. “Grek tragedyasındaki Kader, çağdaş düşünce sisteminde Doğa düzenine dönüşmüştür.”

Gerekirci (necessitarian) görüş Roma hukuku ile desteklenmiştir. Roma Devleti (hiç olmazsa teoride), Doğulu despotlardan farklı olarak keyfi değil, önceden belirlenmiş kurallara göre hareket etmişti. Bunun gibi, hıristiyanlık da Tanrı’nın yasalar uyarınca hareket ettiği inancındaydı; her ne kadar bu yasaları Tanrı’nın kendisi koysa da. Bütün bunlar bilimsel düşünce biçiminin zorunlu bir ögesi olan Doğal Yasalar kavramının oluşmasını kolaylaştırmıştır.

Onaltıncı ve onyedinci yüzyıl öncülerinin çalışmalarını esinleyen bilim-dışı inançlar Dr. Burtt tarafından övgüye değer bir biçimde ortaya konmuştur; kendisi bunun için, pek az bilinen birçok orjinal kaynaktan yararlanmıştır. Örneğin Kepler, gençliğinin kritik bir döneminde, Zerdüşt dininden olanların Güneş’e tapma şeklindeki ibadetlerini kısmen benimsemiş gibidir. “Özellikle Güneş’in tanrılaştırılması ve ona yaraşır konumun evrenin merkezi olduğu yolundaki düşünceler Kepler’i, gençlik coşkusu ve coşkulu hayal gücünün etkisiyle, yeni sistemi kabule yöneltmiştir.” Bütün Rönesans dönemi boyunca hıristiyanlığa karşı, esas itibariyle Pagan çağı uygarlığına duyulan hayranlıktan kaynaklanan bir tür düşmanlık var olmuştur. Bu düşmanlık, kural olarak açıkça dile getirilemediyse de örneğin, fiziksel belirlenimcilik (determinizm) içerdiği gerekçesiyle Kilise’nin kınadığı astrolojinin yeniden canlanmasına yol açmıştır. Hıristiyanlığa karşı olan bu başkaldırı bilimle olduğu kadar boş-inanla da ilintilidir ve Kepler örneğinde olduğu gibi bazen her ikisiyle de içiçedir.

Eskiçağ’da yaygın olmayan, Ortaçağ’da ise hiç görülmeyen çok önemli bir öğe daha vardır: “çözülemeyen ve tekrarlanan” olgulara duyulan ilgi. Rönesans öncesinde olgulara karşı merak duyulması kişilere özgüydü; örneğin İmparator 2. Frederick ve Roger Bacon. Ancak Rönesans döneminde bu merak aydınlar arasında birden yaygınlaştı. Montaigne’de bu, Doğal Yasalara ilgi duymaksızın var olan bir meraktır; bu nedenle de Montaigne bir bilim adamı değildir. Bilim uğraşı, kendine özgü bir genel ve özel ilgiler karışımını içerir; özel durum, genel durumu aydınlatabileceği umuduyla incelenir. Ortaçağ’da özel durumun, teorik olarak, genel ilkelerden çıkarılabileceği düşünülürdü; Rönesans döneminde genel ilkeler gözden düştü ve eski çağlara olan tutku özel olaylara karşı güçlü bir ilgiye yol açtı. Bu ilgi Grek, Roma ve skolastik geleneklere göre eğitilmiş beyinlerde, sonunda Kepler ve Galileo gibi bilimsel kişiliklerin ortaya çıkışını olanaklı kılan düşünsel atmosferi yarattı. Doğaldır ki bu atmosfer onların çalışmalarını sarmalamış ve günümüzdeki izleyicilerine kadar gelmiştir. “Bilim, kökenini Rönesans sonlarının tarihsel başkaldırısından hiç ayırmamıştır; daha çok, ilkel bir inanca dayalı, rasyonalizm-karşıtı bir hareket olarak sürmüştür. Gerek duyduğu uslamlama sistemini, tümdengelim yöntemini uygulayan Grek rasyonalizminin yaşayan bir yadigarı olan matematikten almıştır. Bilim felsefeyi reddeder. Başka bir deyişle, inancını haklı kılmaya veya açıklamaya hiç gerek duymamış, Hume’un onu yadsımasına da sessizce kayıtsız kalmıştır.”

Emekleme dönemindeyken onu beslemiş olan boş-inanlardan ayırırsak bilim var olmayı sürdürebilir mi? Bilimin felsefeye karşı gösterdiği kayıtsızlık, kuşkusuz, bilimin şaşırtıcı başarısı nedeniyledir. Bilim, insanın güçlü olduğu duygusunu kuvvetlendirmiş; bu nedenle de, teolojik geleneklerle kimi zaman çatışmasına karşın, genelde iyi kabul görmüştür. Ancak son zamanlarda, kendi iç sorunları onu felsefeyle ilgilenmeye yöneltmiştir. Bu, özellikle uzay ve zamanı bir uzay-zaman düzeninde birleştiren görecelik teorisi için söz konusu olmuştur. Bunun yanısıra, sürekli olmayan harekete gereksinimi varmış gibi görünen kuantum teorisi için de geçerlidir. Yine, bir başka alanda, fizyoloji ve biyokimya, felsefeyi canalıcı bir noktasında tehdit eden psikolojinin alanına el uzatmaktadır. Dr. Watson’un davranışçılığı bu saldırının bir öncü kuvvetini oluşturmakta; felsefi gelenek için saygılı sayılamayacak şeyler içermekte; buna karşın kendine özgü yeni bir felsefeye de gerek duymaktadır. Bütün bu nedenlerden dolayı bilim ve felsefenin bu soğuk savaşı sürdürmeleri artık olanaksızdır; düşman ya da dost olmak zorundadırlar. Bilim, temelleri konusunda felsefenin ona yönelttiği soruları yanıtlayamazsa dost olamazlar. Dost olmaları durumunda ise birbirlerini yok ederler; yalnız birinin tek başına alana egemen olması artık olanaksızdır.

Bilimin felsefi açıdan kendini kanıtlaması için Dr. Whitehead iki şey önermektedir. Bir yandan yeni bazı kavramlar ortaya atmaktadır ki onlar sayesinde görecelik ve kuantum fiziği, eski katımadde kavramında yapılacak bölük pörçük değişikliklerle elde edilecek sonuçlara göre, zihinsel bakımdan daha doyurucu olan bir yapılanma olanağı bulacaktır. Eserin bu bölümü henüz arzu edilen ölçüde geliştirilmiş olmamakla beraber geniş anlamıyla bilim kapsamına girmektedir ve bizleri bazı olgular hakkındaki teorik bir yorumu bir başkasına tercih etmeye yönelten alışılmış kanıtlama yöntemine de olanak vermektedir.

Tekniğinin zor olduğunu belirtmek dışında bu konuya değinmeyeceğim. Şu anda ilgilendiğimiz konu yönünden önemli olan, Dr. Whitehead’in eserinin daha felsefi olan bölümüdür. Bize sadece daha iyi bir bilim önermekle yetinmeyip, aynı zamanda Hume’dan bu yana bir anlamda rasyonel olmayan geleneksel bilimi rasyonel kılacak bir de felsefe öneriyor. Bu felsefe temelde Bergson’unkine çok benzer. Burada karşılaştığım zorluk şudur: Dr. Whitehead’in yeni kavramları, normal bilimsel ve mantıksal sınamalara olanak veren formüllerle ifade ediliyorlarsa da öne sürdüğü felsefeyi gerektirmiyorlar gibi görünüyor.

Bu nedenle felsefesi kendi içerdiği değerlere göre kabul edilmelidir. Onu, eğer doğru ise, bilimi haklı kıldığı (justification) için kabul etmemeliyiz; çünkü tartıştığımız sorun bilimin haklı kılınmasının olanaklı olup olmadığıdır. Onu olduğu gibi, bize gerçekten doğru gelip gelmediği bakımından incelemeliyiz; ancak bunda da kendimizi eski kargaşa ile yüzyüze buluyoruz.

Şimdi sadece tek bir nokta, ama çok önemli bir nokta üzerinde duracağım. Bilindiği gibi Bergson geçmişin bellekte yaşamayı sürdürdüğü, hiç bir şeyin asla gerçekten unutulmadığı kanısındadır. Bu noktalarda Dr. Whitehead onunla hemfikir görünüyor. Bu şairane bir ifade olarak çok hoş olmakla beraber, benim düşünüşüme göre, olayları bilimsel netlikle dile getirdiği kabul edilemez. Geçmişteki bir olayı -diyelim ki Çin’e varışımı- anımsıyorsam, yeniden Çin’e vardığımı söylemem sadece mecazi bir ifadedir. Anımsadığım zaman bazı sözcükler ve imgeler belirir. Bunların anımsadığım şeylerle nedensellik ve benzerlik ilişkisi vardır ve bu benzerlik genellikle mantıksal yapı benzerliğinden öte bir şey değildir. Anının, geçmişteki olayın varlığını sürdürmesi olduğunu söylesek bile bu, olayın kendisi ile anısı arasındaki ilişki hakkındaki bilimsel soruya bir yanıt oluşturmaz. Çünkü öyle söylesek bile, yine de, aradan geçen sürede olayın değiştiğini kabul etmek zorundayız; bu sefer de değişimin hangi bilimsel yasalar uyarınca gerçekleştiği sorusuyla karşı karşıya kalırız. Anıyı yeni bir olay olarak veya oldukça değişmiş eski bir olay olarak adlandırmanın bilimsel problem açısından bir farkı yoktur.

Hume’dan bu yana bilim felsefesinde yer alan iki büyük skandal nedensellik ve tümevarımdır. Bu iki yönteme hepimiz güveniriz; ancak Hume bu inancın hiçbir rasyonel temele dayanmayan, bilinçsiz bir inanç olduğu yolunda bir kanı uyandırmıştır. Dr. Whitehead kendi felsefesinin Hume’a bir yanıt olanağı sağladığına inanıyor. Kant da aynı şeyi düşünmüştü. Ben her ikisini de kabul edemiyorum. Ancak herkes gibi ben de bir yanıt olması gerektiğine inanmaktan da kendimi alamıyorum. Bu durum derin bir rahatsızlık kaynağıdır; bilim ile felsefe karıştırılmaya devam ettikçe rahatsızlık artacaktır. Bir yanıt bulunabileceğini ummak durumdayız; ancak ben yanıtın bulunmuş olduğuna inanamıyorum.

Bilim günümüzdeki durumuyla kısmen olumlu, kısmen de olumsuz olarak düşünülebilir. Bize çevremizi düzenleme gücü vermesi ve küçük de olsa önemli bir azınlık için zihinsel doyum olanağı sağlaması bakımından da olumludur. Olumsuzdur; çünkü ne kadar maskelemeye çalışsak da insan eylemlerini, teorik olarak, önceden tahmin etme olanağını içeren bir gerekirciliği varsaymakta, bu bakımdan da sanki insanın gücünü azaltmaktadır.

Doğal olarak insanlar bilimin olumlu yönünü alıkoyup olumsuz yönünden kurtulmayı arzular; ancak bunu başarma çabaları şimdiye dek boşa çıkmıştır. Nedensellik ve tümevarıma inancımızın irrasyonel olduğunu vurgularsak, bilimin doğru olup olmadığını bilmediğimiz ve bize onu olumlu kılan, çevremize egemen olma olanağının her an yok olabileceği sonucuyla karşılaşırız. Ancak bu sonuç tümüyle teorik olup, çağdaş bir insanın uygulamada benimseyeceği birşey değildir. Öte yandan bilimsel yöntemin savlarını kabul edersek nedensellik ve tümevarımın, herşeye olduğu gibi, insan iradesine de uygulanabilir olduğunu kabulden kaçınamayız. Yirminci yüzyılda fizik, fizyoloji ve psikoloji alanlarındaki gelişmeler bu sonucu güçlendirmektedir.

Sonunda öyle görünüyor ki, bilimin rasyonel kanıtlaması teorik olarak yetersiz ise de, bilimin olumsuz yönlerini bırakıp olumlu olanlarını alıkoymamızı sağlayan bir yöntem mevcut değildir. Durumun mantığıyla yüzleşmekten kaçınarak kuşkusuz bunu başarabiliriz. Ancak o zaman dünyayı anlamayı amaç edinmiş olan bilimsel keşif dürtüsünü de daha kaynağında kurutmuş oluruz. Geleceğin bu karmaşık probleme daha doyurucu bir çözüm getirmesini umalım.

İnsan rasyonel olabilir mi?

Kendimi hep bir rasyonalist olarak düşünürüm; ve bana göre bir rasyonalist, insanların rasyonel olmasını isteyen kişidir. Rasyonellik günümüzde birtakım sert eleştirilere uğramış bulunuyor; öyle ki, ne anlama geldiğinin bilinmesi, bilinmesi durumunda da insanların elde edebilecekleri bir şey olup olmadığını kestirmek zordur. Rasyonelliği tanımlama sorununun biri teorik, öteki de pratik olmak üzere iki yönü vardır: Rasyonel düşünce nedir? Rasyonel davranış nasıldır? Faydacılık (pragmatizm) kanıların irrasyonel olduğunu, psikanaliz de davranışların irrasyonel olduğunu vurgular.

Bu iki yaklaşım çoğu kimseyi, düşünce ve davranışların olumlu bir şekilde uyum gösterecekleri ideal bir rasyonelliğin var olmadığı görüşüne yöneltmiştir. Bu da şöyle bir sonuca yol açar görünmektedir: Eğer siz ve ben değişik kanılara sahipsek, bunu tartışmanın ya da tarafsız bir kişinin hakemliğine başvurmanın yararı yoktur. Yapabileceğimiz tek şey, parasal ve askeri gücümüz ölçüsünde, etkili konuşma, reklam, ya da savaş yollarıyla birbirimizle mücadele etmektir. Böyle bir bakış açısının çok tehlikeli, uzun dönemde ise uygarlık için yokedici nitelikte olduğu kanısındayım. Bu nedenle, rasyonellik idealinin, onu yok edeceği düşünülen fikirlerden etkilenmediğini, düşünce ve yaşama bir yol gösterici olarak eskiden taşıdığı bütün önemi koruduğunu göstermeye çalışacağım.

Önce kanıların rasyonelliğini ele alalım. Bunu, basit olarak, bir kanaate varmadan önce, konuyla ilgili bütün kanıtları dikkate alma olarak tanımlıyorum. Rasyonel bir kişi kesinliğin olanaklı olmadığı durumlarda olasılığı en kuvvetli olan görüşe en büyük ağırlığı verir, yabana atılamayacak ölçüde olasılığı olanları da varsayım olarak aklında tutar; çünkü bunların tercihini gerektiren bazı kanıtlar sonradan ortaya çıkabilir. Doğaldır ki burada, gerçeklerin ve olasılıkların çoğu durumda nesnel bir yöntemle -yani iki dikkatli kişiyi aynı sonuca götürecek bir yöntemle- saptanabileceği varsayılmaktadır. Bu varsayım sık sık sorgulanmaktadır. Çok kimse aklın tek işlevinin kişinin kendi özlem ve gereksiniminin doyumunu kolaylaştırmak olduğunu söylemektedir.

Pelebs Ders Kitapları Komitesi’nin yayınladığı Outline of Psychology (Psikolojinin Anahatları) kitabında (sayfa 68) “Zihin her,seyden çok bir taraf tutma aracıdır. İşlevi kişiye ya da türe yararlı olacak eylemlerin gerçekleşmesini ve daha az yararlı olanlarının engellenmesini güven altına almaktır,” denilmektedir. Ancak aynı yazarlar yine aynı kitapta (sayfa 123) ve yine italik harflerle “Marksistlerin inancı ile dinsel inanç arasındaki fark pek derinlerdedir; dinsel inanç özlem ve gelenek temeline, diğeri ise nesnel gerçeklerin bilimsel analizine dayanır,” demektedirler. Eğer amaçları kendilerini Marksist inancı seçmeye yönelten şeyin akıl olmadığını öne sürmek değilse, bu sözler akıl için söylemiş oldukları sözlerle çelişmektedir. Amaçları ne olursa olsun “nesnel gerçeklerin bilimsel analizinin” olanaklı olduğunu kabul ettiklerine göre, nesnel anlamda rasyonel olan görüşlerin de olanaklı olduğunu kabul etmeleri gerekir.

İrrasyonel bir bakış açısı öneren daha bilge yazarlar, örneğin faydacı filozoflar, bu kadar kolay açık vermiyorlar. Onlar, kanılarımızın, doğru olmaları için uymaları gereken nesnel gerçek diye bir şeyin var olmadığını ileri sürüyorlar. Onlar için kanılar yalnızca varolma savaşında kullandığımız silahlardır ve insanın yaşamını sürdürmesine yardımcı olanlarına “doğru” denilmelidir.

Bu görüş İ.S. altıncı yüzyılda, budizm Japonya’ya ilk eriştiği zamanlar, Japonya’da yaygın olan görüştü. Yeni dinin doğruluğundan kuşku duyan iktidar, deneme olarak, saray mensuplarından birine bu dini kabul etmesini emretti; eğer bu kişi başkalarından daha başarılı olursa yeni din herkesçe kabul edilecekti. Bu yöntem faydacıların bütün din tartışmalarında -günümüze uyum sağlayacak değişikliklerle- benimsedikleri yöntemdir; ancak ben, insanı zenginliğe, bütün öteki dinlerden daha çabuk götürdüğü anlaşılan Museviliğe geçen bir kimse duymadım.

Faydacılar “doğru”yu bu şekilde tanımlasalar da günlük yaşamda zaman zaman ortaya çıkan ve bu denli incelikli olmayan sorunlarda hep çok değişik bir standart uygularlar. Bir cinayet davasının jürisinde yer alan bir faydacı, kanıtları herhangi bir insan gibi değerlendirecektir; ancak eğer kendisine özgü ölçütü uygulayacak olsa, toplumda kimin idam edilmesinin daha karlı olacağını düşünmesi gerekir. Tanım gereği o kişi cinayetin de suçlusudur; çünkü başka birisinin değil de onun suçlu olduğuna inanmak daha yararlı, bu nedenle de daha “doğru”dur. Bu tür faydacılık ne yazık ki bazen gerçekten uygulanıyor. Amerika ve Rusya’da bu tanıma uygun “düzmece suçlamalar” yapıldığını duymuştum. Ancak böyle durumlarda, gerçeği gizlemek için hiç bir çaba esirgenmiyor; başarılı olunamazsa da rezalet çıkıyor. Gizleme için gösterilen bu çaba, bir cinayet olayında polisin bile nesnel gerçeğe inandığını göstermektedir. Bilimde aranan da bu türden -çok alelade ve tatsız- bir nesnel gerçektir. İnsanlar, onu bulma umudunu taşıdığı sürece, dinde aranan gerçek de bu türdendir. İnsanlar ancak dinin gerçek olduğunu doğrudan kanıtlamaktan umut kestiği zamandır ki, onun sözümona yeni-moda bir anlamda “gerçek” olduğunu kanıtlamaya koyulmuşlardır.

Genel olarak ifade etmek gerekirse, irrasyonalizm, yani nesnel gerçeği yadsımak, hemen her zaman, hiçbir kanıtı olmayan birşeyde ısrar etmek; ya da çok sağlam kanıtları olan birşeyi yadsımak arzusundan kaynaklanır. Ancak, yatırım yapmak gibi, bir hizmetçi tutmak gibi pratik konularda hep nesnel gerçeğe olan inanç egemen olur. Eğer herhangi bir konudaki inancımızın doğru olup olmadığı gerçek olgularla sınanabiliyorsa, başka konularda da aynı sınama yapılmalıdır. Bunun uygulanmadığı durumlar bizi bilinemezciliğe (agnostisizme) götürür.

Konuları göz önüne alındığında bu düşünceler kuşkusuz çok yetersiz kalmaktadır. Gerçek olguların nesnelliği sorunu, filozofların şaşırtmacaları nedeniyle çok zorlaşmıştır. Bu konuyu başka bir yerde daha detaylı olarak ele almış bulunuyorum. Şimdilik, gerçek olguların var olduğunu, bunların bazılarının bilinebildiğini, diğer bazıları için ise bilinen gerçek olgulara göre bir olasılık derecesi saptanabileceğini varsayacağım. Ancak kanılarımız çoğu kez gerçeklere ters düşer; hatta belirli kanıtlara göre bir şeyin olası olduğunu söylediğimizde bile, aynı kanıtlara göre o şeyin olası olmadığı da söylenebilir. Bu durumda rasyonelliğin kuramsal yanı, gerçek olgulara ilişkin kanılarımızı özlemlere, önyargılara, geleneklere değil, kanıtlara dayandırmaktan ibarettir. Rasyonel bir kimse, konuya bağlı olarak, bir hukukçudan ya da bir bilimciden farksızdır.

Bazı kimseler, insanların en çok değer verdiği kanılarının tuhaf, hatta çılgınca denebilecek kökenlerine dikkat çekerek psikanalizin, kanılarımızın rasyonel olmasının olanaksızlığını saptadığını düşünürler. Psikanalize derin bir saygım vardır ve son derece yararlı olabileceğine inanırım. Ancak Freud ve ardıllarına esin kaynağı olan bakış açısı bir ölçüde gözden kaçırılmaktadır. Onların yöntemlerinin temel amacı, tedavi etmeye, isteri ve çeşitli türden akıl bozukluklarını iyileştirmeye yöneliktir. Savaş sırasında ortaya çıkan savaş nevrozunun en etkili tedavi yönteminin psikanaliz olduğu kanıtlanmıştır.

Rivers’ın daha çok “mermi şoku” hastalarıyla olan deneyimlerine dayanarak yazdığı Instinct and Unconscious (İçgüdü ve Bilinçötesi) kitabında, açıkça kabullenilmediği zaman korkunun yol açtığı kötü etkiler çok güzel bir şekilde incelenmektedir. Bu etkiler, doğal olarak, çeşitli tiplerde felçler, görünürde fiziksel olan hastalıklar gibi, daha çok zihinsel olmayan türdendir.

Şimdilik bunlarla ilgilenmeyeceğiz; konumuz zihinsel bozukluklardır. Delilerdeki kuruntuların çoğunun içgüdüsel engellemenin bir sonucu olduğu ve tümüyle zihinsel yollarla -yani hastaya, anısını baskı altında tuttuğu gerçekleri anımsatmak yoluyla- tedavi edilebildikleri anlaşılmıştır. Bu çeşit bir tedavi ve onu çağrıştıran durum, hastanın yitirmiş olduğu sağlıklı bir ruh halinin var olduğunu ve unutmayı en çok istedikleri de dahil olmak üzere, bütün işe yarar gerçekleri bilinç yüzüne çıkarmakla bunun tekrar kazanılabileceğini varsayar. Bu, bazı kişilerce ısrarla önerildiği üzere, irrasyonelliği karşı koymadan kabullenme yönteminin tam tersidir.

Bu kişilerin tek bildiği, yalnız psikanalizin, irrasyonel kanıların etkinliğini ortaya çıkardığıdır; onun amacının bu etkinliği belirli bazı tıbbi yöntemlerle azaltmak olduğunu unuturlar veya gözardı ederler. Benzer bir yöntemle delilikleri pek belirgin olmayan kişilerin irrasyonel tutumları da tedavi edilebilir; yeter ki hastalar kendi kuruntularını paylaşmayan bir hekimin tedavisine rıza göstersinler. Ancak, cumhurbaşkanları, bakanlar, önemli şahsiyetler bu koşulu nadiren yerine getirirler; ve tedavi görmeden yaşamlarını sürdürüp giderler.

Buraya kadar rasyonelliğin teorik yönünü ele aldık. Şimdi üzerinde duracağımız pratik yönü ise daha da büyük bir zorluk sergiler. Pratik konulardaki fikir ayrılıklarının iki kaynağı vardır: Birincisi tartışmacıların arzuları arasındaki farklılık, ikincisi de arzularını gerçekleştirme araçlarını değerlendirmedeki farklılıktır. İkinci tür farklılıklar gerçekte teoriktir; ancak sonuçları açısından uygulamaya dönüktürler. Örneğin bazı yetkililer ilk savunma hattımız için savaş gemileri gerektiğini ileri sürerken, diğerleri de uçakların gerekliliğini vurgular. Burada önerilen sonuç, yani ulusal savunma konusunda bir farklılık yoktur; fark, bunun hangi araçlarla yerine getirileceğindedir. Bu nedenle tartışma salt bilimsel bir yöntemle çözümlenebilir; çünkü anlaşmazlığa neden olan fikir ayrılığı gerçeklerle; geçmiş veya gelecek, kesin veya olası gerçeklerle ilgilidir. Buna benzer bütün durumlarda söz konusu olan, her ne kadar uygulamaya yönelik bir konuysa da, teorik olarak nitelendirdiğimiz türden bir rasyonellik işe karışır.

Ancak bu sınıfa dahil edebileceğimizi düşündüğümüz birçok olayda, uygulamada büyük önem taşıyan bir zorluk ortaya çıkmaktadır. Belirli bir şeyi yapmak isteyen bir kimse, böyle yapmakla yararlı saydığı bir sonuca ulaşacağına kendini inandırır; o arzusu olmasaydı böyle bir inanç için hiç bir neden olmayacağını bilse bile. Gerçekler ve olasılıklarla ilgili konulardaki yargıları da, kendisininkine karşıt arzuları olan bir başka kişininkinden çok farklı olacaktır.

Herkesin bildiği gibi kumarbazlar uzun dönemde kesinlikle kazandıracak sistemler konusunda irrasyonel inançlarla doludurlar. Politikayla ilgilenenler kendi partilerinin başkanının, rakip politikacıların düzenbazlığına düşmeyeceğine kendilerini inandırırlar. Yönetmeyi sevenler halk tabakasına koyun sürüsü gözüyle bakmanın onların yararına olduğunu düşünürler; sigaradan hoşlananlar sigaranın sinirleri yatıştırdığını, alkolden hoşlananlar da alkolün zihni uyardığını söylerler. Bu tür gerekçelerin yol açtığı yargılar, olayların değerlendirilmesinde önlenmesi zor olan yanılgılara yol açar. Alkolün sinir sistemi üzerindeki etkisi konusunda yazılmış bilimsel bir makale bile çoğu kez, satır aralarında içerdiği kanıtlarla, yazarın alkole karşı kişisel tutumunu açığa vurur; her iki olasılıkta da, olaylara kendi alışkanlığını destekleyici bir gözle bakmak eğilimi vardır. Bu tür düşünceler politika ve din konularında büyük önem taşır.

Çoğu kimse politik görüşlerini belirlerken toplumun iyiliği isteğiyle yola çıktığını düşünür; ancak on kişiden dokuzunun politik eğilimi onun geçimini nasıl kazandığına bakarak kestirilebilir. Bu durum bazı kimseleri bu tür konularda objektif davranılamayacağı, karşıt eğilimli sınıflar arasında şiddetli rekabet dışında bir yöntem bulunamayacağı görüşünü savunmaya; birçoklarını da gerçekten öyle olduğuna inanmaya yöneltmiştir. Psikanaliz işte böyle konularda yararlıdır; çünkü insanların o zamana kadar bilinç-altında olan önyargılarının farkına varmalarını sağlar. Bize kendimizi, başkalarının bizi gördüğü gibi görmemize olanak veren bir teknik; ayrıca, bu görünümümüzün sandığımız kadar da haksız olmadığını gösteren bir neden sağlar. Bu yöntem, olgulara bilimsel yaklaşım alışkanlığı ile birlikte yaygın olarak öğretilirse insanları, gerçek olayları değerlendirme ve eylemlerin olası etkileri hakkındaki inançları konusunda, daha rasyonel olmalarını olanaklı kılar. Eğer insanlar bu konularda anlaşmazlığa düşmezse, geri kalan anlaşmazlıklara uyumlu çözümler bulabilecekleri hemen hemen kesindir.

Ancak yine de tümüyle zihinsel yöntemlerle çözümlenemeyecek bir tortu kalacaktır. Bir kimsenin arzuları başka bir kişininkiyle tam tamına uyum içinde olmaktan çok uzaktır. Borsada iki rakip şu veya bu eylemin etkileri konusunda tümüyle aynı fikirde olabilirler; ancak bu pratikte de uyuma yol açmaz; çünkü ikisi de ötekinin zararı pahasına zengin olmayı arzu etmektedir. Ancak bu durumda bile, doğacak olumsuz sonuçların büyük bölümü rasyonellik sayesinde önlenebilir. Yüzünü beğenmediği için öfkeyle burnunu kesen bir kişinin davranışının irrasyonel olduğunu söyleriz. İrrasyoneldir; çünkü duygularına kapılarak o anda şiddetle hissettiği arzusunu yerine getirmekle, kendisi için uzun vadede daha önemli olan özlemlerinin
engelleneceğini unutmuştur. İnsanlar rasyonel olsalardı, kendilerine neyin yararlı olduğunu şimdikinden çok daha doğru olarak görürlerdi.

Eğer bütün insanlar bilinçli olarak kişisel çıkarları doğrultusunda davransalardı dünya da şimdiki durumuna kıyasla bir cennet olurdu. Hareketlerimizi yönlendirme açısından kişisel çıkarlardan daha iyi birşey olmadığını söylemiyorum; ancak kişisel çıkarın da, başkalarının iyiliği için özveride bulunma örneğinde olduğu gibi, bilerek gözetildiğinde, bilmeden gözetildiği durumdakinden daha iyi olduğunu düşünüyorum. Düzenli bir toplumda, başkalarının zararına olan bir şeyin, onu yapan kişinin çıkarına olması pek enderdir. Bir insan rasyonellikten uzaklaştığı ölçüde, başkalarını inciten şeylerin kendisini de inciteceğini göremez; çünkü nefret ve haset onu körleştirmiştir. Bu nedenle, bilerek gözetilen kişisel çıkarın en yüce ahlak ilkesi olduğunu savunmuyorsam da, eğer yaygın olarak benimsenirse dünyanın şimdi olduğundan çok daha iyi bir dünya olacağında ısrar ediyorum.

Günlük yaşamda rasyonellik, sadece o anda güçlü olan arzularımızı değil, içinde bulunulan duruma ilişkin bütün isteklerimizi anımsama alışkanlığı olarak tanımlanabilir. Fikirlerin rasyonelliğinde olduğu gibi bu da bir ölçü sorunudur. Tam bir rasyonellik, kuşkusuz, erişilmesi olanaksız bir idealdir. Bununla beraber, bazı insanları deli olarak nitelediğimiz sürece, bazı insanların diğerlerinden daha rasyonel olduğunu varsaydığımız ortadadır.

Dünyadaki elle tutulur her türlü iyiye gidişin, pratik ve teorik rasyonalizmin güçlenmesinden kaynaklandığı kanısındayım. Altruistik (Kendi yararını gözetmeksizin başkalarının iyiliğini düşünme; bencilliğin karşıtı.(Ç.N.)) bir ahlak öğütlemek, bana biraz da yararsız görünüyor; çünkü böyle bir öğüt onu zaten benimsemiş olanlar dışında kimseye çekici gelmeyecektir. Ancak rasyonelliği öğütlemek biraz farklıdır; çünkü, bizim kendi arzularımız her ne ise, rasyonellik genellikle onları gerçekleştirmemize yardımcı olur. Bir kimse, aklının arzularını algıladığı ve onlara egemen olduğu ölçüde rasyoneldir. Sonuç olarak inanıyorum ki, en önemli şey aklımızın eylemlerimize egemen olmasıdır; bilim, birbirimize zarar verme olanaklarını artırdıkça toplumsal yaşamın sürmesini olanaklı kılan da bu olacaktır.

Eğitim, basın, politika, din -kısacası dünyanın en etkili güçleri- şu anda irrasyonellikle eleledir. Bu güçler Kral Demos’u yoldan çıkarmak için ona övgüler yağdıran kişilerin elindedir. Çare, gerçekleştirilmesi çok zor olan sosyal ve siyasal değişimlerde değil; bireylerin komşuları ve dünya ile olan ilişkilerine daha akıllıca ve dengeli bir bakış açısı getirme çabalarında yatmaktadır. Dünyamızın çekmekte olduğu sıkıntıların çözümünü, günden güne yaygınlaşmakta olan rasyonalizmde aramamız gerekir.


Yirminci Yüzyılda Felsefe

Ortaçağ’ın sonlarından bu yana felsefenin sosyal ve politik önemi giderek azalmıştır. Ortaçağ’ın en büyük filozoflarından olan William Ockham (1300-1349), Keiser (962-1806 yıllarında Kutsal Roma Hükümdarlarına verilen ünvan. (Ç.N.)) tarafından Papa’ya karşı broşürler yazmak üzere tutulmuştu. O dönemlerin en ateşli sorunları okullarla ilgili tartışmalardı. Onyedinci yüzyılda felsefede görülen gelişmelerin tümü Katolik Kilisesine muhalefetle az çok bağlantılıydı. Malebranche (1638-1715) gerçi bir rahipti; ancak şimdilerde rahipler onun felsefesini kabulden menedilmişlerdir. Locke’un (1632-1704) ardılları onsekizinci yüzyıl Fransasında, Bentham (1748-1832) yanlıları ondokuzuncu yüzyıl İngilteresinde, politikada çoğunlukla aşırı tutucu görüşleri benimsemişler; çağdaş liberal burjuva görüşünün de yaratıcısı olmuşlardır. Ancak felsefi ve politik görüşler arasındaki karşılıklı ilişki zamanla daha belirsiz bir duruma gelmektedir. Hume (1711-1776) felsefede aşırı tutucu olduğu halde politik yönden bir Tory (Şimdiki adı Muhafazakar Parti olan İngiliz siyasal partisi mensubu. (Ç.N)) idi. Yalnızca, Devrim’e kadar bir Ortaçağ ülkesi olan Rusya’da politika ve felsefe arasında açık bir ilinti var olmayı sürdürdü. Bolşevikler materyalist, Beyazlar ise idealisttirler. Tibet’te bu ilinti daha da güçlüdür; devlet yönetiminde en büyük ikinci kişi “baş metafizikçi” olarak adlandırılır. Başka yerlerde felsefe artık böylesine saygın bir konumdan yoksundur.

Yirminci yüzyıl akademik felsefesi başlıca üç grupta toplanmış bulunuyor. Birincisi genellikle Kant (1724-1804), bazen de Hegel (1770-1830) yanlılarını içine alan klasik Alman felsefesidir. İkinci grup, pragmatistler ile Bergson’dan oluşur. Üçüncü grupta ise bilim yanlıları yer alır; bunlara göre felsefede ne özel bir gerçek çeşidi, ne de ona erişmeyi sağlayan belirli bir yöntem vardır. Bunlara kısaca gerçekçiler (realistler) denebilir; ancak aralarında bu sıfata tam olarak uymayan çok kişi vardır. Bu farklı ekoller arasındaki ayrım belirgin değildir; ve kişiler bazı konularda birine, bazı konularda da diğerine mensup olabilirler. William James (1842-1910) hem gerçekçiliğin hem de pragmatizmin kurucusu sayılabilir. Dr. Whitehead’in son kitapları gerçekçilerin yöntemlerini uygulayarak, az çok Bergsoncu denilebilecek bir metafiziğin savunmasını yapar. Birçok filozof, epeyce bir mantık gösterisinden de kaçınmayarak, Einstein’ın doktrinlerinin Kant’ın zaman ve uzayın öznel olduğu yolundaki kanısına bilimsel bir temel oluşturduğu görüşünü benimsemektedir. Görülüyor ki olgulardaki belirginlik, mantıktaki belirginlik kadar net değildir. Bununla beraber, mantıktaki belirginlik, düşüncelerin sınıflandırılmasını olanaklı kılan bir çerçeve oluşturması açısından yarar sağlar.

Alman idealizmi yirminci yüzyıl boyunca savunmada kalmıştır. Yeni ekolleri profesör olmayan kişilerin önemli bulduğu kitaplar temsil etmiştir. Bu kitaplar hakkındaki eleştirilere göre değerlendirme yapan bir kimse, bu ekollerin diğerlerinden etkin olduğunu düşünebilir. Ancak, Amerika’da olmasa bile, Almanya, Fransa ve İngiltere’de felsefe öğretenlerin çoğunluğu hala klasik geleneğe bağlıdırlar. Bu gruba dahil olan bir gencin iş bulması, dahil olmayan birine göre çok daha kolaydır. Klasik geleneğe karşı çıkanlar ise “Alman” olan her şeydeki kötülükte bu felsefenin de payı olduğunu ve Belçika’nın işgalinden de bir anlamda sorumlu olduğunu göstermeye çalıştılar. Ancak onu destekleyen öylesine ünlü ve saygılı kişilerdi ki bu saldırılar başarılı olamazdı. Bu kişilerden ikisi, Emile Boutroux ve Bernard Bosanquet, ölümlerine kadar uluslararası toplantılarda sırasıyla Fransız ve İngiliz felsefelerinin resmi sözcülüğünü yapmışlardır.

Dinci ve tutucu kesimler de hıristiyanlığa aykırı akımlara ve devrimlere karşı kendilerini savunmada daha çok bu ekolden yararlanmaktadırlar. Bunlar statükoculara özgü güç ve zaaflara sahiptirler; gelenekten kaynaklanan güç ile yeni düşünce yokluğundan kaynaklanan zaafa.

İngilizce konuşulan ülkelerde bu konuma yirminci yüzyıl başlarından az önce gelinmiştir. Ben ciddi olarak felsefe çalışmaya 1893 yılında, Mr. Bradley’in Appearance and Reality (Görünüm ve Gerçek) kitabının çıktığı yılda başladım. Mr. Bradley Alman felsefesinin İngiltere’de de kabulü için savaşanlardan biriydi; yaklaşımı ise geleneksel inançları savunanlardan çok başkaydı. Onun Logic (Mantık) ve Appearance and Reality kitapları, çağdaşlarım üzerinde olduğu gibi bende de çok derin bir etki yapmıştı. Onlarda ileri sürülen tezlerle uzun süreden beri uyuşmadığım
halde bu kitaplara büyük saygı duyarım.

Hegel yanlılarının görüşleri, gerçek dünya hakkında bizlere sadece mantığın çok şeyler anlatabileceği inancına dayanır. Mr. Bradley de bu düşünceye katılmaktadır. Görünürdeki dünyanın kendi kendisiyle çeliştiğini; bu nedenle de aldatıcı olduğunu; gerçek dünyanın ise, mantıksal olma zorunluluğu yüzünden, şaşırtıcı bazı özelliklere sahip olmasının doğal olduğunu öne sürmektedir. Gerçek dünya zamanda ve uzayda olamaz; birbiriyle içiçe ilintili çeşitli şeyler içeremez; ayrı ayrı benlikler içeremez; hatta bilme olgusundaki özne ve nesne arasındaki ayrılık şeklinde bir bölünme içeremez. Bu nedenle o, düşünceden ve istemden çok duyguya benzeyen bir şeyle bağlantılı olan, zamandan bağımsız, tek bir Mutlak’tan ibarettir. Şu dünyamız bütünüyle bir görüntüdür; ve de üstünde oluyor gibi görünen şeylerin gerçekte bir önemi yoktur. Bu doktrin ahlak kavramını yok edebilir. Ancak ahlak duygusaldır; mantıkla bağdaşmaz. Gerçekten de Hegel yanlıları, temel ilkeleri olarak, Hegel felsefesini doğru kabul ederek davranmamız gerektiğini ısrarla vurgularlar; ancak şunu gözden kaçırıyorlar: eğer bu felsefe doğru ise nasıl davrandığımızın da hiç önemi yoktur.

Bu felsefe iki yönden eleştirilmişti. Bir yanda mantıkçılar vardı; bunlar Hegel’in yanlışlarına dikkat çektiler; ilişkilerin ve çokluğun, zaman ve uzayın gerçekte kendileriyle çelişir şeyler olmadığını ileri sürdüler. Öte yanda da mantık ürünü bir dünyada var olan kalıplaşmayı ve düzenliliği beğenmeyenler vardı; onların başında da William James ve Bergson yer alıyordu. Bu iki ayrı eleştirinin yandaşları, önemli olmayan bazı rastlantısal durumlar dışında, mantıksal açıdan birbirlerine aykırı düşmüyorlardı; ancak mizaçları farklıydı ve başka başka bilgilerden esinleniyorlardı. Bunun yanısıra ilgi alanları da farklıydı; birinin ilgisi akademik, ötekinin ise insancıldı. Akademik açıdan bakanlara göre Hegelcilik doğru değildi; insancıl açıdan bakanlara göre ise hoş değildi. Doğal olarak bu ikinciler daha yaygın bir başarıya ulaştılar.

İngilizce konuşulan dünyada Alman idealizminin tahttan indirilmesinde en büyük etken William James olmuştur. Bunu Psychology (Psikoloji) adlı eserinde söyledikleriyle değil, yaşamının son yıllarında ve ölümünden sonra yayınlanan bir dizi küçük kitapta ortaya koyduklarıyla başarmıştır. 1884 yılında Mind dergisinde yayınlanmış olup ölümünden sonra basılan Essays in Radical Empiricisim (Radikal Deneycilik Üzerine Denemeler) kitabında yer alan bir makalesinde (sayfa 276-8) kişisel eğilimini olağanüstü bir sevimlilikle dile getirmektedir:

“Bizler temelde kuşkucu olmadığımıza göre, çeşitli inançlarımızın arkasında yatan güdüleri birbirimize açıkta itiraf edebiliriz. Ben kendiminkini içtenlikle itiraf ediyor ve bütün güdülerimin mantıksal değil, estetik türden olduğunu düşünmekten kendimi alamıyorum. İnceden inceye detaylı olan evren, yanılmaz ve kusursuz enginliğiyle sanki nefesimi kesiyor. Olanakları olmayan gerekliliği, özneleri olmayan ilişkileri sanki bana hiçbir çekince hakkı bırakmayan bir anlaşma yapmışım, veya daha doğrusu, sanki diğer konuklardan kaçarak sığınabileceğim kişisel bir odası olmayan büyük bir sahil pansiyonunda yaşamak zorunda kalmışım hissini veriyor. Ayrıca günahkarlarla ferisiler (Yazılı yasalara ve örf hukukuna titizlikle uymayı öngören eski bir Musevi tarikatı mensubu. (Ç.N.)) arasındaki eski anlaşmazlığın da bu konuyla bir ilişkisi olduğunu açıkça görmekteyim. Bildiğim kadarıyla, Hegelcilerin hepsi kendini beğenmiş ukalalar değildirler; ancak öyle sanıyorum ki bütün kendini beğenmiş ukalalar geliştikçe sonunda Hegelci oluyorlar. Aynı cenaze için tören yapmak üzere yanlışlıkla çağrılan iki papazla ilgili bir fıkra vardır:

Önce birisi gelir ve duada Ben Yeniden-dirilişim; ben Yaşamım sözcüklerinden öteye gidemeden ikincisi içeri girer: O da Yeniden-diriliş benim, Yaşam benim, diye bağırır. İnceden inceye felsefesi, gerçekte var olduğu haliyle, çoğumuza bu papazı çağrıştırır. Korkunç derinlikleri, bilinmeyen akıntılarıyla ağır ağır nefes alan engin, bilinçsiz Kozmos’u temsil etmek için fazla sıkı düğmeli olduğu söylenebilir. William James gibi, Hegelciliği bir sahil pansiyonuna benzeten başka bir kimse olmadığına bahse girilebilir sanırım. Bu makale 1884 yılında hiçbir etki yaratmadı; çünkü o zamanlar Hegelcilik giderek artan bir saygınlık görmekteydi; filozoflar da kendi mizaçları ile kanıları arasında bir bağlantı olabileceğini kabullenmeyi hala öğrenmemişlerdi. 1912′de (ikinci baskı tarihi) ortam çeşitli nedenlerle değişmiş bulunuyordu. William James’in öğrencileri üzerindeki etkisi de bu nedenlerden biridir. Yazıları dışında onu sadece yüzeysel olarak tanıdım; ancak, onun doğasında, görüşlerini oluşturmakta katkısı olan üç öğenin ayırdedilebilir olduğu kanısındayım. Bunlardan, zaman açısından en sonda, felsefi katkı açısından ise en önde geleni, gördüğü fizyoloji ve tıp eğitiminin etkisidir. Bu ona esinlerini Platon’dan, Aristoteles’ten, ve Hegel’den alan tümüyle yazınsal filozoflara kıyasla daha bilimsel ve biraz da materyalist bir eğilim vermiştir.

Özgür iradeyi irdelediği bölüm gibi önemli birkaç bölüm dışında Psychology kitabında bu öge egemendir. Felsefi yapısındaki ikinci etken, babasından geçen ve kardeşinde de var olan mistik ve dindar eğilimdir. Bu eğilim onun Will to Believe (İnanma Arzusu) kitabına ve psişik araştırmalara olan ilgisine yol açmıştır. Üçüncü etken, yine kardeşiyle paylaştığı aşırı titiz yapısından kurtulup yerine Walt Whitman usulü demokratik bir yaklaşım benimsemek için, New Englandlı benliğinin bütün içtenliğiyle giriştiği bir çabadır. Yukarıdaki alıntıda hiç bir kişisel odası olmayan pansiyondan duyduğu dehşet (Walt Whitman buna bayılırdı), titiz yapısını açıkça ortaya koyuyor. Demokratik olma arzusu da kendisini bir ferisi değil bir günahkar yerine koymasında görülmektedir. Bir ferisi olmadığı kesindi; ancak en az günah işlemiş kimselerden biri olsa gerek. Bu konudaki tutumu her zamanki alçakgönüllülüğüne pek de uymamaktadır.

En kusursuz insanlar genellikle bu kusursuzluklarını birbiriyle bağdaşmaz sayılan bazı özelliklerin karışımına borçludurlar; bu, çağdaşlarının çoğunun farkettiğinden daha önemli bir kişi olan James için de geçerlidir. Kendisi faydacılığı, dinsel umutları bilimsel varsayımlar olarak ifade etmenin yöntemi olarak savundu; ve, madde ile ruh arasındaki karşıtlığı, bunlardan birine üstünlük tanımadan önlemenin bir aracı olarak “bilinç” diye bir şeyin var olmadığı yolundaki devrimci bir görüşü benimsedi. Felsefesinin bu iki bölümünde farklı yandaşları oldu. Birincisini Schiller ve Bergson, ikincisini yeni gerçekçiler destekledi. Ünlüler arasında yalnızca Dewey (1859-1952) her ikisinde de ona katılıyordu.

Farklı tarihçeleri ve farklı bağlantıları olduğu için bu iki bölümün ayrı olarak ele alınmaları gerekir. James’in yapıtlarından Will to Belieue 1897, Pragmatism 1907 tarihlidir. Schiller’in Humanism, Dewey’in Theories in Logical Theory (Mantık Teorisi Üzerinde İncelemeler) kitapları ise 1903 tarihlidir. Yirminci yüzyılın ilk yıllarında felsefe dünyası faydacılık konusuyla canlanmıştı; daha sonraları aynı beğenilere hitap eden Bergson onun tahtına geçti. Faydacılığın üç kurucusu kendi aralarında büyük farklılıklar gösterirler; James, Schiller ve Dewey’i bu felsefenin, sırasıyla dinci, edebi ve bilimsel temsilcileri olarak tanımlayabiliriz. Çünkü James her ne kadar çok-yönlü idiyse de faydacılıkta, onun dindar yönü kendine bir çıkış yolu bulmuştur.

Şimdi bu farklılıkları bir yana bırakarak savı bir bütün olarak ele alalım. Savın temeli belli bir tür kuşkuculuktur. Geleneksel felsefe, dinin temel savlarını kanıtladığı iddiasındaydı. Bu felsefenin karşıtları ise bu kanıtlamanın geçersiz olduğunu kanıtlayabileceklerini; veya, en azından Spencer (1820-1903) gibi, bunların kanıtlanamaz olduğunu kanıtlayabileceklerini iddia ettiler. Ancak, eğer bunlar kanıtlanamazlarsa geçersizlikleri de kanıtlanamaz gibi görünüyordu. Spencer gibi kişilerin çok sağlam saydıkları birçok sav; nedensellik, hukukun üstünlüğü, belleğin genel güvenirliği, tümevarımın geçerliği gibi doktrinler bu durumdaydı. Bütün bunlar rasyonel bir bakış açısından bilinmezcilik (agnostisizm) kapsamına girmeli, hüküm vermekten kaçınılmalıdır. Çünkü, görebildiğimiz kadarıyla bunlar doğruluğu veya yanlışlığı kanıtlanabilir şeyler değildirler. James, pratik kişiler olarak, eğer yaşamayı sürdüreceksek, bu konularda kuşku içinde kalmamızın olanaksız olduğu savını ileri sürdü. Örneğin, geçmişte bizi beslemiş olan yiyeceklerin gelecekte bizi zehirlemeyeceklerini varsaymamız gerekir. Bazen de yanılırız; ve de ölürüz. Bir fikrin doğruluğu onun “gerçek-olgu’larla” uyum içinde olup olmasıyla sınanamaz; çünkü bu gerçek-olgulara hiçbir zaman ulaşamayız. Sınama onun yaşamımızı iyileştirmedeki ve arzularımızı gerçekleştirmedeki başarısını ölçmekle yapılır. Bu bakış açısıyla James Varieties of Religious Experience (Dinsel Deneyimlerde Çeşitlilik) kitabında dinsel inançların çoğunlukla bu sınamayı başarıyla geçtiğini; bu nedenle de “doğru” olarak nitelendirilmeleri gerektiğini göstermeye çalıştı. Ona göre, en genel kabule kavuşmuş olan bilimsel teorilere de ancak bu anlamda “doğru” denebilir: uygulamada geçerli sonuçlar verirler; haklarında bildiğimiz tek şey de budur.

Bu görüşün bilim ve dinin genel varsayımlarına uygulanması konusunda söylenecek çok şey vardır. Geçerli olmanın anlamı dikkatle tanımlanır ve yalnızca gerçeğin, gerçekten bilinmediği durumların söz konusu olması koşulu eklenirse, o zaman bu konularda bu savla tartışmaya gerek yoktur. Ancak, şimdi gerçek doğruyu saptamanın zor olmadığı daha basit örnekleri ele alalım.

Bir şimşek çaktığını gördünüz. Gök gürültüsünü duymayı bekleyebilirsiniz; veya ışığın, gürültüsü duyulamayacak kadar uzakta olduğunu düşünebilirsiniz; ya da bu konuyu hiç düşünmezsiniz. En akla yakını bu sonuncu olasılık olmakla beraber ilk iksinden birini seçtiğinizi varsayalım. Gök gürültüsünü işittiğinizde düşüncenizin doğruluğu ya da yanlışlığı ortaya çıkmış olur. Bu da size sağlanan bir avantaj veya dezavantaj nedeniyle değil, bir “gerçek-olgu nedeniyle, yani gök gürültüsünü duyup duymama olgusuyla gerçekleşir.

Faydacılar dikkatlerini, daha çok, hakkında deneyim sahibi olduğumuz olgularla doğrulanamayan inançlar üzerinde toplarlar. Günlük uğraşlar hakkındaki inançlarımızın çoğunun -örneğin filanca kişinin adresinin filanca olduğu- doğru olup olmadığı, deneyimlerimizle ortaya çıkarılabilir; ve bu gibi durumlarda bir faydacının kullandığı ölçütlere gerek yoktur. Yukarıdaki gök gürültüsü örneğinde olduğu gibi, birçok durumda bu ölçütün uygulanma olanağı yoktur; çünkü doğru olan inancın yanlış olana göre pratik bir avantajı bulunmadığı gibi, ikisi de başka birşey düşünmek kadar yarar sağlamaz. Günlük yaşamda karşılaştıklarımıza değil de “büyük” örneklere sempati duymak felsefecilerin ortak bir kusurudur.

Faydacılık, nihai felsefi gerçeği içermese de bazı önemli meziyetlere sahiptir. Birincisi bizim ulaşabileceğimiz gerçeğin yalnızca insani gerçek olduğunu; bu gerçeğin de, insani olan her şeyde olduğu gibi yanılınabilir ve değişebilir olduğunu görmesidir. İnsana özgü olanlarının dışında kalan olaylar gerçek değil, gerçek-olgulardır (belirli türlerden). Gerçeklik inançlara özgü bir özelliktir, inançlar da psikolojik olaylardır. Bundan başka, inançların olgularla olan bağlantılarında mantığın varsaydığı sistematik basitlik yoktur; buna da işaret etmiş olması faydacılığın ikinci meziyetidir. İnançlar belirsiz ve karmaşıktır; kesin tek bir olguya değil, birçok ve belirsiz türden olgularla ilintilidirler. Bu nedenle, mantığın sistematik önermelerinden farklı olarak, inançlar doğru veya yanlış gibi iki mutlak karşıt değil, doğru ve yanlışın bir karışımıdır. Hiçbir zaman siyah ya da beyaz değildirler; grinin değişik tonlarını taşırlar. “Gerçek”ten büyük bir saygıyla söz edenler gerçek-olgu dan söz etseler ve önünde eğildikleri saygın özelliklerin insan inançlarında bulunmadığını görseler daha yerinde olur. Bunun teorik olduğu kadar pratik yararları da vardır. Çünkü insanlar “gerçeği” kendilerinin bildiklerini sandıkları için birbirlerine zulmederler. Psikanalitik açıdan bakıldığında, insanların büyük saygıyla söz ettikleri herhangi bir “büyük ideal”in, gerçekte düşmanlarına eziyet etmek için buldukları bir bahane olduğu söylenebilir.

Uygulamada ise faydacılığın daha da karanlık bir yönü ortaya çıkıyor. Bu felsefeye göre, doğru olan inanç çıkar sağlayan inançtır. Ceza yasalarıyla oynayarak bir inanç kazançlı hale getirilebilir. Onyedinci yüzyılda protestan ülkelerde protestanlık, katolik ülkelerde de katoliklik avantajlıydı. Enerjik insanlar hükümeti ele geçirip kendilerinden farklı düşünenleri cezalandırarak “gerçek” üretebilirler. Bu sonuçlar faydacılığın içine düştüğü abartıdan kaynaklanmaktadır. Gerçeklik faydacıların işaret ettiği gibi, bir derece sorunu ve salt beşeri olayların, yani inançların bir niteliği ise, bu bir inançta var olan doğruluğun derecesinin salt beşeri koşullara bağımlı olması anlamına gelmez. İnançlarımızdaki doğruluk derecesini artırırken bir ideale yaklaşmaktayız. Bu ideali de gerçek, yani ancak çok sınırlı ölçüde kontrolümüz altında olan, bir gezegenin üzerinde ya da yüzeyine yakın bir yerindeki bazı önemsiz koşullarla ilişkili gerçek-olgu saptamış olur.

Faydacıların kuramı reklamcıların uygulamalarının bir soyutlamasıdır. Reklamcı, hapların gerçek değerinin, kutu başına bir guinea olduğunu tekrar tekrar söyleyerek insanları altı-peni ödemeye ikna eder (1 guinea = 42 tane altı peni); böylece de söylediklerini, daha az güvenle söylendiği duruma göre, gerçeğe yakınlaştırmış olur. Bu tür insan ürünü “gerçek” örnekleri ilginçtir; ancak kapsamları çok sınırlıdır. Bunların kapsamlarını genişletmekle insanlar kendilerini çılgın bir propagandaya kaptırır, bu çılgınlık da sonunda savaş, salgın hastalık, kıtlık şekillerinde kendini gösteren acı gerçeklerle birdenbire son bulur. Avrupa’nın yakın tarihi bu tür bir faydacılığın yanlışlığını ortaya koyan bir ibret dersidir.

Bergson’un faydacı görüş yanlısı olarak alkışlanması tuhaftır; çünkü yüzeysel olarak onun felsefesi faydacıların tezinin tam tersidir. Faydacıların öğretisine göre gerçeğin ölçütü yararlılık olduğu halde Bergson bunun tam tersini öğretir. Pratik gereksinmelerle şekillenmiş olan aklımız, dünyanın çıkarımıza olmayan bütün yönlerini yok sayar ve gerçeğin algılanmasını engeller. “Önsezi” denilen bir yeteneğimiz olduğunu; istersek onu kullanabileceğimizi; ve onun, en azından teorik olarak, gelecek için olmasa da, geçmiş ve şimdiki zaman hakkında her şeyi bilmemizi sağlayabileceğini öne sürer. Bu kadar bilgiyi taşımak pek elverişli olmayacağı için, işlevi unutmak olan bir beyin geliştirdik. Beyin olmasaydı her şeyi hatırlayacaktık; onun bir süzgeç gibi çalışması sayesinde genellikle yalnızca yararlı olan şeyleri ve yanlışları hatırlıyoruz. Bergson’a göre fayda hataların kaynağıdır ve gerçeğe ancak pratik yararın tümüyle dışlandığı mistik düşünceyle erişilebilir. Ancak yine de, faydacılar gibi, eylemi akıl yürütmeye, Othello’yu Hamlet’e tercih eder. Önsezi ile Desdemona’yı öldürmenin, akıllıca davranarak kralın yaşamasına izin vermekten daha iyi olduğu kanısındadır. Faydacıların ona bir yandaş gözüyle bakmalarının nedeni budur.

Bergson’un Donnes Immediates de la Conscience (Bilincin Dolaysız Verileri) kitabı 1898′de, Matiere et Memoire (Madde ve Bellek) kitabı da 1896′da yayınlandı. Ancak onun büyük ünü 1907′de yayınlanan L’Evolution Creatrice (Yaratıcı Evrim) ile başladı -bu kitap diğerlerinden daha iyi olduğu için değil, daha az tartışma ve daha çok retorik içerdiği, böylece de daha ikna edici olduğu için. Bu kitap baştan sona hiçbir tartışma, dolayısıyla da tatsız tartışmalar içermez; sadece, düşgücünü okşayan şiirsel resimler çizer. İçinde bizi, öngördüğü felsefenin doğru mu yanlış mı olduğu sorusuna götüren hiçbir şey yoktur. Önemsiz sayılamayacak bu soruyu Bergson başkalarına bırakmıştır. Ancak kendi felsefesine göre böyle yapmakta haklıdır da; çünkü gerçek, akılla değil önseziyle elde edilir; bu nedenle de bir tartışma konusu değildir.

Bergson’un felsefesinin büyük bölümü geleneksel mistisizmin biraz yeni bir dille ifadesinden ibarettir. Farklı şeylerin gerçekte farklı olmadığı, ancak analitik akıl tarafından öyle algılandığı yolundaki doktrin Parmenides (İ.S. beşinci yüzyıl)’ten Mr. Bradley (1846-1924)’e kadar bütün Doğu ve Batı mistiklerinde görülür. Bergson iki yolla bu sava bir yenilik havası getirmiştir. İlk olarak, “önsezi” ile hayvanların içgüdüleri arasında bir bağlantı kurar. Bir Ammophila arısının, içine yumurtalarını bıraktığı larvayı etkisiz hale getirecek, ama öldürmeyecek bir şekilde sokabilmesini sağlayan şeyin önsezi olduğunu ileri sürmektedir (Bu talihsiz bir örnektir; çünkü Dr. ve Mrs. Peckham bu zavallı arının şaşkın bir bilimciden daha kusursuz davranmadığını göstermişlerdir). Bu yaklaşım onun savlarına modern-bilim havası vermekte ve, verdiği örneklerle dikkatsiz kişilerde, görüşlerinin en son biyolojik araştırmalara dayandığı sanısının uyanmasını sağlamaktadır.

İkinci olarak, nesnelerin analitik zekaya göründükleri durumlarındaki ayrılığa “uzay” adını, onların önseziye görünümlerinin yorumlanmasına da “zaman” ya da “süre” adını vermektedir. Bu da onun “zaman” ve “uzay” hakkında kulağa çok hoş ve derin gelen, ancak bu sözcüklerin normal anlamlarınca çağrıştırılan birçok şey söylemesine olanak vermektedir. “Uzay”da olan şey olarak tanımlanan “madde” kuşkusuz aklın yarattığı bir kurgudur; öyle olduğu da, kendimizi önsezinin bakış açısına uyarlayınca
hemen görülür.

Felsefesinin bu bölümünde Bergson, ifade tarzı dışında, Plotinus (İ.S. 205-270)’a hiçbir şey eklememiştir. Bu ifade biçiminin keşfedilmesi gerçekten büyük bir yeteneğin sonucuysa da bu yetenek bir filozofunkinden çok bir ortaklık yöneticisinin yeteniğidir. Ancak ona yaygın bir popülerlik kazandıran, felsefesinin bu bölümü değildir. Bu popülerliği elan vital (yaşama coşkusu) ve gerçek oluşum savlarına borçludur. Onun getirdiği önemli ve ilginç yenilik zamanın ve ilerlemenin gerçek olduğu inancını mistisizm ile birleştirmesindedir. Bunu nasıl başardığını görmek için biraz zaman harcamaya değer.

Geleneksel mistisizm derin düşünceye dayanır; zamanın gerçek dışı olduğuna inanır; ve temelde bir tembel insan felsefesidir. Mistik aydınlanmanın başlangıcı “ruhun karanlık gecesi”dir; bu da insanın günlük eylemlerinde umutsuzca engellendiği, veya bazı nedenlerle onlara olan ilgisini yitirdiği zamanlar ortaya çıkar. Eylem böylece söz konusu olmaktan çıkınca o da kendini derin düşünceye verir. Koşullar elverdiğinde kendimize olan saygıyı korumamızı sağlayacak inançlara sarılmak, özbenliğimizin bir yasasıdır.

Psikanalitik yazın bu yasanın çarpıcı örnekleriyle doludur. Böylece, derin düşünceye yönelen kişi, çok geçmeden, bunun yaşamın gerçek amacı olduğunu; gerçek dünyanın günlük işlerle uğraşan kişilerden gizlendiğini keşfeder. Geleneksel mistisizmin diğer savları da bu temelden çıkarılabilir. Büyük mistiklerin belki de ilki olan Lao-Tze (İ.Ö. 604-531)’nin, kitabını bir gümrük binasında bagajının muayene edilmesini beklerken yazdığı rivayet edilir. Kitap tahmin edilebileceği gibi, her türlü eylemin yararsız olduğu savı ile doludur.

Bergson ise mistisizmi eyleme, “yaşam”a, gelişmenin gerçekliğine inanan ve bu dünyada bulunmaktan düş kırıklığına uğramamış olan kişilere uyarlamayı amaçladı. Mistik, genel olarak, mizaç bakımından hareketli, ancak hareketsizliğe zorlanmış olan kişidir; vitalist de mizaç yönünden hareketsiz, ancak eyleme romantik bir hayranlık duyan kişidir. 1914 öncesinde dünya böyle insanlarla, “Kırık Kalpler Yuvası” insanlarıyla doluydu. Bu insanların mizaçlarının temelinde can sıkıntısı ve kuşkuculuk vardır. Bu da heyecan tutkusuna ve irrasyonel bir inanca özlem duymaya yol açar. Sonunda bu inancı buldular; o da görevlerinin insanları birbirine kırdırmak olduğu inancında saklıydı. Ancak 1907′de bu çıkış yolu daha bulunmamıştı; Bergson ise bu boşluğu iyi doldurdu.


Makineler ve duygular


Makineler mi duyguları, yoksa duygular mı makineleri yok edecek? Bu soru uzun zaman önce Samuel Butler tarafından Erewhon’da ortaya atılmış ve makine imparatorluğunun büyümesiyle de gittikçe daha güncel bir hal almıştır. İlk bakışta, makineler ile duygular arasında neden bir karşıtlık olması gerektiği sorusunun yanıtı açık değildir. Her normal erkek çocuk makinelere bayılır; büyüyüp güçlendikçe de onları daha çok sever. Japonlar gibi uzun ve yetkin bir sanat geleneğine sahip uluslar, ilk karşılaştıklarında, Batı’nın mekanik yöntemlerinin büyüsüne kapılır ve bizleri olabildiğince çabuk taklit etmeye can atarlar. Eğitim görmüş ve dünyayı dolaşmış bir Asyalıyı hiçbir şey “Doğu’nun bilgeliği”nden, ya da Asya uygarlığının geleneksel erdeminden söz edilmesi kadar sinirlendiremez; kendini oyuncak otomobiller yerine bebeklerle oynaması istenmiş bir erkek çocuk gibi hisseder. Ve her erkek çocuk gibi, oyuncak otomobil yerine gerçeğini ister, ezilebileceğini hiç düşünmeden.

Makineler henüz yeniyken, birkaç şair ve estetikçiyi saymazsak, Batı’da da aynı coşku vardı. Ondokuzuncu yüzyıl kendini daha çok mekanik ilerleme nedeniyle öncekilerden daha üstün sayardı. Peacock (Thomas Love Peacock (1785-1866): İngiliz şair ve romancı. (Ç.N.)) gençliğinde “buhar beyinli toplum” ile alay eder; çünkü kendisi bir yazın adamıdır ve ona göre uygarlığı Grek ve Romalı yazarlar temsil ederler. Ancak, o dönemde yaygın olan eğilimlerden uzak olduğunun da farkındadır. Doğaya dönüşleri ile Rousseau’nun (Jean Jacques Rousseau (1712-1778): Fransız yazar, filozof ve toplum teorisyeni. (Ç.N.) müritleri, Ortaçağlılıkları ile Göl Şairleri (Göl Şairleri: İngiltere’de Göller Bölgesi’nde yaşamış İngiliz şairleri Wordsworth (1770-1850), Coleridge (1772-1834) ve Southey (1774-1843). (Ç.N)), News from Nowhere (Olmayan Ülkeden Haberler) (zamanın hep haziran olduğu ve herkesin harman kaldırdığı bir ülke) kitabı ile William Morris: (William Morris (1834-1896): İngiliz şair, ressam ve sosyalist. (Ç.N.) bunların hepsi tümüyle duygusal ve tepkisel olan bir çıkışı temsil ederler. Makinelere karşı duygusal olmayan rasyonel bir karşıtlığı ilk ortaya koyan Samuel Butler olmuştur. Ancak bu onun için belki de bir jeu d’esprit’den (kelime oyunundan) başka bir şey değildi -bunun köklü bir kanı olmadığı kesindir. Onun gününden bugüne, en çok makineleşmiş uluslardan çok kişi Erewhon-vari’ bir görüşü içtenlikle benimseme eğilimindedir; yani bu görüş, uygulanmakta olan sanayi yöntemlerine karşı olanların tavırlarında, açık veya kapalı şekilde, kendini gösterir.

Makinelere tapılır, çünkü güzeldirler; değer verilir, çünkü güç sağlarlar; onlardan nefret edilir, çünkü çok çirkindirler; onlardan tiksinilir, çünkü kölelik getirirler. Bu tutumlardan birinin “doğru” ötekinin “yanlış” olduğunu düşünmeyelim. Bu, insanların kafası olduğu doğrudur ama ayakları olduğu yanlıştır demeye benzer; gerçi Lilliputluların bu soruyu Gulliver hakkında tartıştıkların kolayca düşleyebiliriz. Bir makine Binbir Gece Masallarındaki Cin gibidir; sahibi için güzel ve yararlı; düşmanları için çirkin ve tehlikeli. Ancak günümüzde hiç bir şeyin kendisini bu denli belirgin bir yalınlıkla göstermesine izin verilmez. Makine sahibinin, ondan uzakta oturduğu, gürültüsünü işitmediği, gözleri rahatsız eden atık yığınlarını görmediği, zararlı dumanlarını koklamadığı doğrudur; eğer makineyi görmüşse, o da çalıştırılmaya başlamadan önce, çıkardığı toz ve sıcaktan rahatsız olmasına gerek kalmadan, gücü ya da bir saat gibi işlemesini gururla seyrettiği zamandır. Makineye, onunla yaşayıp onunla çalışanların görüş açısından bakması istenirse de cevabı hazırdır. Makinenin çalışması sayesinde bu insanların, büyük dedelerinden daha fazla -çoğu zaman çok çok daha fazla- şey satın alabildiklerine dikkat çekebilir. Öyleyse, hemen herkesçe yapılan bir varsayımı kabul edersek, büyük dedelerinden daha mutludurlar.

Bu varsayıma göre insanları mutlu eden, maddi şeylere sahip olmaktır. İki odası, iki yatağı ve iki ekmeği olan bir kişinin bir odası, bir yatağı ve bir ekmeği olan kişiden iki kat mutlu olduğu; kısacası, mutluluğun gelirle orantılı olduğu düşünülmektedir. Bazı kişiler, her zaman da tam içtenlikle olmadan, din ve ahlak adına bu fikre karşı çıkar; ama vaazlarının dokunaklılığı sayesinde gelirleri artarsa ona da sevinirler. Benim karşı çıkmak istemem din ya da ahlak bakımından değil, psikoloji ve yaşamın gözlemlenmesi açısındandır.

Eğer mutluluk gelirle orantılı ise makinenin üstünlüğü kuşku götürmez; değil ise sorunun tümüyle irdelenmesi gerekir. İnsanların fiziksel gereksinimleri, ayrıca bir de duyguları vardır. Fiziksel gereksinimler karşılanmamışsa, onlar önceliklidir; ama eğer karşılanmışlarsa, bir insanın mutlu ya da mutsuz olmasını saptamada, gereksinimlerle bağlantısı olmayan duygular önem kazanır. Bugünkü sanayi toplumlarında zorunlu fiziksel gereksinimleri karşılanmamış pek çok kadın, erkek ve çocuk vardır; onlar bakımından mutluluğun ilk koşulunun gelir artışı olduğunu inkar etmiyorum. Ancak öyle kimseler azınlıktadırlar; hepsinin yaşamsal gereksinimlerini
sağlamak da zor değildir. Ben onlar hakkında değil, yaşamlarını sürdürmek için gerekenden fazlasına sahip olanlar -sadece çok fazlasına değil, aynı zamanda biraz fazlasına sahip olanlar- hakkında konuşmak istiyorum.

Hemen hepimiz, gelirimizi artırmayı gerçekte neden isteriz? İsteklerimiz ilk bakışta maddi şeyler gibi görünebilir. Gerçekte ise bunları daha çok komşularımızı etkilemek için isteriz. Daha iyi bir mahallede daha büyük bir eve taşınan bir adam karısını “daha iyi” insanların ziyaret edeceğini; eski ve yoksul komşularla ilişkilerin artık kesilebileceğini düşünür. Oğlunu iyi bir okula ya da pahalı bir üniversiteye gönderdiğinde, ödediği yüksek harçlara karşılık kazanılacak sosyal saygınlığı düşünerek kendini teselli eder.

Amerika’da olsun Avrupa’da olsun bütün büyük şehirlerde bazı mahallelerdeki evler, sadece kibar insanlar arasında revaçta oldukları için, öteki mahallelerdeki aynı nitelikleri taşıyan evlerden daha pahalıdır. En güçlü tutkularımızdan biri de başkalarının takdir ve saygısını kazanma arzusudur. Bugünlerde takdir ve saygı, zengin görünen insanlara karşı duyulmaktadır. İnsanların zengin olmak istemelerinin başlıca nedeni budur. Paraları ile satın aldıkları mallar ikinci dereceden önem taşır. Örneğin, bir resmi ötekinden ayırdedemeyen ve uzmanlar yardımıyla eski ustaların bir galeri dolusu resmini toplamış olan bir milyoneri ele alalım. Aldığı yegane zevk, başkalarının onların kaça mal olduğunu bilmesidir. Halbuki dergilerin Noel sayılarındaki dokunaklı posterlerden daha dolaysız ve daha çok zevk alabilir; ancak o yolla egosu için aynı doyumu elde edemez.

Bütün bunlar başka türlü de olabilir; birçok toplumda olmuştur da. Aristokratik dönemlerde insanlara soylarına bakarak değer biçilirdi. Tuhaf gelebilir ama Paris’te bazı çevrelerde insanlar resim ve edebiyat alanlarındaki yetkinlikleri nedeniyle değerli görülürler. Bir Alman üniver sitesinde, insan, bilgisinden dolayı takdir edilir. Hindistan da ermişlik, Çin de bilgelik saygınlık uyandırır. Bu değişik örneklerin incelenmesi tanımızın doğru olduğunu gösteriyor; çünkü hepsinde insanların büyük bir yüzdesi, yaşamlarını sürdürecek ölçüde sahip olduklarında, paraya karşı ilgisizdirler. Ancak onlar da çevrelerinde saygınlıklarını sağlayacak meziyetlere sahip olmayı yürekten arzu ederler.

Bu örneklerin önemi, günümüzdeki zenginlik özleminin insan doğasından gelmemesinde, çeşitli sosyal kuruluşlarca ortadan kaldırılabilir olmasında yatar. Yasa gereği hepimizin geliri aynı olsaydı komşularımızdan üstün olmanın başka yollarını arardık; maddi şeylere sahiplenmeye olan şimdiki şiddetli arzularımızın çoğu da son bulurdu. Bu arzular rekabet niteliği taşıdıklarından, rakibimize üstünlük sağladığımız zaman bize mutluluk, ona da aynı ölçüde acı verir. Gelirlerde yapılacak genel bir artış rekabet açısından bir avantaj sağlamaz; bu yüzden de rekabetten kaynaklanan bir mutluluk vermez. Kuşkusuz, satın alınan şeyleri kullanmaktan bir ölçüde zevk de alınır; ancak, gördüğümüz gibi bu, zenginliği isteme nedenimizin önemsiz bir bölümüdür. Arzumuz rekabete dayalı olduğu sürece zenginliğin artması, ister genel olarak ister belli konularda, sonuçta insan mutluluğunu artırmaz. -Makinelerin mutluluğu artırdığını savunacaksak, yukarıdaki nedenlerden dolayı makinelerin getirdiği maddi refah artışı, mutlak yoksulluğu önlemede kullanıldıkları durumlar dışında, önemli bir etken değildir. Yoksulluğu gidermek için kullanılmalarını gerektiren zorunlu bir neden de yoktur.

Nüfusun durağan olması halinde yoksulluk makine olmadan da önlenebilir; Fransa bunun bir örneğidir; orada Amerika’dan, İngiltere’den ve savaş öncesi Almanya’sından çok daha az makine olduğu halde yoksulluk çok azdır. Tersine, makinenin çok olduğu bir yerde yoksulluk da çok olabilir.

Bunun da örnekleri yüz yıl kadar öncesi İngilteresinin sanayi bölgeleri ile bugünkü Japonya’dır. Yoksulluğun önlenmesi makineye değil başka etkenlere bağlıdır -kısmen nüfus yoğunluğuna, kısmen de siyasal koşullara. Serveti artırmanın yoksulluğu önleme dışında fazla bir değeri yoktur.

Makineler bizi insan mutluluğunun önemli ögeleri olan iki şeyden, doğal davranma rahatlığından ve çeşitlilikten yoksun bırakır. Makinelerin kendilerine özgü bir işleyişleri ve kendilerine özgü vazgeçilmez istemleri vardır: pahalı bir fabrikası olan bir kimse onu sürekli çalıştırmak durumundadır. Duygular açısından, makinenin yarattığı en büyük sıkıntı onun düzenliliğidir. Ve doğaldır ki makineler açısından da, duygularda bulunan en büyük kusur, tersine, düzensiz olmalarıdır. Kendilerini “ciddi” sayan kişilerin düşüncelerine makineler egemen olduğundan bu kişilerin bir insan hakkında dile getirecekleri en büyük övgü onun makine gibi olması; yani güvenilir, dakik, kesin olmasıdır. Artık “düzensiz” bir yaşam kötü bir yaşamla eş anlamlı olmuştur. Bergson’un felsefesi bu görüşe karşı bir protestoydu; entellektüel açıdan çok sağlam olmamakla beraber sanırım, insanların gittikçe daha çok makineye dönüştürülmelerine karşı duyulan sağlıklı bir endişeden esinlenmişti.

Yaşamımızda, makineleşmenin egemenliğine karşı içgüdülerimizin şimdiye kadar gösterdiği başkaldırı talihsiz bir doğrultuya yönelmiştir. İnsanlar toplum halinde yaşamaya başladığından bu yana savaş dürtüsü her zaman var olmuştur. Ancak bu, geçmişte, günümüzdeki kadar yoğun ve kahredici değildi. Onsekizinci yüzyılda İngiltere ve Fransa dünya egemenliğini elde etmek için sayısız savaşlara girdiler; ancak birbirlerini hep sevip saydılar. Esir subaylar, kendilerini esir alanların sosyal yaşantılarına katıldı; ziyafetlerde onur konukları oldular.

1665′te Hollanda ile yaptığımız savaşın başlarında, Afrika’dan gelen bir kişi Hollandalıların orada yaptıkları zulmü anlatmıştı. Biz -İngilizler bu hikayenin düzmece olduğuna kendimizi inandırdık; adamı cezalandırdık ve Hollandalıların yalanlamasını yayınladık. Son savaşta olsaydı o adama şövalyelik verir, söylediklerinin doğruluğuna kuşkuyla bakanları da hapse atardık. Modern savaşlarda vahşetin artması üç yönden makinelerin etkisine bağlanabilir. İlk olarak, daha büyük ordular kurulmasına olanak sağlarlar. İkinci olarak, insanların daha alt düzey duygularına hitabeden ucuz yayınları kolaylaştırırlar. Üçüncü olarak -bizi ilgilendiren de bu noktadır- insan doğasının derinlerinde yatan, içinden geldiği gibi ve kuralsız yaşamak isteyen yönünü baskı altında tutarlar; Bu, belirsiz bir huzursuzluğa yolaçar; bu huzursuzluktan kurtulmanın olası yolu olarak da akıllara savaş fikri gelir.

Son savaş gibi büyük bir kargaşayı yalnızca politikacıların makineleşmesine yüklemek yanlış olur. Belki Rusya için böyle bir açıklama yerinde olabilir. Rusya’nın isteksiz savaşmasının ve barışı sağlamak için devrim yapmasının bir nedeni de budur. Ancak İngiltere, Almanya ve Amerika Birleşik Devletleri’ndeki yaygın savaş arzusunun -1917′de- önünde hiçbir hükümet duramazdı. Bu tür bir genel isteğin içgüdüsel bir temeli olmalıdır ve ben şahsen günümüzdeki savaş yanlısı güdülerin artmasının, modern yaşamdaki düzenlilik, monotonluk ve güdümlü yaşamanın yolaçtığı -genellikle bilinç-dışı- hoşnutsuzluktan kaynaklandığına inanıyorum.

Bu duruma makineleri yok ederek çare bulamayacağımız açıktır. Böyle bir yöntem tepkisel olur ve uygulama olanağı hiç yoktur. Günümüzde makineleşmenin beraberinde gelen sakıncaları önlemenin tek yolu, çalışma aralarında heyecan verici uğraşlar için olanak sağlayarak monotonluğu kırmaktır. Alplere tırmanma yoluyla yaşamlarını tehlikeye atma olanağı bulsalar çoğu insanın savaş özlemi de yok olur. Tanımak mutluluğuna eriştiğim en gayretli ve yetenekli barış gönüllülerinden biri, yazlarını Alplerin en tehlikeli doruklarına tırmanarak geçirmeyi adet edinmişti. Eğer çalışan herkese yılda bir aylık zaman vererek kendi arzusu doğrultusunda, uçak kullanmak öğretilse; veya Büyük Sahra’da zümrüt aramaya yöneltilse; ya da kendi insiyatifini
kullanacağı herhangi başka bir tehlikeli ve heyecan verici uğraşa olanak sağlansa, yaygın savaş arzusu sadece kadınlarla ve eli ayağı tutmayanlarla sınırlı kalır. Bu kişileri de barışçıl yapacak bir yöntem bilmediğimi itiraf ederim; fakat eğer işi ciddiyetle ele alırsa, bilimsel psikolojinin bir yöntem bulacağından eminim.

Makineler yaşam tarzımızı değiştirmiştir ama içgüdülerimizi değil. Bunun sonucunda uyum bozukluğu yaşanmaktadır. Duygu ve içgüdü psikolojisi henüz bebeklik evresinde. Psikanalizle bir başlanıç yapılmış bulunuyor; ancak bu sadece bir başlangıç. Psikanalizden öğrendiklerimize göre şu gerçeği kabul edebiliriz ki, insanların hareketlerinde yöneldikleri amaçlar, bilinçli olarak seçtikleri amaçlar değildir; bu bütünüyle irrasyonel birtakım fikirleri de beraberinde getirir ve insanlara neden öyle yaptıklarının farkında olmaksızın, bu amaçların peşinden gitme olanağı verir. Ancak, geleneksel psikanaliz çok çeşitli olan ve kişiden kişiye değişen bilinç-dışı
amaçlarımızı gereğinden çok basitleştirmiştir.

Yakın zamanda sosyal ve siyasal olguların bu bakış açısından anlaşılması; böylece de insan doğasına ışık tutması umulur. Anarşik güdülerimizle başetmek için istem kullanmak ve zararlı eylemlere dış yasaklar koymak elverişli yöntemler değildirler. Elverişsiz olmalarının nedeni de bu güdülerin Ortaçağ efsanelerindeki Şeytan kadar çok kılığa girebilmeleri ve bu kılıklardan bazılarının en aklı başında olanları bile yanıltmasıdır. Elverişli olacak tek yöntem önce içgüdüsel doğamızın gereksinimlerini saptamak; sonra da onları karşılamanın en zararsız yolunu aramaktır. Makinelerin en çok engellediği şey içten geldiği gibi davranmak olduğuna göre, yapılabilecek tek şey fırsat sağlamaktır; fırsatı değerlendirmek de kişinin isteğine bırakılmalıdır. Bu, kuşkusuz, bir hayli masraf gerektirir; ama bu bedel bir savaşın giderleriyle kıyaslanamaz. Bilim fiziksel dünyanın yasalarını kavramakta harikalar yaratmıştır; ama şimdiye kadar, kendi doğamızı, yıldızların ve elektronların doğasına kıyasla çok daha az anlamış bulunuyoruz. Bilim, insanın doğasını anlamayı öğrendiğinde, makinelerin ve fiziksel bilimlerin yaratamadığı mutluluğu yaşamımıza getirebilir.


Davranışçılık ve Değerler


Ciddi bir Amerikan dergisinde dünyada bir tek davranışçı olduğu, onun da Dr. Watson (John Broadus Watson (1878-1958): Amerikalı Psikolog. (Ç.N) olduğu yolunda bir ifadeye rastlamıştım. Ben, çağdaş düşünceli olan ne kadar insan varsa o kadar da davranışçı olduğunu söylerdim. Bu, davranışçıların üniversitelerde daha yaygın olduğu, ya da bizzat benim bir davranışçı olduğum anlamına gelmez -Rusya ve Çin’i gördükten sonra, zamana ayak uyduramamış olduğumu farkettim. Ancak nesnel (objektif) özeleştiri beni çağdaşlaşmamın yerinde olacağını kabule zorluyor. Bu makalede, benim gibi, bilimde çağdaş olan şeyleri kabul ettikleri halde, yaşamaya değer şeyler konusunda kendini Ortaçağlılıktan kurtaramayan kişilerin karşılaştıkları bazı güçlükleri ortaya koymak istiyorum. Davranışçılığın yalnızca değerler ile olan mantıksal ilişkisini değil; ana hatlarıyla benimsenmesi durumunda bu doktrinin sıradan insanlar üzerindeki etkisinin ne olacağını da sorgulamak istiyorum.

Davranışçılık, psikanaliz gibi bir çılgınlık haline henüz gelmemiştir; ancak bir gün gelirse, popüler şekli, kuşkusuz, Dr. Watson’un öğretilerinden değişik olacaktır -popüler Freudculuk Freud’dan ne kadar farklıysa o kadar farklı.

Davranışçılığın popüler versiyonu sanırım şöyle bir şey olacak: Eskiden hissetmek, bilmek ve istemek gibi üç işlevi yürütebilen akıl diye bir şeyin var olduğu düşünülürdü. Şimdi ise, akıl diye bir şeyin var olmadığı, yalnızca bedenin var olduğu kesinlik kazanmıştır. Bütün eylemlerimiz bedensel süreçlerden ibarettir. “Hissetme” özellikle iç salgı bezleri gibi iç organlarla ilgili bir olaydır. “Bilme” gırtlağın hareketlerinden ibarettir. “İsteme” ise uzun kaslara bağımlı bütün diğer hareketlerden oluşur. Geçenlerde, ünlü bir entellektüel ile bir dansöz evlendiğinde,
onların birbirlerine uygunluğu konusunda kuşkularını dile getirenler oldu. Bir davranışçının bakış açısından bu kuşku yersizdir; biri kol ve bacak kaslarını, öteki de gırtlak kaslarını geliştirmiştir.

Demek oluyor ki, mesleğin farklı dallarında olmakla beraber, her ikisi de birer akrobattır. Yapabildiğimiz tek şey bedenimizi hareket ettirmek olduğuna göre, bu öğretinin popüler yandaşlarının, bundan, vücudumuzu olabildiğince çok hareket ettirmemiz gerektiği sonucuna varmaları beklenebilir. Bu noktada göreceliğe ilişkin bazı güçlükler ortaya çıkacaktır. Bedenin değişik bölümleri birbirlerine göre mi hareket edecektir; yoksa beden bir bütün olarak içinde bulunduğu araca göre mi hareket edecektir? Veya, erdemin ölçütü dünyaya göre olan hareket midir? İdeal insan birinciye göre bir akrobat; ikinciye göre, aşağıya doğru hareket eden bir yürüyen merdivenden yukarıya koşan bir insan; üçüncüye göre de, yaşamını bir uçak içinde geçiren insandır. Ortaya çıkacak anlaşmazlıklarda hangi ilkeye göre karar verileceğini bilmek kolay değildir; ancak ben şahsen pilotlardan yanayım.

En güçlü ülkelerdeki en güçlü kesimlerde egemen olan, insanın kusursuzluğu anlayışının değişik biçimlerine bakarsak, davranışçılığın temelde var olan inançlara teorik bir gerekçe sağlamaktan öteye gitmediği sonucuna varırız. Beden eğitimine inananlara ve bir ulusun “erkekliğinin” onun sporculuğuna bağlı olduğu görüşünü benimseyenlere göre akrobat ideal insandır; İngiliz yönetici sınıfında yaygın olan görüş de böyledir. Yürüyen merdivenlerden yukarıya koşan kişi, zevklerden uzak durabilmek koşuluyla, kasları geliştirmeyi en yüce erdem olarak gören hıristiyanların beau ideal’idir. Bu, YMCA’in (YMCA: Genç Erkekler Hıristiyan Birliği. (Ç.N.)) Çin’de yerleştirmeye çalıştığı ve yöneticilerimizin egemenliğimiz altında olan bütün ırklar ve sınıflar için uygun bulduğu görüştür. Pilot, mekanik güç kullananlara özgü, daha aristokratça bir idealin temsilcisidir. Ancak, bütün bunların üstünde, Aristoteles’in hareketsiz-olan-hareket ettiricisini anımsatan yüce bir kavram vardır. Ona göre, merkezde hareketsiz duran bir ulu varlık vardır; geriye kalan her şey ve herkes onun çevresinde değişik hızlarla dönerler ve böylece o kişiye mutlak en büyük göreceli hareketi sağlarlar. Bu merkezde olma rolü süpermenlerimiz için, özellikle de finans kesimi mensupları için ayrılmıştır.

İnsanın kusursuzluğu konusunda Greklerden ve Ortaçağ’dan günümüze kadar gelen değişik bir kavram daha vardır; ancak makinelerin düş gücüne egemen olması sonucu ortaya çıkan görüş yavaş yavaş onun yerini almaktadır. Kanımca bu eski görüş mantıksal olarak, davranışçılıkla bağdaştırılabilir; ancak, psikolojik açıdan, sade vatandaşın davranışıyla bağdaştırılamaz. Bu eski görüşe göre hissetmek ve bilmek eylem kadar önemlidir; sanat ve derin düşüncenin, uzayda büyük miktarda kütlenin yerini değiştirmek kadar övgüye değer olduğu düşünülür. Cheribum (Tevrat’ta adı geçen bir melek. (Ç.N)) Tanrı’yı sever, Seraphim (İncil’de adı geçen üç çift kanatlı melek. (Ç.N.)) Tanrı’yı derin düşünce yoluyla anlamaya çalışır; onların yüce kusursuzlukları da bunda yatar. Bu ideal tümüyle statiktir. Cennette ilahiler söylenip arp çalındığı doğrudur. Ancak her gün aynı ilahiler söylenir; arpların yapısında hiçbir gelişmeye izin yoktur. Böyle bir yaşam çağdaş insana sıkıcı gelir. Teolojinin ilgi yitirmesinin bir nedeni de, cenneti her gün gelişen makinelerle donatmamasında yatar; Milton5 cehennem için bunu başarmıştı.

Her etik sistemin bir tür non sequitur’a (önerme veya kanıtlara uygun olmayan sonuç) dayandığı söylenebilir. Filozof önce nesnelerin doğası hakkında yanlış bir teori icadeder; bundan da, kendi teorisinin yanlış olduğunu gösteren eylemlerin kötü eylemler olduğu sonucunu çıkarır. İlk olarak geleneksel hıristiyanlığı ele alalım. Her şey her zaman Tanrı’nın iradesine tabi olduğundan, günahkarlığın Tanrı iradesine karşı gelmek olduğunu iddia eder. Hegel yandaşlarına gelince, onlar da evrenin kusursuzca örgütlenmiş, uyum içindeki parçalardan oluştuğunu; bu nedenle, kötülüğün bu uyumu azaltan davranışlar bütünü olduğunu iddia ederler. Ne var ki, uyum
metafiziksel bir sorun olduğu halde uyum dışı davranışların nasıl olanaklı olduğunu anlamak zordur. Fransız halkı için yazan Bergson, davranışları ile kendisine karşı çıkanları ahlaki suçlamadan daha korkunç birşeyle, yani gülünç olmayla tehdit ediyor. Önce insanların asla mekanik davranmadıklarını gösteriyor; sonra da gülme üzerine yazdığı kitabında (Lczughter) bizi güldüren şeyin mekanik olarak davranan bir insan görmek olduğunu ileri sürüyor. Bu demektir ki, Bergson felsefesinin yanlış olduğunu gösteren bir şey yaparsanız o zaman ve ancak o zaman gülünç olursunuz.

Umarım bu örnekler metafiziğin, herhangi bir etik sonuca yol açamayacağını, varabileceği tek sonucun, kendi yanlışlığının yol açtığı aşağıdaki sonuç olduğunu açıkça göstermiştir: Eğer metafizik doğru olsaydı günah olarak tanımladığı eylemler olanaksız olurdu.

Bu açıklamaları davranışçılığa uygulayarak şu sonucu çıkarıyorum: Etik sonuçları varsa ve olduğu ölçüde metafiziğin yanlış olması gerekir; öte yandan, doğru ise de davranışlarla hiçbir ilişkisi olamaz. Popüler davranışçılığa -tam anlamıyla bilimsel şekline değil- bu açıdan baktığımızda onun yanlış olduğuna ilişkin çeşitli kanıtlar buluyorum. İlk olarak, eğer destekleyicileri herhangi bir etik sonucu olmadığını düşünselerdi, hemen hepsi bütün ilgilerini yitirirlerdi.

Burada bir ayrım yapma gereği doğuyor. Doğru bir doktrinin pratik sonuçlar doğurması olasıdır; ama etik sonuçlar yaratması olanak dışıdır. İki madeni para atarak çalıştırılan bir makineden siz tek bir para atarak birşey almak isterseniz gerçeğin pratik bir sonucu olur; yani bir para daha atmanız gerekir. Ancak hiç kimse bu sonucu “etik” olarak değerlendirmez; bu sadece arzumuzu nasıl gerçekleştirebileceğimizle ilgilidir. Bunun gibi, Dr. Watson’un kitabında bu başlık altında işlendiği şekliyle davranışçılığın, özellikle eğitim alanında pek çeşitli ve önemli sonuçları vardır. Eğer bir çocuğa belirli bir şekilde davranmayı öğretmek istiyorsanız, örneğin Freud’un değil de Dr. Watson’un öğütlediği yola başvurmanız çoğu zaman akıllıca olur. Ancak bu da etik değil, bilimsel bir konudur. Etik, sadece, bir eylem belli bir hedefi amaçladığı zaman; veya bazı eylemler, getirdikleri sonuçlara bakılmaksızın, iyi ve kötü olarak sınıflandırıldıkları zaman söz konusu olur.

Burada davranışçılığın -mantığa ters düşse de- sözcüğün gerçek anlamında bir ahlak kuralı koyma eğiliminde olduğu sonucuna varıyorum. Konu şöyle görünüyor; yapabileceğimiz tek şey maddeyi hareket ettirmek olduğuna göre, olabildiğince çok şey hareket ettirmeliyiz; bu nedenle sanat ve düşünce maddeyi harekete geçirmeye yardımcı oldukları ölçüde değerli sayılırlar. Bu, günlük yaşam için aşırı ölçüde metafiziksel bir ölçektir; pratik ölçek ise gelirdir. Dr. Watson’dan aşağıdaki alıntıyı ele alalım: “Kişilik, karakter ve yeteneği değerlendirmede en önemli öğelerden biri, kanımca, bir kimsenin yıllık başarısının tarihçesidir. Bunu, kişinin değişik işlerde kaldığı süreler ve gelirindeki yıllık artışlarla nesnel olarak ölçebiliriz…

Eğer bu kişi bir yazarsa, yazılarına ödenen ücretin yıllara göre bir grafiğini çizmek isteriz. Eğer otuz yaşındayken yazıları için önde gelen dergilerden kelime başına aldığı ortalama ücret, yirmi dört yaşındayken aldığının aynı ise, onun sudan bir yazar olması, daha öteye de gidemeyeceği olasıdır.”

Bu ölçütü, Buda, İsa ve Muhammed’e; Milton ve Blake’e uygularsak, bu kişilerin değerleri hakkındaki görüşlerimizde ilginç değişiklikler yapmak gerektiğini görürüz. Daha önce değinilenler dışında bu alıntıda iki ahlaki özdeyiş saklıdır. Bir -kusursuzluk kolayca ölçülür olmalıdır; iki -yasalarla uyumlu olmalıdır. Bunların ikisi de etiği fiziğe dayalı bir sistemden elde etmeye çalışmanın doğal sonuçlarıdır. Yukarıdaki paragrafta Dr. Watson’un öne sürdüğü etik, benim kabul edebileceğim etik değildir. Erdemin gelirle orantılı olduğuna; kalabalığa uyum sağlamakta güçlük çekmenin günah olduğuna inanmam olanaksızdır. Yoksul ve aksi bir kişi olduğumdan, bu konularda önyargılı düşündüğüm kuşku götürmez; bunun bilincinde olmama rağmen düşüncelerim yine de değişmiyor.

Şimdi de davranışçılığın bir başka yönünü, eğitim konusundaki görüşlerini ele alacağım. Burada, eserlerinden anlaşıldığı kadarıyla, bu konudaki görüşleri kusursuz görünen Dr. Watson’dan alıntı yapamıyorum. O eğitimin daha sonraki aşamalarına değinmiyor; benim en çok kuşku duyduğum konular ise orada. Açık bir şekilde davranışçı olmamakla beraber davranışçılıkla ilintili görüşten çokça etkilenmiş olan bir kitabı ele alacağım: The Child: His Nature and His Needs (Çocuk: Doğası ve Gereksinimleri) 6. Bu kitap temelde, psikolojik yönden çok değerli olması nedeniyle oldukça takdir ettiğim bir kitaptır; ancak bana göre, estetik ve etik yönden eleştiriye açıktır. Estetik eksikliği göstermek için aşağıdaki bölümü alıyorum (sayfa 384):

“Yirmi beş yıl önce öğrencilere on ila on beş bin kelimenin nasıl yazıldığı öğretiliyordu. Son yirmi yılda yapılan araştırmalar göstermiştir ki, tipik bir lise mezununun, okul çalışmalarında, eğer özel ve teknik sözcük bilgisi gerektiren teknik bir işle ayrıca uğraşmıyorsa, daha sonraki yaşamında da üç bin sözcükten fazlasını öğrenmesine gerek yoktur. Tipik bir Amerikalı, mektuplarında ve gazetelere yazdığı yazılarda çoğu zaman bin beş yüzden fazla değişik sözcük kullanmamaktadır; çoğu kişi ise bunun yarısından fazlasını hiç kullanmaz. Bu gerçeklerden dolayı günümüzde, okullardaki yazın kuralları dersleri günlük yaşamda kullanılan sözcüklerin, otomatik olarak yazılabilecek şekilde, iyice öğretilmeleri ilkesine göre düzenlenmekte; daha önceleri öğretilen ve belki de hiç kullanılmayan teknik ve alışılmış sözcükler eğitim programından çıkarılmaktadır. Bugünkü yazın derslerinde hiç bir sözcüğe, belleği geliştirmek bakımından yararlı olacağı düşüncesiyle, yer verilmemektedir.”

Son cümlede, ezberleme yanlısı eski gerekçenin yanlışlığını ortaya koymak için, psikolojiye yerinde bir yardım çağrısı yapılıyor. Anlaşılan ezberleme belleği geliştirmiyor. Öyleyse, hiçbir şey, o şeyin bilinmesi gerekliliği dışında bir gerekçeyle ezberlenmemelidir. Bunu belirledikten sonra yukarıdaki alıntının akla getirdiği bazı şeyleri irdeleyelim. İlk olarak, bir şeyin nasıl yazılacağını bilmenin hiçbir yararı yoktur. Shakespeare ve Milton doğru heceleyemezlerdi; Maria Corelli ve Alfred Austen ise bunu yapabilirlerdi. Doğru heceleme, biraz, “eğitimli”yi “eğitimsiz”den ayırdetmenin kolay bir yolu olarak, snopça nedenlerle; biraz, iyi giyinmek gibi, kalabalığın baskısıyla; biraz da, doğal-yasa düşkünü kimselerin, kişisel özgürlüğün hala var olmayı sürdürdüğü bir alan görmekten acı duymalarına bağlı olarak aranan bir şeydir. Hiç olmazsa, yazılı basının, sözcükleri alışılmış biçimde yazması gerektiği düşünülürse bu amaç için okuyucu sağlamak her zaman olanaklıdır.

İkinci olarak, Çin dışındaki ülkelerde yazı dili, edebiyatın bütün estetik güzelliğini içeren konuşma dilinin yerini almıştır. İnsanlar, dilin güzel olabileceği ve olması gerektiği duygusunu korudukları çağlarda yazın kurallarına pek aldırmazlardı; ama telaffuza dikkat ederlerdi. Şimdilerde üniversite eğitimi görmüş kişiler bile en sıradan sözcükler dışındaki sözcükleri telaffuz etmeyi bilmiyorlar; ve bu nedenle de şiirlerin çoğunu vezne uygun olarak okuyamıyorlar. Profesyonel edebiyat öğrencileri dışında, kırk yaşının altında olup da bazı şiirleri veznine uygun olarak okuyabilecek belki de tek bir Amerikalı yoktur. Eğer eğitimde bir ölçüde, estetik de söz konusu ise çocuklara heceleme öğretileceğine yüksek sesle okuma öğretilmesi gerekir. Eskiden aile reisinin İncil’i yüksek sesle okuması bu gereksinimi çok iyi giderirdi; ancak şimdilerde bu uygulamanın nesli neredeyse tükenmiştir.

Doğru telaffuzu öğrenmek önemli olduğu gibi, estetik yönden, geniş bir sözcük bilgisi de gereklidir. Yalnızca bin beş yüz sözcük bilenler, basit konular ve şansın yaver gittiği ender durumlar dışında, kendilerini tam olarak ve güzel bir şekilde ifade edemezler. Bugünkü Amerikan nüfusunun yarısı eğitimi için, Shakespeare’in harcamış olduğu zaman kadar zaman harcar; ama sözcük sayısı onunkinin onda birine ancak varır. Yine de, onun sözcükleri, ticari başarı sağlamak zorunda olan oyunlarında kullanıldığına göre, zamanın sıradan vatandaşları tarafından da anlaşılıyor olmalıydı. Çağdaş görüşe göre, eğer kişi kendisini anlaşılır kılabiliyorsa dile yeterince hakim sayılır; eski görüşte ise, kişinin konuşma ve yazma dilinde estetik zevk sağlaması aranırdı.

Bu satırların yazarı gibi, pratik nedenlerle davranışçılığın bilimsel yanını kabul edip, etik ve estetik sayılan sonuçlarını reddeden bir kişi sonunda nereye varır? Dr. Watson’u çok takdir ederim; kitaplarını da son derece önemli bulurum.

Günümüzde teorik uğraşların en önemlisinin fizik, sosyal olguların en önemlisinin sanayileşme olduğu görüşündeyim. Ama yine de, “yararsız” bilgiye ve haz vermek dışında bir amacı olmayan sanata hayranlık duymaktan kendimi alamıyorum. Sorun mantıksal değildir; çünkü gördüğümüz gibi, eğer davranışçılık doğruysa, hangi amaç için ne gibi araçlar kullanılacağını göstermeye yardım etme gibi ikincil konular dışında, değer yargılarına ilişkin konularda bir etkisi olamaz. Sorun, geniş anlamda politiktir: İnsanoğlunun büyük bölümünün hata yaptığı kesin ise, doğru önermelerden yanlış sonuçlar çıkarmak mı, yoksa yanlış önermelerden doğru sonuçlar çıkarmak mı daha iyidir? Bu tür bir problemin çözümü yoktur. Tek doğru çözüm, sanırım sıradan insanlara mantık öğretmek; böylece onlara yalnızca doğru görünen sonuçlara varmaktan kaçınma olanağı vermektir.

Örneğin, Fransızların “mantıklı” olduğu söylendiğinde kastedilen şudur: bir önermeyi kabul ediyorlarsa; incelikli mantıktan yoksun bir kişinin, yanlış olarak bu önermeden çıkaracağı yanlış her türlü sonucu da kabul ederler. Bu en istenmeyecek türden bir özelliktir; İngilizce konuşan uluslar geçmişte, genel olarak, bu duruma diğer uluslardan daha az düşmüşlerdir. Ancak, bu duruma düşmemeye devam edeceklerse eskiden olduğundan daha çok felsefe ve mantık öğrenmelerine gerek olduğunu gösteren işaretler vardır. Eskiden mantık çıkarım yapma sanatıydı. Şimdi ise, doğal olarak, yapma alışkanlığında olduğumuz çıkarımların ender olarak doğru olduğu anlaşıldığından, mantık da bir çıkarım yapmaktan sakınma sanatı olmuştur. Bu nedenle mantığın, okullarda insanlara akıl yürütmemeyi öğretmek amacıyla öğretilmesi gerektiğine inanıyorum. Çünkü akıl yürütürlerse yanlış yürütecekleri kesin gibidir.


Gerçeğin Büyüsü – Richard Dawkins

Richard Dawkins’in Kuzey Yayınları tarafından yayınlanan ve İstem Fer tarafından Türkçe’ye çevrilen ve editörlüğü B. Duygu Özpolat tarafından yapılan yeni kitabı “Gerçeğin Büyüsü” Ekim 2012′den itibaren pek yakında kitap evlerinde bulunabilecektir.

Gerçeğin Büyüsü (Ciltli) (Magic of Reality)

Richard Dawkins, Dave McKean Kasım 2012 272 Sayfa

Büyünün pek çok çeşidi var. Doğaüstü büyü, atalarımızın bilimsel yöntemi geliştirmeden önce dünyayı açıklamak için kullandıkları büyüdür. Eski Mısırlılar gecenin varlığını, tanrıça Nut’un güneşi yutmasıyla açıklamışlardı. Vikingler gökkuşağının, tanrıların dünyaya uzanan köprüsü olduğuna inanıyorlardı. Japonlar depremleri dünyayı sırtında taşıyan dev bir kedibalığının kuyruğunu sallamasıyla açıklıyorlardı. Bunlar büyü içeren, sıradışı masallar. Ama bir başka büyü türü daha var ve bu büyü bu sorulara gerçek cevaplar keşfederken yaşadığımız keyifte yatıyor. Bu sözünü ettiğim, gerçeğin büyüsü, yani bilim.

Zeki düşünce deneyleri, göz kamaştıran resimler ve ağzınızı açık bırakacak gerçeklerle Gerçeğin Büyüsü şaşırtıcı derecede geniş bir yelpazedeki doğa olaylarını açıklıyor. Madde neden yapılmıştır? Evren kaç yaşındadır? Tsunamilere neden olan şey nedir? Neden bu kadar çok çeşit bitki ve hayvan var? İlk kadın veya erkek kimdi? Bu kitap sadece bilimsel ipuçlarını bulup çıkarmakla kalmayan, okuyucuyu da bir bilimci gibi düşünmeye teşvik eden çarpıcı bir dedektiflik hikayesi.

Gerçeğin Büyüsü için övgüler:


“Benden sıklıkla gençler için güzel bilim kitapları önermem istenir. Bundan sonra tereddüt etmeme gerek kalmadı. Gerçeğin Büyüsü, çok az bilinen gerçekleri çok yaygın olarak inanılan masallardan ayırırken evren hakkında hepimizin merak ettiği sorulara değinen güzel, kolay anlaşılır ve geniş çaplı bir kitap sunuyor. Bu nedenle, belki de bilimi popülerleştirme işini en iyi yapan kişi olan Dawkins’in ustaca ve edebi üslubuyla yazılmış ve Dave McKean tarafından nefis bir şekilde resimlendirilmiş bu kitap her yaştan insan için etkili bir kaynak olmalı. İnsan başka ne isteyebilir ki?”

-Lawrance Krauss,


Çeviren: İstem Fer

Editör: B. Duygu Özpolat

Yayın Yılı: 2012

Kuşe Kağıt

272 sayfa

20×26 cm




Kaynak Yayınları

Ab Urbe Condita (kitap)

.MÖ 1. yüzyılda yaşamış Romalı tarihçi Titus Livius’un Roma’nın tarihiyle ilgili yazmış olduğu kitap. Türkçe “Kentin Kuruluşundan İtibaren” demek olan bu eserin 142 cilt olduğu düşünülmektedir, bugüne sadece 35 cildi ulaşabilmiştir.

Bir Yoldaşa Örgütsel Görevlerimiz Üzerine Mektup Vladimir İlyiç Lenin

Sevgili yoldaş,
“St. Petersburg Devrimci Partisinin Örgütlenmesi” için hazırladığınız taslağın eleştirilmesi isteğinizi memnunlukla yerine getiriyorum.[2*] (Anlaşılan, bununla, St. Petersburg’daki Rusya Sosyal-Demokrat işçi Partisinin çalışmalarının örgütlenmesini kastediyorsunuz.) Ortaya koyduğunuz mesele öylesine önemli ki, St. Petersburg Komitesinin bütün üyeleri ve hatta genel olarak bütün Rusya Sosyal-Demokratları bu meselenin tartışılmasına katılmalıdırlar.

Her şeyden önce, “Birlik”in eski (dediğiniz gibi, “birlik tipi”) örgütlenmesinin elverişsizliğine ilişkin açıklamanıza tamamen katıldığımı belirtmek isterim. Raboçeye Dyelo taraftarlarının “demokratik” ilkeleri öne sürerken büyük kibirlilik ve inatçılıkla savunuculuğunu yaptıkları seçim sistemine, ilerici işçiler arasında ciddi bir eğitimin ve devrimci öğretimin yokluğuna ve işçilerin faal çalışmalardan kopmalarına değiniyorsunuz.

Durum tam olarak şöyle: 1) (sadece işçiler arasında değil, aydınlar arasında da) ciddi bir eğitimin ve devrimci öğretimin bulunmayışı; 2) seçim ilkesinin yersiz ve aşırı ölçüde uygulanması; ve 3) işçilerin faal devrimci çalışmalardan kopmaları. St. Petersburg örgütünün ve Partimizin daha birçok mahalli örgütünün temel zaafı buradadır.

Mektubunuzdan temel hatalarını anlayabildiğim kadarıyla, örgütsel görevler hakkındaki temel görüşünüzü tamamen paylaşıyor ve örgütlenme planınıza katılıyorum.

Özellikle, bütün Rusya çapındaki çalışmayla ve bir bütün olarak Parti faaliyetiyle ilgili görevlere özel önem verilmesi yolundaki görüşünüze tamamen katılıyorum. Bu, sizin taslağınızın Birinci Maddesinde şöyle ifade edilmiş: “İşçiler arasında sürekli muhabirleri bulunan ve örgüt içindeki çalışmalarla sıkı bağı olan Iskra gazetesi, Partinin yönetici merkezidir (sadece bir komitenin ya da semtin değil.)” Ben sadece, teorik gerçekleri, taktik ilkeleri, genel örgütlenme görevlerini ve herhangi bir an için tüm Partinin genel görevlerini geliştirip ortaya çıkaran gazetenin, partinin ideolojik önderi olabileceğini ve olması da gerektiğini belirtmekle yetineceğim. Ama ancak, bütün komitelerle kişisel bağları sağlayan, Rusya Sosyal-Demokratları arasındaki en devrimci bütün güçleri kucaklayan ve yayınların dağıtılması, bildirilerin basılması, güçlerin gereğince dağıtılması ve özel uğraşları üstlenecek kişilerin ve grupların atanması ve gösterilerin ve bütün Rusya çapında bir ayaklanmanın hazırlanması vb. gibi Partinin bütün genel meseleleriyle uğraşan özel bir merkezi grup (diyelim, Merkez Komitesi) hareketin doğrudan pratik önderi olabilir. Örgütün en kesin gizliliğini ve hareketin sürekliliğini korumak zorunlu olduğuna göre, Partimizin iki yönetici merkezi olabilir ve olmalıdır da: bir M.O. (Merkez Organ) ve bir M.K. (Merkez Komitesi). Bunlardan birincisi, ideolojik önderlikten; ikincisi de, doğrudan ve pratik önderlikten sorumlu olmalıdır. Bu gruplar arasındaki eylem birliği ve gerekli dayanışma sadece tek bir Parti programıyla değil, aynı zamanda bu iki grubun bileşimiyle (her iki grup da. M.O. ve M.K., birbiriyle tam bir ahenk içinde olan kimselerden meydana gelmelidir) ve düzenli ve sistemli ortak toplantıların düzenlenmesiyle de sağlanmalıdır. Ancak o zaman, hem M.O. Rus jandarmasının erişemeyeceği bir yere yerleştirilebilir ve tutarlılığı ve sürekliliği teminat altına alınabilir; hem de M.K. bütün temel meselelerde M.O. ile daima birlik içinde bulunabilir ve hareketin bütün pratik yönlerini doğrudan doğruya yönetebileceği serbestliye sahip olabilir.

Dolayısıyla, Tüzüğün Birinci Maddesi (sizin taslağınıza göre) sadece hangi Parti organının yönetici organ olarak tanındığını belirtmekle kalmamalı (bu elbette gereklidir), aynı zamanda bir mahalli örgütün, onlar olmadan Partinin bir parti olarak varlığını sürdüremeyeceği merkezi kuruluşları yaratmak, desteklemek ve sağlamlaştırmak için faal bir şekilde çalışma görevini üstlenmesi gerektiğini de belirtmelidir.

Daha sonra, İkinci Maddede, komitenin “mahalli örgütü yönetmesi” gerektiğini (belki de “Partinin bütün mahalli çalışmaları ve bütün mahalli örgütleri” demek daha iyi olurdu; ama ben, ifade ayrıntıları üzerinde durmayacağım) ve hem işçilerden, hem de aydınlardan meydana gelmesi gerektiğini, çünkü onları iki komiteye bölmenin zararlı olacağını söylüyorsunuz. Bu, kesinlikle ve tartışmasız doğrudur. Rusya Sosyal-Demokrat İşçi Partisinin tek bir komitesi olmalı ve bu komite de, kendilerini bütünüyle Sosyal-Demokrat faaliyetlere adamış, sağlam inançlı Sosyal-Demokratlardan oluşmalıdır. Mümkün olduğu kadar çok sayıda işçinin tam bir sınıf bilincine varmasına, profesyonel devrimci ve komite üyesi haline gelmesine özellikle önem vermeliyiz.[*] İki değil de tek bir komite oldu muydu, komite, üyelerinin birçok işçiyi kişisel olarak tanımaları meselesi özel bir önem kazanır. İşçilerin arasında olup biten her şeye önderlik edebilmek için, bütün semtlere girip çıkabilmek, çok sayıda işçi tanımak ve her çeşit yola sahip olmak vb. gerekir. Bu yüzden, komite, işçi sınıfı hareketinin bizzat işçilerin arasından çıkacak belli başlı bütün önderlerini mümkün olduğu kadar kapsamalıdır. Komite, mahalli hareketi bütün yönlerden yönetmeli ve Partinin bütün mahalli kuruluşlarının, güçlerinin ve araçlarının sorumluluğunu üstlenmelidir. Siz komitenin nasıl kurulması gerektiğinden söz etmemişsiniz; ama bu durumda özel kurallar koymanın pek o kadar gerekli olmadığı konusunda da anlaşacağımızı sanıyorum; komitenin nasıl kurulması gerektiği meselesi, Sosyal-Demokratların yerinde tespit edecekleri bir meseledir. Ama belki de şunu belirtmek gerekiyor: komiteye yeni üyelerin alınması, komite üyelerinin çoğunluğunun (ya da üçte ikisinin vb.) kararıyla gerçekleşmeli ve komite, temas listesinin güvenilir (devrimci açıdan) ve sağlam (siyasi anlamda) ellere verilmesine dikkat göstermeli ve aday üyeleri önceden hazırlamalıdır. M.O. ve M.K.’mız olduğu zaman, yeni komiteler ancak bunların işbirliği ve rızasıyla kurulmalıdır. Elden geldiğince, komitelerde çok fazla sayıda üye bulunmamalı (böyle komiteler iyi eğitilmiş, her biri devrimci faaliyetin özel bir dalında teknik ustalık kazanmış kişilerden kurulmuş olur), ama aynı zamanda komiteler, çalışmanın bütün yönlerinin üstesinden gelebilecek, komitenin tam olarak temsil edilmesini ve kararları uygulamasını sağlayabilecek yeterli sayıda üyeyi de kapsamalıdırlar. Üyelerin sayısı oldukça fazla ve sık sık toplanmaları da tehlikeli olursa, o zaman komite içinden özel ve çok büyük bir yürütme grubu (diyelim, beş ya da daha az kişiden meydana gelen) seçmek gerekebilir. Ama bu gruba kesinlikle komitenin sekreteri ve bir bütün olarak çalışmaya pratikte rehberlik edebilecek olanlar girmelidir. Tutuklamalar olduğu takdirde çalışmanın kesintiye uğramaması için, bu gruba aday üyeler sağlanması da özellikle önemlidir. Yürütme grubunun faaliyetleri ve bu gruba üye alma işlemi vb. komitenin genel toplantısının onayına tabi olmalıdır.

Ayrıca, komiteden sonra, onun altında şu kuruluş!arı öneriyorsunuz: 1) tartışma toplantıları (“en iyi” devrimcilerin konferansları); 2) semt mahfilleri[3*]; 3) bu semt mahfillerinin her birine bağlı birer propagandacı mahfili; 4) fabrika mahfilleri; ve 5) belli bir semtteki fabrika mahfillerinin delege “temsilcilerinin toplantıları”. Komitenin altındaki bütün diğer kuruluşların (üstelik sizin saydıklarınızın yanı sıra, daha birçok ve son derece çeşitli kuruluşlar da olmalıdır) komiteye tabi olmaları gerektiği ve semt grupları (çok büyük şehirlerde) ve fabrika grupları (her zaman ve her yerde) bulunması gerektiği konusunda size tamamen katılıyorum. Ama sanırım, birçok ayrıntıda sizinle aynı kanıda değilim. Mesela, “tartışma toplantıları”nın tamamen gereksiz olduğu kanısındayım. “En iyi” devrimcilerin hepsi de komitede olmalı ya da özel bir çalışmaya katılmalıdır (basım, ulaştırma, ajitasyon gezileri ya da sözgelimi, bir pasaport bürosunun, hafiyeler ve ajan provokatörlerle uğraşan savaş müfrezelerinin ya da ordu içinde grupların vb. örgütlenmesi).

“Konferanslar” komite ve her semtteki ve her fabrikadaki propaganda, iş kolu (dokumacılar, makina işçileri, deri işçileri vb.), öğrenci, edebiyat vb. mahfillerinde yapılacaktır. Konferanslar niçin özel bir kuruluşu gerektirsin?

Devam edelim. Çok haklı olarak, Iskra’ya doğrudan yazı yazma imkanının “her isteyen”e tanınmasını istiyorsunuz. Ne var ki, “doğrudan” sözü, gazetenin bürosunun ya da adresinin “her isteyen” tarafından bilinmesi şeklinde anlaşılmamalı; ancak, dileyen herkesin mektupları yazı kuruluna vermesi (ya da göndermesi) zorunlu olmalıdır. Elbette adresler oldukça geniş bir çevre tarafından bilinmelidir, ama her isteyene verilmemeli, sadece güvenilir ve gizlilik şartlarına uyma yeteneğine sahip oldukları bilinen devrimcilere verilmelidirler. Belki de, sizin önerdiğiniz gibi, her semtte bir kişiye de değil, birçok kişiye verilmeleri gerekebilir. Aynı zamanda, çalışmamıza katılan herkesin, tek tek her bir mahfilin kararlarını, isteklerini, dileklerini komitenin ve ayrıca M.O. ve M.K.’nin dikkatine sunma hakkına sahip olması gerekir. Eğer bunu sağlarsak, Parti görevlilerinin bütün konferansları, “tartışma toplantıları” gibi son derece hantal ve gizlilik kurallarına aykırı bir şeye gerek kalmadan, eksiksiz malumattan yararlanacaklardır. Elbette mümkün olduğu kadar çok sayıda ve çeşitli görevlinin vereceği kişisel konferanslar düzenlemeye de çalışmalıyız; ama burada her şey gizliliğe uymaya bağlıdır. Rusya’da genel toplantılar ancak pek seyrek ve istisnai olarak mümkündür ve “en iyi devrimcilerin” bu toplantılara katılmalarına izin verilirken bir kat daha uyanık olmak gerekir, çünkü ajan provokatörlerin bu toplantılara sızmaları ve hafiyelerin toplantıya katılanlardan birini izlemeleri genellikle daha kolaydır. Sanırım şöyle yapmak daha doğru olur: büyük bir genel toplantı (diyelim, 30 ile 100 kişi arasında) düzenlemek mümkün olduğunda (mesela, yazın ormanda ya da bu amaç için ôzel olarak sağlanmış bir apartman katında), komite “en iyi devrimciler”den bir ya da ikisini göndermeli ve toplantıya uygun kişilerin katılmasını, yani mesela çağrıların fabrika mahfillerinin mümkün olduğu kadar çok sayıda güvenilir üyesine ulaştırılmasını vb. sağlama almalıdır. Ama bu toplantılar resmi kayıtlara geçirilmemeli, Tüzüğe konulmamalı. ve düzenli olarak yapılmalıdır. İşler, toplantıya katılan herkesin orada bulunan herkesi tanıyabileceği, yani her bir kimsenin bir mahfilin “temsilcisi” olduğunu bileceği vb. tarzda düzenlenmemelidir. İşte hem bu yüzden, sadece “tartışma toplantıları”na değil, aynı zamanda “temsilci toplantıları”na da karşıyım. Bu iki kuruluşun yerine, şöyle bir kural önereceğim. Komite, harekette pratik olarak yer alanların mümkün olduğu kadar çok sayıda ve genel olarak da işçilerin katılacağı büyük toplantılar düzenlenmesini sağlamalıdır. Toplantının yeri, zamanı, gereği ve toplantıya kimlerin katılacağı, böyle işlerin gizli düzenlenişinden sorumlu olan komite tarafından tespit edilmelidir. Açık havada, ormanda vb. düzenlenen daha az resmi nitelikteki işçi toplantılarının bu kuralla hiçbir şekilde sınırlanamayacağı açıktır. Belki de Tüzükte bu konuyla ilgili bir şey söylememek daha bile iyi olur.

Daha sonra, semt gruplarının en önemli görevlerinden birinin, yayınların düzenli olarak dağıtılmasını örgütlemek olduğu konusunda, size tamamen katılıyorum. Sanırım, semt grupları esas olarak komiteler ile fabrikalar arasında aracılık ve hatta çoğu zaman kuryelik görevini yerine getirmelidirler. Semt gruplarının ana görevi, komiteden gizlilik kurallarına uygun olarak aldıkları yayınları düzgün bir şekilde dağıtmak olmalıdır. Bu son derece önemli bir görevdir, çünkü eğer biz dağıtım yapan özel bir semt grubu ile o semtteki bütün fabrikalar ve o semtteki mümkün olduğu kadar çok sayıda işçi evi arasında düzenli bir bağ kurabilirsek, bu hem gösteriler, hem de bir ayaklanma açısından büyük değer taşıyacaktır. Yayınların, broşürlerin, bildirilerin hızlı ve düzenli bir biçimde dağıtılmasını düzenlemek ve örgütlemek ve bu amaçla bir temsilciler ağı yetiştirmek demek, ilerideki gösterilerin ya da ayaklanmanın hazırlık çalışmalarının büyük bir kısmının gerçekleştirilmiş olması demektir. Yayınların dağıtımının örgütlenmesine bir huzursuzluk, grev ya da karışıklık zamanında başlamak çok geç olur. Bu çalışma ancak, dağıtımın ayda iki ya da üç defa zorunlu kılınmasıyla, tedricen gerçekleştirilebilir. Eğer elde gazete yoksa, bildiri dağıtılabilir ve dağıtılmalıdır da; ama dağıtım cihazının boş kalmasına asla izin verilmemelidir. Bu cihaz öylesine mükemmel bir duruma getirilmelidir ki, mesela bütün bir St. Petersburg işçi sınıfını bir olaydan bir gecede haberdar edebilmeli ve harekete geçirebilmelidir. Bu asla hayalci bir hedef değildir; yeter ki, bildiriler merkezden daha dar aracı mahfillere, onlardan da dağıtıcılara sistemli bir şekilde aktarılabilsin. Kanımca, semt gruplarının görevleri, bu aracılık ve aktarma çalışmasının dışına taşırılmamalıdır; ya da daha kesin koyacak olursak, semt gruplarının görevleri bu çalışmanın dışına ancak en büyük temkinlilikle taşırılmalıdır; yoksa bu durum sadece keşfedilme ihtimalini artırır ve çalışmanın bütünlüğüne zarar verir. Hiç şüphe yok ki, bütün Parti meselelerinin tartışıldığı konferanslar semt mahfillerinde de yapılacaktır, ama mahalli hareketin bütün genel meselelerine ilişkin kararlar sadece komite tarafından alınmalıdır. Semt gruplarının bağımsız hareket etmesine, bildirilerin aktarılması ve dağıtılmasının sadece teknik yanını ilgilendiren meselelerde izin verilmelidir. Semt gruplarının bileşimi komite tarafından tespit edilmelidir, yani komite kendi üyelerinden bir ya da ikisini (ya da komitede bulunmayan yoldaşları) şu ya da bu semte delege olarak atar ve onlara bir semt grubu kurmaları talimatını verir; aynı şekilde, bu semt grubunun bütün üyeleri de komite tarafından seçilir. Semt grubu, komitenin bir koludur ve bütün yetkilerini komiteden alır.

Şimdi de, propagandacı mahfilleri, meselesine geçiyorum. Propaganda güçlerimizin azlığı yüzünden, bu mahfilleri tek tek her semtte örgütlemek hem epeyce zordur, hem de pek arzu edilir bir şey değildir. Propaganda, komitenin bütünü tarafından aynı anlayış içinde yürütülmesi ve kesinlikle merkezîleştirilmelidir. Dolayısıyla, bu konuda şöyle düşünüyorum: komite çeşitli üyelerine, bir propagandacılar grubu örgütlemeleri talimatını verir (bu propagandacılar grubu, komitenin bir kolu ya da komitenin kuruluşlarından biri olur). Bu grup, gizliliği korumak için semt gruplarının yardımlarından yararlanarak, bütün şehirde ve komitenin “yetki alanı içine giren” bütün yörelerde propaganda yürütmelidir. Bu grup, gerekirse, alt gruplar kurabilir ve mesela, bazı görevlerini bu alt gruplara devredebilir. Ama bütün bunlar ancak komitenin rızasıyla yapılabilir. Komite, her zaman ve kayıtsız şartsız, hareketle şu ya da bu şekilde bağı olan her gruba, alt gruba ve mahfile kendi delegesini atama hakkına sahip olmalıdır.

Aynı tarzda bir örgütlenme, aynı tipten komite kolları ya da kuruluşları, harekete hizmet eden çeşitli grupların hepsine uygulanmalıdır. Örneğin, yüksek ve orta dereceli okullardaki öğrenci gruplarına; devlet memurları arasındaki taraftar gruplarına; ulaştırma, basın ve pasaport gruplarına; gizli toplantı yerleri düzenleyen gruplara; hafiyelerin izini sürerek onları tespit etmekle görevli gruplara; askerler arasındaki gruplara; silah sağlamakla görevli gruplara; “maddi gelir getiren girişimler”i örgütleyen gruplara vb. uygulanmalıdır. Gizli bir örgütü yönetmenin bütün sanatı, mümkün olan her şeyden yararlanmakta, “herkese yapacak bir iş vermekte” ve aynı zamanda bütün hareketin önderliğini, sırf birtakım yetkilere dayanarak değil, otoriteye, canlılığa, daha fazla tecrübeye, daha çok yönlülüğe ve daha fazla yeteneğe sahip olarak elde tutmakta yatar. Bunu, eğer merkezde olağanüstü yetkilere sahip yeteneksiz bir kimse bulunursa mutlak merkeziyetçiliğin hareketi kolayca mahvedebileceği yolundaki malum muhalefet ihtimaline karşı belirtiyorum. Bu hiç şüphesiz mümkündür, ama bu seçim ilkesiyle ya da ademi merkeziyetçilikle giderilemez; bunların geniş ölçüde uygulanmasına kesinlikle göz yumulamaz ve bunlar, otokrasi yönetimi altında yürütülen devrimci çalışmaya son derece zararlıdır. Bu, herhangi bir tüzükle de giderilemez; ancak tek tek her bir alt grubun karar almaları M.O. ve M.K.’ne başvurmaları ve (en kötü durumda) kesinlikle yeteneksiz yetkililerin görevlerinden alınması yolunu izleyen “yoldaşça etkileme” tedbirleriyle giderilebilir. Komite, devrimci çalışmanın çeşitli yönlerinin çeşitli yetenekleri gerektirdiğini ve bir örgütleyici olarak hiç işe yaramayan bir kimsenin bazan bir ajitatör olarak son derece değerli olabileceğini ya da kesin gizli çalışmada iyi olmayan birisinin mükemmel bir propagandacı olabileceğini vb. gözönüne alarak, mümkün en geniş işbölümünü sağlamak için çaba harcamalıdır.

Bu arada, propagandacılar konusuna değinmişken, bu mesleğin yeteneksiz kişilere yüklenerek propaganda seviyesinin düşürülmesini birkaç kelimeyle eleştirmek isterim. Ayırım yapmaksızın bir öğrenciyi ve “bir mahfile verilmesini” isteyen bir genci propagandacı olarak görmek, bazan aramızda alışkanlık haline geliyor. Buna karşı çıkılmalıdır, çünkü çok büyük zararlar vermektedir. İlkelerde sonuna kadar tutarlı ve gerçekten yetenekli çok az propagandacı vardır (ve böyle bir propagandacı olabilmek için insanın çok inceleme yapması ve deneyim kazanması gerekir); dolayısıyla, böyle kimseler uzmanlaştırılmalı, tamamen bu tür çalışmaya verilmeli ve onlara en büyük ihtimam gösterilmelidir. Bunlar, haftada bir dersler vermeli ve gerektiğinde başka şehirlere gönderilmelidirler; genellikle, yetenekli propagandacılar çeşitli kasaba ve şehirleri dolaşmalıdırlar. Ama yeni başlayan gençlere esas olarak pratik görevler verilmelidir; öğrencilerin mahfilleri yönetmelerine iyimser bir şekilde “propaganda” adı verilmekte ve buna bakılarak, onlara pratik görevler verilmesi ihmal edilmektedir. Elbette, ciddi pratik işler köklü bir eğitimi de gerektirir; ama gene de, bu alanda “yeni başlayanlar”a daha kolay iş bulunabilir.

Şimdi de. fabrika mahfillerini ele alalım. Bunlar bizim için özellikle önemlidir: hareketin temel gücü, büyük fabrikalardaki işçilerin örgütlenmesinde yatmaktadır, çünkü büyük fabrikalar (ve imalathaneler) işçi sınıfının sadece sayı bakımından hakim kesimini değil, aynı zamanda daha da önemlisi, etki, gelişme ve savaşma gücü bakımından da hakim kesimini kapsamaktadır. Her fabrika, bizim kalemiz olmalıdır. Bunun için de, her “fabrika” işçileri örgütü içte ne kadar gizliyse, dışta o ölçüde “dal budak salmalı”, yani dış ilişkilerinde herhangi bir devrimci örgüt gibi antenlerini elden geldiğince uzağa ve mümkün olduğu kadar çok yöne uzatmalıdır. Burada da, bir grup devrimci işçinin kaçınılmaz olarak yönetici ve “hakim” çekirdeği oluşturması gerektiğini önemle belirtiyorum. “Fabrika” mahfilleri de dahil olmak üzere, geleneksel tipte saf işçi ya da saf sendikal Sosyal-Demokrat örgütlenmeyi tamamen terketmeliyiz. Fabrika grubu ya da fabrika (imalathane) komitesi (çok sayıda kişiden oluşan öteki gruplardan ayırdedilebilmesi için), fabrikadaki bütün Sosyal-Demokrat çalışmayı yürütmek yetkilerini ve talimatlarını doğrudan doğruya komiteden alan çok az sayıda devrimciden meydana gelmelidir. Fabrika komitesinin her üyesi. kendini komitenin bir temsilcisi olarak görmeli, komitenin bütün emirlerini yerine getirmeli ve “savaş alanındaki ordu”nun bütün “kanun ve adetleri”ne uymalıdır; katılmış olduğu bir ordudan, savaş zamanında, resmi izin olmadan ayrılamaz. Dolayısıyla fabrika komitesinin bileşimi, çok büyük önem taşıyan bir meseledir ve komitenin başlıca görevlerinden biri de, bu alt komitelerin düzgün bir şekilde örgütlenmesini sağlamaktır. Ben bunu şöyle tasarlıyorum; Komite bazı üyelerine (ayrıca, sözgelimi, şu ya da bu nedenden dolayı komiteye alınmamış, ama tecrübeleri, insan tanımaları, zekaları ve kurdukları bağlarla çok yararlı olabilecek bazı işçilere) her yerde fabrika alt komiteleri ôrgütlemeleri talimatını verir. Bu grup, semt temsilcilerine danışır, birkaç toplantı düzenler, fabrika alt komitelerinin aday üyelerini etraflı bir denetimden geçirir, sıkı bir sorgulamaya tabi tutar, gerekirse sözkonusu fabrikadaki alt komitenin mümkün olduğu kadar çok sayıda aday üyesini denemeye ve incelemeye çalışarak sınavdan geçirir ve en sonunda, her fabrika mahfilinin üye listesini komitenin onayına sunar ya da uygun bulduğu bir işçiye, tam bir alt komiteyi kurması, aday göstermesi ya da seçmesi için yetki verilmesini önerir. Böylelikle komite aynı zamanda, kendisiyle teması, bu temsilcilerden hangisinin sağlayacağını ve temasın nasıl sağlanacağını da tayin edebilir (genel bir kural olarak, bu temas semt temsilcileri aracılığıyla sağlanır, ama bu kurala eklemeler yapılabilir ya da geliştirilebilir). Bu fabrika alt komitelerinin önemi göz önüne alınırsa, her alt komitenin M.O. ile doğrudan haberleşebileceği bir adrese ve temas listesini güven altına alabileceği gizli bir yere sahip olmasına mümkün olduğu kadar dikkat göstermeliyiz (yani tutuklama olduğunda alt komitenin hemen yeniden kurulabilmesi için gerekli bilgiler, Rus jandarmasının erişemeyeceği bir yerde gizlenilmek üzere, elden geldiğince düzenli ve eksiksiz bir şekilde Parti merkezine aktarılmalıdır). Hiç şüphesiz, adreslerin aktarılması komitenin istediği biçimde ve elindeki olgulara dayanılarak yapılmalı ve bu adresleri var olmayan bir “demokratik” hakka dayanarak paylaştırma yolu tutulmamalıdır. Son olarak da, birkaç üyeden meydana gelen bir fabrika alt komitesinin yerine, komiteden bir temsilciyi (ve onun yedeğini) görevlendirmekle yetinmenin bazan gerekli, hatta daha uygun olabileceğini söylemek sanırım yanlış olmayacaktır. Fabrika alt komitesi kurulur kurulmaz, ayrı ayrı görevleri olan ve gizlilik dereceleri ve örgütsel biçimleri farklı bir dizi fabrika grubu ve mahfilini örgütlemeye girişecektir; mesela, yayınların ulaştırılmasını ve dağıtımını sağlayan mahfiller (bu, bize kendimizin olan gerçek bir posta servisi sağlayacak tarzda, sadece yayınların dağıtımı için değil, aynı zamanda yayınları evlere kadar ulaştıracak tarzda ve bütün işçilerin adreslerini ve onlara ulaşma yollarını kesin olarak öğrenebilecek tarzda örgütlenmesi gereken en önemli görevlerden biridir); illegal yayınları okuma mahfilleri; hafiyelerin izini sürüp tespit etme grupları[**]; özel olarak sendika hareketine ve ekonomik mücadeleye rehberlik edecek mahfiller; uzun konuşmaları (makinalar, müfettişler. vb. üzerine) tamamen legal bir biçimde nasıl başlatıp sürdüreceklerini bilen, herkesin içinde serbestçe konuşabilen, insan tanıyabilen ve şartları görebilen ajitatör ve propagandacı mahfilleri vb.[***] Fabrika alt komitesi, her türden mahfiller (ya da temsilciler) ağı sayesinde, bütün fabrikayı, mümkün olduğu kadar çok sayıda işçiyi kucaklamaya çalışmalıdır. Alt komitenin faaliyetlerinin başarısı, bu türden mahfillerin çokluğuyla. propagandacıları gezdirme yeteneğiyle ve hepsinin üstünde de, yayınların dağıtımındaki ve bilgilerin ve mektupların toplanmasındaki düzenli çalışmanın doğruluğuyla ölçülmelidir.

Özetleyecek olursak, genel örgütlenme tarzı kanımca şöyle olmalıdır: tüm mahalli hareketin, bütün mahalli Sosyal-Demokrat faaliyetlerin başında bir komite bulunmalıdır. Bu komiteden, ona tabi olan ve birinci olarak, bütün bir işçi sınıfı kitlesini (mümkün olduğu kadar) kucaklayan ve semt grupları ve fabrika (imalathane) alt komiteleri biçiminde örgütlenmiş yürütme temsilcileri ağı gibi kuruluşlar ve kollar çıkmalıdır. Bu ağ, barış zamanında yayın, gazete, broşür ve komitenin gizli yazışmalarının dağıtımıyla uğraşacak; savaş zamanında da gösterileri ve buna benzer kolektif faaliyetleri düzenleyecektir. İkinci olarak, komite, tüm harekete (propaganda, ulaştırma, her çeşit yeraltı faaliyeti vb.) hizmet eden mahfil ve gruplar halinde dal budak salacaktır. Bütün gruplar, mahfiller ve alt komiteler vb. komite kuruluşlarının ya da komite kollarının statüsüne sahip olmalıdır. Bunlardan bazıları Rusya Sosyal-Demokrat İşçi Partisine katılmak isteğinde olduklarını açıkça belirtecekler ve komite tarafından onaylandığı takdirde Partiye katılacaklar, belli görevler üstlenecekler (komitenin talimatı ya da rızasıyla), Parti organlarının emirlerine uymayı kabul edecekler, bütün Parti üyeleriyle aynı haklara sahip olacaklar ve komite üyeliği için doğrudan aday sayılacaklardır vb.. Bazıları da Rusya Sosyal-Demokrat işçi Partisine katılmayacaklar ve ya Parti üyelerince kurulmuş mahfiller statüsünde kalacak yahut da şu ya da bu Parti grubuyla birleşeceklerdir vb.

Hiç şüphe yok ki, bütün iç meselelerde bütün bu mahfillerin üyeleri, tıpkı bir komitenin bütün üyeleri gibi, eşit durumda olacaklardır. Tek istisna, mahalli komiteyle (aynı zamanda M.O. ve M.K. ile de) kişisel temas hakkının sadece komitenin bu amaçla tespit ettiği kişiye (ya da kişilere) ait olmasıdır. Bu kişi, bütün diğer bakımlardan, mahalli komiteye, M.K.’ne M.O.’na (şahsen olmamak şartıyla) önerge sunma hakkına sahip olan diğer üyelerle eşit durumda olacaktır. Dolayısıyla, sözkonusu istisna, asla eşitlik ilkesinin bir ihlali değil, sadece kesin gizlilik gereklerinden doğan zorunlu bir imtiyaz olacaktır. “Kendi” grubuyla ilgili bir haberi M.K.’ne ya da M.O.’na ulaştırmayı başaramayan bir komite üyesi, doğrudan doğruya bir Parti görevini yerine getirmemekten sorumlu tutulacaktır. Ayrıca, çeşitli mahfillerin gizlilik derecesi ve örgütlenme biçimi, görevlerinin mahiyetine bağlı olacaktır. Bu yüzden, örgütler en geniş bir çeşitlilik içinde olacaktır (“en katı”, en dar, en sınırlı örgütlenme tarzından “en serbest”, en geniş, en gevşek ve açık örgütlenme tarzına kadar). Mesela, dağıtım gruplarında en kesin gizlilik ve askeri disiplin sağlanmalıdır. Propagandacı gruplarında da gizlilik korunmakta, bu gruplardaki askeri disiplin çok daha az olacaktır. Legal yayınların okunması ya da sendikal ihtiyaç ve talepler üzerine tartışmaların örgütlenmesi için kurulmuş işçi gruplarında daha da az gizlilik gerekecektir vb.. Dağıtım grupları Rusya Sosyal-Demokrat İşçi Partisine bağlı olmalı ve onun belli sayıda üyesini ve görevlisini tanımalıdırlar. Çalışma şartlarını inceleyen ve sendikal talepleri tespit eden grupların ille de Rusya Sosyal-Demokrat İşçi Partisine bağlı olması gerekmez. Bir ya da iki Parti üyesiyle birlikte eğitim çalışması yapan öğrenci, subay ve memur grupları bazı durumlarda bu üyelerin Partili olduğunun farkında bile olmamalıdır vb. Ama bir hususta, bütün bu yan gruplardan azami örgütlenme derecesini mutlaka talep etmeliyiz. Şöyle ki: böyle bir gruba dahil olan her Parti üyesi bu gruptaki çalışmanın yönetiminden resmen sorumludur ve bu grupların her birinin bileşiminin, çalışmasının tüm işleyişinin ve bu çalışmaların muhtevasının M.K. ya da M.O. tarafından mümkün olduğu kadar tam olarak bilinmesi için her türlü tedbiri almakla yükümlüdür. Bu, merkezin bütün hareketi eksiksiz bir şekilde görebilmesi, çeşitli Parti görevlerine mümkün en geniş bir çevre içinden seçim yapılabilmesi, bütün Rusya’daki benzer nitelikte olan bütün grupların (merkez aracılığıyla) birbirlerinin tecrübelerini öğrenebilmeleri ve ajan provokatörlerin ya da şüpheli kişilerin belirmesi halinde uyarıda bulunulabilmesi için gereklidir. Tek kelimeyle, her durumda mutlaka ve hayati derecede gereklidir.

Bu nasıl yapılmalıdır? Komiteye düzenli raporlar sunarak, M.O.’na mümkün olduğu kadar çok sayıda raporu mümkün en geniş muhtevayla ileterek, M.K. ve mahalli komite üyelerinin çeşitli mahfilleri ziyaret etmelerini sağlayarak ve nihayet, bu mahfillerle olan temas listesini, yani her mahfilin çeşitli üyelerinin adlarını ve adreslerini güven altına alınmak üzere (M.O. ve M.K.’nin Parti bürosuna) teslim etmeyi zorunlu kılarak. Ancak raporlar sunulduğu ve temaslar iletildiği zaman, belli bir mahfile mensup Parti üyesinin görevini yaptığı söylenebilir. Ancak o zaman, bir bütün olarak Parti, pratik çalışma yürüten her mahfilden haberdar olabilir. Ancak o zaman, tutuklamalar ve toparlamalar bizim için bir terör olmaktan çıkabilir; çünkü çeşitli mahfillerle temaslar korunduğu takdirde, M.K.’mizin bir delegesinin tutuklanan birinin yerine derhal yedekler bulunması ve çalışmanın sürekliliğini sağlaması her zaman kolay olur. O zaman bir komitenin tutuklanması bütün cihazı ortadan kaldıramaz, sadece, yedekleri her zaman hazır bekleyen yöneticileri götürür. Sakın, gizliliği korumak gerektiği için raporların ve temasların iletilmesi imkansızdır, denmesin. Bir kere istendikten sonra ve komitelerimiz, bir M.K.’miz ve bir M.O.’ımız olduğu sürece, raporları ve temasları teslim etmek (ya da göndermek) her zaman mümkündür ve her zaman da mümkün olacaktır.

Bu, bizi, bütün Parti örgütünün ve bütün Parti faaliyetinin son derece önemli bir ilkesine vardırıyor: bir yandan, hareketin ideolojik ve pratik yönetimi ve proletaryanın devrimci mücadelesi açısından mümkün en fazla merkeziyetçilik gerekliyken; öte yandan, Parti merkezinin (ve dolayısıyla bir bütün olarak Partinin) hareketten sürekli haberdar edilmesi ve Partiye karşı sorumluluk açısından, mümkün en fazla ademi merkeziyetçilik gereklidir. Hareketin yönetimi, büyük pratik tecrübe sahibi, mümkün olduğu kadar mütecanis, mümkün en az sayıda profesyonel devrimci gruplarına teslim edilmelidir. Proletarya (ve diğer halk sınıfları), en farklı kesimlerinin en çeşitli ve en gayrı mütecanis gruplarına kadar ve mümkün en çok sayıda, harekete katılmalıdır. Parti merkezinin elinde her zaman, sadece bu grupların her birinin faaliyetine ilişkin kesin bilgi değil, aynı zamanda bunların bileşimine ilişkin mümkün olduğu kadar eksiksiz bilgi de bulunmalıdır. Hareketin yönetimini merkezileştirmeliyiz. Aynı zamanda (istihbarat olmadan merkeziyetçilik mümkün olamayacağına göre, sırf bu nedenden dolayı) Partinin tek tek üyeleri, Partinin çalışmalarına tek tek katılanlar ve Partiye dahil olan ya da bağlı bulunan her mahfil açısından, Partiye olan sorumluluğu mümkün olduğu kadar ademi merkezileştirmeliyiz. Bu ademi merkeziyetçilik, devrimci merkeziyetçiliğin zorunlu bir ön şartı ve zorunlu bir düzelticisidir. Ancak merkeziyetçilik sonuna kadar uygulandığı ve bir M.K.’miz ve bir M.O.’mız olduğu zaman, ne kadar küçük olursa olsun her grubun onlarla haberleşebilmesi -ve sadece haberleşebilmesi degil, yillarin tecrübesiyle kurulmuş bir sistemin sonucu olarak düzenli bir şekilde haberleşebilmesi- mümkün olacaktır. Bir mahalli komitenin tesadüfi talihsiz bileşiminden doğabilecek vahim sonuçlar ancak o zaman giderilebilecektir. Artık Parti içinde gerçek bir birliğe ve gerçek bir yönetim merkezinin kurulmasına yaklaştığımıza göre, şunu akıldan çıkarmamalıyız: eğer aynı zamanda, hem merkeze karşı sorumluluk açısından, hem de merkezin, Parti makinasının bütün dişli ve çarklarından haberdar edilmesi açısından azami ademi merkeziyetçilik uygulamazsak, bu merkez iktidarsız kalacaktır. Bu ademi merkeziyetçilik, genellikle hareketimizin en acil pratik ihtiyaçlarından biri sayılan işbölümünün öteki yüzünden başka bir şey değildir. Eğer Parti merkezi, eski tipte mahalli komiteler tarafından doğrudan pratik çalışmadan koparılmaya devam ederse, ne belli bir örgütün yönetici organ olarak resmen tanınması, ne de resmi bir M.K.’nin kurulması, hareketimizin gerçekten birleşmesini ve sağlam bir militan Partinin yaratılmasını sağlayamayacaktır. Bu eski tipte mahalli komiteler, kendini belli tipte bir devrimci çalışmaya hasretmeyen, özel bir görev konusunda sorumluluk üstlenmeyen, bir işi yüklendikten sonra onu derinlemesine inceleyip hazırlayarak sonuna kadar götürmeyen, keskin lafazanlıkla muazzam bir vakit ve güç heba eden, her biri her çeşit işle uğraşan bir insan salatasından meydana gelirler. Öte yandan, büyük bir öğrenci ve işçi mahfillere yığını vardır ve bunların yarısı komitenin tamamen meçhulüdür; yarısı da komitenin kendisi gibi hantal, komitenin kendisi gibi uzmanlıktan yoksun, komitenin kendisi gibi profesyonel devrimcilerin tecrübelerinden ders çıkarmakta ve başkalarının tecrübelerinden yararlanmakta gönülsüz ve komitenin kendisi gibi “her şey hakkında” bitmez tükenmez konferanslara, seçimlere ve tüzük taslaklarına batmış durumdadırlar. Merkezin düzgün çalışabilmesi için, mahalli komiteler kendilerini yeniden örgütlemelidirler; uzmanlaşmalı, daha çok “iş yapan” örgütler haline gelmeli ve şu ya da bu pratik alanda gerçek “mükemmeliyet”e erişmelidirler. Merkezin (şimdiye kadar olduğu gibi) öğüt vermek, ikna etmek ve tartışmakla kalmaması, orkestrayı gerçekten yönetebilmesi için, kimin hangi kemanı nerede ve nasıl çaldığını; her çalgının çalınması için talimatın nerede ve nasıl alındığını ya da alınmakta olduğunu; (müzik kulak tırmalamaya başladığında) kimin nerede ve niçin falso yaptığını; ve falsonun giderilebilmesi için kimin nereye ve nasıl aktarılması gerektiğini kesin olarak bilmesi gerekir. Açıkça söylemek gerekir ki, bugün için, bir komitenin gerçek iç çalışması hakkında bildirileri ve genel yazışmaları dışında ya hiçbir şey bilmiyoruz, ya da arkadaşlarımızın ve yakın dostlarımızın anlattığı kadarını biliyoruz. Ama Rusya işçi sınıfı hareketine önderlik edebilen ve otokrasiye karşı genel bir saldırıya hazırlanan dev bir Partinin kendisini bu kadarıyla sınırlayacağını düşünmek gülünç olur. Komite üyelerinin sayısı azaltılmalıdır. Bu üyelerden her birine hesap vermekle yükümlü tutulacağı kesin, özel ve önemli bir görev verilmelidir. Özel, çok küçük bir yönetici merkez kurulmalıdır. Komiteyle her büyük fabrika arasında bağlantıyı kuran, yayınların düzenli dağıtımını yürüten ve merkeze, bu dağıtımın ve çalışmaların tüm işleyişinin tam bir portresini sunan bir yürütme temsilcileri ağı geliştirilmelidir. Ve son olarak, çeşitli gruplar ve mahfiller kurulmalı ve bunlar çeşitli görevleri üstlenmeli ya da Sosyal-Demokratlara yakın olan, onlara yardım eden ve Sosyal-Demokrat olmaya hazırlanan kişileri birleştirmelidirler. Ancak bunlar yapıldığı takdirde, komite ve merkez, bu mahfillerin faaliyetinden (ve bileşiminden) sürekli haberdar olabilir. St. Petersburg komitesinin ve bütün diğer Parti komitelerinin yeniden örgütlenirken izleyecekleri çizgiler bunlardır ve tüzük meselesinin o kadar önemsiz olmasının nedeni de budur.

Önerimizin amacını daha berrak bir şekilde ortaya koyabilmek için, işe Tüzük taslağının tahliliyle başlamıştım. Ve sanırım, buraya kadar anlattıklarımdan, Tüzük olmadan da; onun yerine, her mahfil ve çalışmaların her yönü hakkında düzenli raporlar verilmesini koyarak da işleri yürütmenin mümkün olabileceği, okurun gözünde açıklık kazanmıştır. Tüzüğe ne konulabilir? Komite, herkesin çalışmasına rehberlik eder (bu zaten yeterince açık). Komite, bir yürütme grubu seçer (bu her zaman gerekli değildir; gerekli olduğu zaman da bir Tüzük meselesi değil, merkezi, bu grubun bileşiminden ve aday üyelerinden haberdar etme meselesidir). Komite, çeşitli çalışma alanlarını üyeleri arasında dağıtır ve her üyeyi, komiteye düzenli rapor sunmakla ve M.O. ve M.K.’ni çalışmaların gelişiminden haberdar etmekle yükümlü tutar (burada da, Tüzüğe, güçlerimizin azlığı nedeniyle sık sık uygulanamayacak bir hüküm koymaktansa, bütün görevlendirmelerden merkezi haberdar etmek daha önemlidir). Komite, üyelerinin kimler olduğunu kesinlikle tespit etmelidir. Yeni üyeler komiteye, kendi üyelerinin davetiyle katılır. Komite, semt grupları, fabrika alt komiteleri ve belli grupları tayin eder (eğer bunları sıralamaya kalkarsak sonu gelmez ve bunları Tüzükte yaklaşık olarak sıralamanın hiçbir gereği de yoktur; merkezi bunların örgütlenmelerinden haberdar etmek yeterlidir). Semt grupları ve alt komiteler şu mahfilleri örgütlerler… Bugün için Tüzüğe böyle bir madde koymak son derece yararsız olur. Çünkü bu türden çeşitli grupların ve alt grupların faaliyetleri konusunda genel bir Parti tecrübesine sahip değiliz (birçok yerde bundan tamamen yoksunuz). Bana kalırsa, böyle bir tecrübe edinmek için gerekli olan, Tüzük değil, Parti istihbaratının örgütlenmesidir. Şu sıralar, mahalli örgütlerimizden her biri, en azından birkaç akşamını Tüzük tartışmasıyla geçiriyor. Bunun yerine, her üye, bu zamanı, tüm Partiye sunmak üzere, kendi çalışması hakkında ayrıntılı ve iyi hazırlanmış bir rapor düzenlemeye ayırsa, çalışmalar yüz kat daha ilerler.

Tüzüğün yararsız olmasının nedeni, sadece devrimci çalışmanın daima kesin bir örgütlenme biçimine uymaması değildir. Hayır, kesin bir örgütlenme biçimi gereklidir ve biz bütün çalışmalarımıza mümkün olduğu kadar böyle bir biçim vermeye çalışmalıyız. Buna, genellikle sanıldığından çok daha büyük ölçüde izin verilebilir ve bu, Tüzük sayesinde değil, sadece ve sadece (bunu durmadan tekrarlamalıyız) Parti merkezine kesin malumat iletmekle sağlanabilir. Ancak o zaman, gerçek bir sorumluluğa ve (parti içi) aleniyete dayanan gerçek bir örgütlenme biçimimiz olacaktır. Aramızdaki ciddi çatışmaların ve fikir ayrılıklarının “Tüzüğe uygun” oylama yoluyla değil de, mücadeleyle ve “istifa” tehditleriyle halledildiğini hangimiz bilmiyoruz? Parti hayatının son üç dört yılı boyunca, komitelerimizin çoğunun geçmişi böyle iç çekişmelerle doludur. Ne yazık ki, bu çekişmeler kesin bir biçim almamıştır. Eğer almış olsaydı, Parti için çok daha öğretici olur ve bizden sonrakilerin tecrübelerine çok daha fazla katkıda bulunmuş olurdu. Ne var ki, böylesine yararlı ve zorunlu bir kesin örgütlenme biçimini hiçbir Tüzük yaratamaz; bu ancak ve ancak Parti içi aleniyetle yaratılabilir. Otokrasi yönetimi altında, Parti merkezini Parti olaylarından düzenli olarak haberdar etmekten başka bir Parti içi aleniyet vasıtamız ya da silahımız olamaz.

Ve ancak biz Parti içi aleniyeti geniş çapta uygulamasını öğrendikten sonra, çeşitli örgütlerin işleyişi konusunda gerçekten tecrübe sahibi olabilir; ancak yılların böylesine kapsamlı tecrübesine dayanmak, sadece kağıt üzerinde kalmayacak bir tüzük hazırlayabiliriz.



Lenin’in Dipnotları

[*] Komiteye, işçi kitleleriyle en çok bağı olan ve işçi kitleleri arasında en fazla “sayılan” devrimci işçileri almaya çalışmalıyız. [**] İşçilere şunu anlatmalıyız: hafiyelerin, ajan provokatörlerin ve hainlerin öldürülmesi bazan elbette kaçınılmaz olabilir. Ama bunu sistemleştirmek, hiç istenilmeyen ve hatalı bir şeydir. Hafiyeleri izleyip açığa çıkararak zararsız kılacak bir örgüt kurmaya çalışmalıyız. Hafiyelerin hepsiyle uğraşmak imkansızdır, ama onları açığa çıkaracak ve işçi sınıfı kitlelerini eğitecek bir örgüt kurmak hem mümkün, hem de gereklidir. [***] Aynı zamanda, gösterilerde ve hapisten adam kaçırma eylemlerinde vb. görevlendirilmek üzere, askeri eğitim görmüş ve özellikle güçlü ve atılgan işçilerin alındığı savaş gruplarına da ihtiyacımız var.

Açıklayıcı Notlar

[1*] Bir Yoldaşa Örgütsel Görevlerimiz Üzerine Mektup, St. Petersburg’lu Sosyal-Demokrat A. A. Şneyerson’un (Yeryoma) o şehirdeki sosyal-demokrat çalışmaların örgütlenme tarzını eleştiren mektubuna verilen yanıttır.

Lenin ve yakın arkadaşlarının 1895 Aralığında tutuklanmalarından sonra, “ekonomistler” İşçi Sınıfının Kurtuluşu İçin Mücadele Birliği’ni yavaş yavaş denetimleri altına aldılar. Devrimcilerin bir yer altı ve merkezi örgütünün kurulması için mücadele dene devrimci Marksistlerin tam tersine, “ekonomistler”, siyasi mücadelenin önemini inkar ediyor ve seçim ilkesine dayalı ve başlıca hedefi, işçilerin ekonomik çıkarlarını dolaysızca savunmak ve karşılıklı yardım bankaları kurmak olan geniş bir işçi sınıfı örgütünün kurulması düşüncesini ortaya atıyorlardı. “Ekonomistler” Mücadele Birliği’ni uzun süre denetimlerinde tutarak onun örgütsel yapısına da kendi damgalarını vurdular; Birliğin işçi sınıfı üyeleri (sözümona işçi örgütü) suni olarak aydın üyelerden ayrıldı. Birliğin gevşek örgütlenişi, işçilerin otokrasiye ve burjuvaziye karşı kitle çapında devrimci mücadelesine önderlik etmeye değil, daha çok sendikal biçimde bir mücadeleye uygundu. St. Petersburg örgütünde Iskra’cılarla “ekonomistler” arasında gelişen mücadele, RSDİP’nin St. Petersburg Komitesinin 1902 yazında Iskra’nın safına geçmesiyle doruğuna ulaştı.

Iskra’nın 15 Aralık 1902 tarihli 30. sayısında şöyle deniyordu: “Haziran ayında St. Petersburg dolaylarında yapılan ve işçi örgütünün beş semtini de temsil eden işçilerin (işçi örgütünün en yüksek kuruluşunu meydana getiriyordu) katıldığı bir toplantıda ortaya iki mesele çıktı. Bu meseleler şunlardı: 1) Rusya Sosyal-Demokrasisindeki iki akım: bugüne kadar St. Petersburg’da görülen eski “ekonomist” akım ve Iskra ve Zarya tarafından temsil edilen devrimci akım; 2) Örgütlenme ilkeleri (sözümona “demokratizm” ya da bir “devrimciler örgütü”). Her iki meselede de bütün işçiler oybirliğiyle “ekonomizmi” ve “demokratizm”e karşı çıktılar ve Iskra akımının safında yer aldılar.”

St. Petersburg Mücadele Birliğini Iskra’nın örgütlenme ilkelerinin ruhuna uygun olarak yeniden inşa etmek için, Iskra örgütünün, işçi örgütünün ve St. Petersburg komitesinin temsilcilerinden oluşan bir komite kuruldu. Ama Tokarev’in başını çektiği “ekonomistler”, St. Petersburg Komitesinin Iskra’nın tutumunu destekleme kararına katılmadıklarını bildirdiler; sözümona İşçi Örgütleri Komitesini kurdular ve Iskra’cılara karşı mücadeleye giriştiler. Iskra’cılar işçilerin desteği sayesinde mevzilerini korudular ve St. Petersburg örgütü içindeki durumlarını sağlamlaştırdılar.

Lenin’in Parti örgütlenmesi için planını geliştirdiği ve somut olarak biçimlendirdiği Bir Yoldaşa Mektup, St. Petersburg’a, “ekonomistler”e karşı mücadele en yüksek noktasına ulaştığı bir sırada vardı. Mektubun hektografla kopyası çıkarıldı, elle çoğaltıldı ve St. Petersburg’lu Sosyal-Demokratlar arasında dağıtıldı. 1903 Haziranında Sibirya Sosyal- Demokrat Birliği tarafından RSDİP’nin Örgütlerindeki Eski Devrimci Çalışma Üzerine (Bir Yoldaşa Mektup) illegal olarak yayınlandı. Bu mektup RSDİP Merkez Komitesi tarafından ayrı bir broşür olarak da yayınlandı ve broşürü baskıya bizzat hazırlayan Lenin ona bir önsöz, bir de ek yazdı. Mektup, Sosyal-Demokrat örgütlerde geniş çapta dağıtıldı. 1902-05 yıllarını kapsayan polis arşivleri, Moskova, Riga ve Don Rostov’u, Nahcevan, Nikolayev, Krasnoyarsk, Irkutsk ve diğer yerlerde yapılan polis baskınlarında bu mektubun ele geçtiğini ortaya koyuyor.

SBKP Merkez Komitesinin Marksizm-Leninizm Enstitüsü’nün arşivlerinde; Mektup’un sadece ilk sayfasının el yazması bulunmaktadır. Bu sayfada Lenin’in elyazısıyla şu not vardır: “Genel olarak St. Petersburg Komitesine ve özel olarak da Yeryoma yoldaşa (Lenin’den).” [2*] Buradaki “taslak”, St. Petersburg şehrindeki devrimci çalışmayla ilgili tüzük taslağıdır, yoksa RSDİP’nin genel tüzüğü değil. Metnin bazı yerlerinde “taslak” yerine “tüzük” kullanılıyor . (Ç.N.) [3*] Mahfil (circle): Partili ve Partisiz devrimcilerden meydana gelen geniş grup. Mahfil, Parti hücresi değildir. (Ç.N.) [4*] Parti içi aleniyet, herkesin herşeyi bilmesi anlamında değil, parti faaliyetlerinin merkez tarafından bilinmesi anlamındadır. (Ç.N.)